Karaciğer Anatomisi ve İşlevi – Yapısı, Görevleri ve Hastalıkları

Karaciğer, büyük ölçüde sağ üst karın bölgesinde, kaburga kemerinin hizasında yer alır. Tam bunun üzerinde diyafram bulunur. Karaciğerin alt kısmı diyaframla birleşmiştir ve nefes alıp verme ritmine göre yukarı aşağı hareket eder. Karaciğer organ sistemine armut şeklindeki safra kesesi de dahildir. Safra kesesi, safra kanalı aracılığıyla karaciğere bağlıdır.

Karaciğerin konumu © Sebastian Kaulitzki / Fotolia

Karaciğer, sol ve sağ olmak üzere iki büyük karaciğer lobundan oluşur. Sol lob, sol üst karın bölgesine kadar uzanır. Bunun yanı sıra iki adet daha küçük karaciğer segmenti de bulunmaktadır. Bir insan karaciğeri yaklaşık bir buçuk ila iki kilogram ağırlığındadır.

Karaciğer bağları, organa karın boşluğunda gerekli desteği sağlar; karaciğer, bu bağlar aracılığıyla karın duvarına yapışmıştır.

Safra kanalı, karaciğeri armut şeklindeki safra kesesiyle birleştirir. Bir kapı damarı, karaciğerden kalın bağırsağa uzanır. Sorunlar ortaya çıktığında hepatoloji uzmanlarına başvurulabilir. 

Karaciğer, öncelikle şeker, yağ ve protein metabolizmasından sorumludur. Kalın bağırsak, sindirilmiş gıda kütlesinden glikozu alır ve bunu kapı damarı yoluyla karaciğere iletir. Karaciğer, kan şekeri seviyesinin sağlıklı bir düzeyde kalmasını sağlar.

Kandaki glikoz seviyesi çok yüksekse, karaciğer şekeri glikojen formunda depolar. Seviye çok düşük olduğunda ise glikojeni tekrar glikoza dönüştürür ve vücuda sunar. İnsülin ve glikagon hormonları bu süreçleri kontrol eder.

Karaciğer, yağları yağ asitlerine ve kolesterole metabolize eder. Vücuda ihtiyaç duyduğu neredeyse tüm proteinleri sağlar. Bunlara örneğin immünoglobulinler de dahildir.

Ayrıca karaciğer, safra sıvısını üretir. Safra kesesi içi boş bir organdır ve safrayı depolamak için işlev görür. Karaciğer, toksinleri ve ilaç kalıntılarını da parçalar. Uzmanlar, metabolizmanın karşılaştığı zorluklar ve ilgili hastalıklarla ilgilenir. 

Karaciğer muazzam bir yenilenme yeteneğine sahiptir. Gerektiğinde, örneğin bir yaralanma sonrasında, yeni karaciğer hücreleri oluşturur. Hiçbir başka insan organı bu ölçüde kendini yenileyemez.

Buna rağmen, tedavi gerektiren bazı hastalıklar mevcuttur. 

En sık görülen hastalıklar şunlardır:

• Karaciğer sirozu
• Yağlı karaciğer
• Karaciğer kanseri
• Hepatit (karaciğer iltihabı)

Karaciğer sirozu

Tıp, Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-10 kılavuzuna göre karaciğer sirozunu K74 koduyla sınıflandırır. Siroz terimi, Yunanca "kirros" kelimesinden türemiştir ve "sarı" anlamına gelir. Bu hastalığın bir başka adı da "karaciğer küçülmesi"dir.

Hastalığın en belirgin belirtisi sarılıktır. Cilt ve gözler sarımsı bir renk alır. 

Karaciğer sirozu, yıllar hatta on yıllar boyunca gelişir ve tüm kronik karaciğer hastalıklarının son aşaması olarak kabul edilir. Bu aşamada karaciğer artık kendini yenileme yeteneğini yitirmiştir. Çoğu durumda, aşırı alkol kullanımı veya hepatit bu süreci tetikler.

Yağlı karaciğer

Yağlı karaciğer, karaciğer sirozundan daha yaygındır. ICD-10'da K70.0 kodu alkolik yağlı karaciğeri, K76.0 kodu ise geri dönüşümlü yağ birikimlerini ifade eder.

Hastalığın nedenleri şunlardır:

• Yağ metabolizması bozukluğu
• Aşırı alkol tüketimi
• Toksin alımı
• İlaçlar
• Tip II diyabet

Karaciğer kanseri

Karaciğer tümörü, karaciğer hücrelerinin kötü huylu bir hastalığıdır. Batı sanayileşmiş ülkelerde son otuz yıl içinde yeni vaka sayısı iki katına çıkmıştır. Bu rakamlar artan yaşam beklentisiyle bağlantılıdır: Hastaların yaş ortalaması 70'tir.

