Böbrekler - Organın anatomisi, böbreğin yapısı ve işlevi ile böbrek hastalıkları ve idrar yolları sorunları

Böbrek, iç organlardan biridir ve çift olarak bulunur. Kırmızımsı kahverengi renkte olup fasulye şeklindedir.

Tek bir böbreğin enine çapı 5 ila 6 santimetre, boyuna çapı ise 10 ila 12 santimetre arasındadır. Organın kalınlığı yaklaşık 4 santimetre, ağırlığı ise 120 ila 200 gram arasındadır. Normalde sağ böbrek, sol böbreğe göre biraz daha küçüktür.

Böbreğin iç kenarında, Vena renalis (böbrek veni) ve Arteria renalis (böbrek arteri) geçitleri bulunan böbrek kapısı yer alır. Arter yoluyla, atık maddeler içeren kan böbreğe ulaşır. Temizlenmiş kan ise ven yoluyla böbrekten dışarı taşınır. Böbrek kapısında ayrıca sinirler ve lenf damarlarına ait birkaç açıklık bulunur.

Böbrek üç bölgeden oluşur:

• Böbrek çanağı: Burada oluşan idrar birikir ve idrar yoluyla aşağıya, mesaneye doğru akar
• Böbrek özü (Medulla renalis)
• Böbrek kabuğu (Cortex renalis)

Medulla ve korteks, organın asıl kütlesini oluşturur. Burada, kandaki zararlı maddeleri süzüp idrar oluşturan, nefron adı verilen yaklaşık 1 ila 1,4 milyon küçük filtre birimi bulunur. Diğer hücreler ise eritropoietin ve renin hormonlarını üretir. Eritropoietin kırmızı kan hücrelerini üretirken, renin kan basıncının düzenlenmesini sağlar.

Böbrekler, karın zarı (periton) arkasında, karın boşluğunun dışında bulunan retroperitoneal boşlukta yer alır. Karın zarı, organları çevrelemez.

Karaciğer de sağ üst karın bölgesinde yer aldığı için, sağ böbrek genellikle sol böbrekten yaklaşık iki santimetre daha derinde bulunur. Sağ böbreğin komşuları arasında karaciğerin yanı sıra oniki parmak bağırsağı ve sağ kalın bağırsak kıvrımı da bulunur. Sol böbreğin komşuları ise mide, dalak, pankreasın bazı kısımları ve kalın bağırsağın inen kısmıdır.

Böbrekler, filtre organı olarak işlev görürler. İnsanın tüm kan hacmi her gün yaklaşık 300 kez böbreklerden geçer. Böbrekler, bundan önce birincil idrarı, yani konsantre olmayan idrarı süzerek ayırır. Birincil idrarda atık maddeler ve zehirli maddeler gibi bileşenler bulunur. Bu zararlı maddeler vücuttan atılmalıdır. Böbrekler bunları birincil idrardan süzerek son idrarı üretir; bu miktar her insanda günlük yaklaşık 1,5 litredir.

Öte yandan böbrekler, vücut tarafından hâlâ ihtiyaç duyulan maddeleri kan dolaşımına geri kazandırır. Bunlar özellikle şeker ve sudur.

İdrar, böbrek çukurunda birikir. Oradan idrar kanalları ve idrar kesesi yoluyla vücuttan atılır. 

İdrar yolları © Sebastian Kaulitzki / Fotolia

Böbrekler ayrıca vücudun su dengesinde ve kan basıncının düzenlenmesinde önemli bir rol oynar. Dahası, bu organlar idrar konsantrasyonunu kontrol ederek elektrolit dengesini de destekler. Ayrıca böbrekler, kan oluşumu ve D3 vitamini için önemli olan hormonları üretir.

Böbreklerde çeşitli hastalıklar ortaya çıkabilir. Bunlar şunlardır:

• Çoğunlukla bakteriyel enfeksiyonların neden olduğu böbrek çukur iltihabı Böbrek taşları
• Böbrek arterlerinin kireçlenmesi
• Kistli böbrek, çift böbrek veya at nalı böbrek gibi böbrek malformasyonları
• bir veya her iki böbreğin işlevinde azalmaya yol açan böbrek yetmezliği
• Hem iyi huylu hem de kötü huylu seyredebilen böbrek tümörleri

Burada böbrek kanseri uzmanlarını bulabilirsiniz.

Bazı hastalıklar, böbreklerin önemli işlevlerini yerine getirememesine neden olur. Atık maddelerin yeterince atılamaması nedeniyle vücutta zehirli maddeler birikir. Vücudun hayati tehlike arz eden zehirlenmesini önlemek için, genellikle diyaliz yoluyla gerçekleştirilen alternatif bir kan temizleme yöntemi gereklidir.