Karaciğer hücreli karsinomun tetikleyicileri arasında karaciğer sirozu ve kronik hepatit sayılmaktadır. Hastalar genellikle tümörü erken aşamada fark etmezler. Üst karın ağrısı veya kilo kaybı gibi ilk belirtiler, ancak hastalık ilerledikçe ortaya çıkar. Burada karaciğer kanseri uzmanlarını bulabilirsiniz.

Hepatit

Karaciğer iltihabı genellikle virüsler tarafından tetiklenir. Bunlar hepatit virüsleri veya Pfeiffer hastalığı kapsamında ortaya çıkan bir eşlik eden enfeksiyon olabilir. Alkol kötüye kullanımı ve obezitede görülen şeker ve yağ metabolizması bozuklukları da rol oynar. Nadiren de olsa hepatit, bir otoimmün hastalık olarak ortaya çıkar.

Hastalar kendilerini yorgun hisseder, iştahsızlık çeker ve ciltlerinde sararma fark ederler.

Muayene, kapsamlı bir öykü alımıyla başlar. Doktor, hastaya şikayetleri, yaşam koşulları ve kullandığı ilaçlar hakkında sorular sorar.

Ardından kan tahlili yapılır. Hekim, karaciğer değerlerinden yola çıkarak olası hastalıklar hakkında çıkarımlarda bulunur. En önemli ipuçlarını, şu dört karaciğer enzimi veya transaminaz değerinden alır:

• GOT (Glutamat-Oksalasetat-Transaminaz)
• GPT (Glutamat-Piruvat-Transaminaz)
• Gama-GT (Gama-Glutamil Transferaz)

Karaciğer iltihabı, yüksek bilirubin değerleriyle birlikte görülür. Laboratuvar incelemesi, patojeni belirlemek için bir antikor testi içerir.

Ardından, doktor ultrasonografi (ultrason muayenesi) veya manyetik rezonans tomografisi (MRG) ile karaciğeri inceleyebilir. Doktor, bu yöntemlerle yağlı karaciğer ve karaciğer sirozu tanısını koyabilir. Ayrıca bir tümörü de tespit edebilir.

Hücre örneği alınması (biyopsi), tümörün türünü belirlemeye yardımcı olur. Doktor, hastanın kanını tümör belirteçleri açısından analiz eder.

Yağlı karaciğer tedavisinde doktor, hastalığın tetikleyicilerine odaklanır. Bu nedenle tedavi planında beslenme düzeninin değiştirilmesi veya alkol ve ilaçların kesilmesi yer alabilir.

Doktorlar genellikle karaciğer kanserini radyoterapi, kemoterapi veya karaciğer ameliyatı ile tedavi eder.

Hepatit genellikle kendiliğinden iyileşir. Düzenli tıbbi kontrol gereklidir.

Ciddi karaciğer hasarlarında, örneğin sirozda, karaciğer nakli hastayı kurtarmanın son çare olarak görülür.

Karaciğerin işlevi, metabolizmanın temel süreçlerini kapsar ve bu organın ne kadar çok yönlü çalıştığını gösterir. Karaciğer segmentlerinden oluşan karaciğer yapısı, bir bağ dokusu kapsülü ile çevrilidir ve insan karaciğerinin net bir yapıya sahip olmasını sağlar. Karaciğer, diyaframın hemen altında yer alır ve büyük ölçüde sağ üst karın bölgesinde bulunmakla birlikte sol üst karın bölgesine kadar uzanır. İnsan karaciğeri yaklaşık bir ila iki kilogram ağırlığındadır ve vücudun en büyük bezidir; aynı zamanda vücuttaki en büyük metabolizma organıdır.

Karaciğer, portal ven yoluyla ve oksijen bakımından zengin kanla beslenir; ayrıca çok sayıda maddeyi taşır ve işler. Bu süreçte karaciğer enerji depolar; zira karaciğerde besin maddeleri de dahil olmak üzere çeşitli maddeler depolanır ve aynı zamanda karaciğer zararlı maddeleri parçalar ve hayati öneme sahip görevleri yerine getirir. Karaciğer her gün bir litre safra üretir ve bunu safra kanalı yoluyla oniki parmak bağırsağına iletir. Ayrıca karaciğer glikozu emerek kan şekerini düzenler; bu durum karaciğer değerlerine de yansır.

Karaciğerin uyarı sinyalleri klinik açıdan önemlidir; çünkü sağlıklı bir karaciğer hayati öneme sahiptir ve iç hastalıkları alanında bu organın hastalıkları büyük rol oynar. Karaciğerin alt kısmı, diğer organlarla olan yakın konumunu gösterir; zira karaciğer, çevresindeki yapılarla sıkı bir şekilde bağlantılıdır. Ciddi hastalıklarda, karaciğerin bir kısmı veya tamamı cerrahi olarak alınabilir; ancak karaciğerin yenilenme yeteneği, karaciğer fonksiyonunun ne kadar uyumlu olduğunu gösterir. Sonuç olarak, karaciğerin sindirimin çok ötesinde bir öneme sahip, vazgeçilmez bir organ olduğu görülmektedir.