Bazı risk faktörleri böbrek hastalıklarının (nefropatiler) ortaya çıkmasını kolaylaştırır. Örneğin, kronik böbrek yetmezliği sıklıkla diğer kronik hastalıklar tarafından tetiklenir. Bunların başında şeker hastalığı (diabetes mellitus) gelir. Kan şekerinin uzun süre yüksek kalması nedeniyle böbrekler o kadar ciddi şekilde etkilenir ki, artık arındırma işlevlerini yerine getiremez hale gelirler. Bu nedenle, diyabet hastalarında böbrek hasarını önlemek için kan şekeri düzeylerinin en uygun şekilde kontrol edilmesi gereklidir.

Genellikle böbrek rahatsızlıklarına bağlı şikayetler yavaş yavaş başlar. Bu durumda şunlar görülür:

• idrarın kırmızımsı bir renk alması
• idrarın hoş olmayan kokusu
• böbrek ağrısı
• sırtta sönük bir ağrı
• sırtta kolik benzeri ağrılar, bu ağrılar mesaneye kadar yayılır
• Ayak bileklerinde veya göz kapaklarında ödem
• gece idrara çıkma ihtiyacı
• köpüklü idrar
• Az idrar çıkışı

Böbrek hastalığı ilerledikçe, aşağıdakiler gibi genel belirtiler ortaya çıkar:

• halsizlik
• Mide bulantısı ve kusma
• iştahsızlık
• Kaşıntı
• Bacaklarda su tutulması
• Solgunluk
• Vücuttan gelen ekşi koku

En önemli tanı yöntemi, şeker, protein veya ürik asit gibi belirli maddelerin varlığını kontrol etmek amacıyla bir idrar örneğinin mikroskobik incelenmesidir. Diğer ileri tanı yöntemleri arasında şunlar yer alır:

• böbrek endoskopisi (nefroskopi)
• böbrek biyopsisi
• üreterorenoskopi

Genel olarak, böbreğin yapısı ve işlevi, insan vücudundaki iki böbreğin hayati görevler üstlendiğini ve diyaframın altında iyi bir şekilde korunduğunu göstermektedir. Böbreğin içinde nefron ve tübül bulunur; birincil idrar, damar demetinde oluşur ve böbrek tübülleri ile toplama kanalları aracılığıyla ikincil idrara dönüştürülür. İdrarın oluşumu, ürik asit gibi idrarla atılması gereken maddelerin vücuttan atılmasını sağlarken, aynı zamanda idrarın bileşiminin kontrolünü de sağlar.

Böbrekler ayrıca kalsitriyol gibi hormonlar üretir ve kan oluşumunu ve kırmızı kan hücrelerinin oluşumunu etkiler. Sağlıklı böbrekler, karmaşık düzenleme süreçleri aracılığıyla su ve elektrolit dengesini ve asit-baz dengesini kontrol eder ve kan basıncının düzenlenmesine katkıda bulunur. Aort üzerinden böbreğe giden kan damarları, böbreğe sürekli olarak kan sağlar; kreatinin ise böbrek fonksiyonunun önemli bir göstergesi olarak kabul edilir.

Böbrek taşları, diyabet veya diabetes mellitus gibi hastalıklar böbrek fonksiyonunu bozabilir ve böbrek yetmezliğine, hatta böbrek iflasına yol açabilir. Özellikle kronik böbrek hastalığında glomerüler filtrasyon hızı giderek kötüleşir; bu da uzun vadede diyalize veya hatta böbrek nakline ihtiyaç duyulmasına neden olabilir.

Sağ böbrek ve her iki böbrek, idrar yollarıyla sıkı bir işbirliği içinde çalışır; böylece idrar sonunda idrar kesesine yönlendirilir. Nefroloji, bu süreçleri ve hem akut hem de kronik olarak ortaya çıkabilen çeşitli böbrek hastalıklarını inceler. Sonuç olarak, böbreğin karmaşık yapısı ve üstlendiği önemli görevler sayesinde tüm vücudun sağlığı için merkezi bir rol oynadığı açıktır.

Böbreğin işlevi nedir?

Böbreğin işlevi, kanı süzmek ve atık maddeleri idrar olarak vücuttan atmaktır. Ayrıca böbrek, kan basıncını, su ve elektrolit dengesini düzenler.

Böbreğin anatomisi nasıldır?

Böbreğin anatomisi, böbrek korteksi, böbrek medullası ve böbrek pelvisinden oluşur. Böbrek korpuskleri ve tübüllerinde, kanı süzmekten sorumlu fonksiyonel birimler bulunur.

Böbrek yetmezliğinde ne olur?

Böbrek yetmezliğinde böbrek fonksiyonu kısıtlanır, bu nedenle atık maddeler artık yeterince atılamaz. Bu durum akut veya kronik olarak ortaya çıkabilir ve genellikle tıbbi tedavi gerektirir.

Böbrek hangi hormonları üretir?

Böbrek, kan basıncını düzenleyen renin ve kırmızı kan hücrelerinin oluşumunu sağlayan eritropoietin gibi hormonlar üretir. Ayrıca D vitamini de böbrekte aktive edilir.

Böbrekler vücutta nerede bulunur?

İki böbrek, omurganın her iki yanında, diyaframın altında yer alır. Kan akışı bol olan böbrekler, idrar yollarıyla yakından bağlantılıdır.