Safra kesesi, sindirim sisteminde yer alan ve karaciğerin altında bulunan küçük, armut şeklindeki bir organdır. Karaciğer sürekli olarak safra üretir; bu safra daha sonra safra kesesinde depolanır ve yoğunlaştırılır. Bu içi boş organ yaklaşık 30 ila 80 ml safra sıvısı alabilir ve karaciğer tarafından üretilen safranın depolandığı yerdir.
Yağ oranı yüksek yiyeceklerin sindirimi sırasında safra, safra kesesinden oniki parmak bağırsağına salınır. Safra kesesinin anatomisi, safra kesesi boynu, gövdesi ve tabanından oluşur. Üretilen safra sıvısı, kistik kanal ve koledok kanalı gibi safra kanalları aracılığıyla bağırsağa ulaşır. Safra kesesi taşları veya safra kesesi iltihabı gibi safra kesesi hastalıkları yaygındır ve üst karın bölgesinde ağrıya neden olabilir.
Safra kesesi nerede bulunur?
Safra kesesi, sağ üst karın bölgesinde bulunur. Burada, karaciğerin altında, safra kesesi çukurunda yer alır.
Karaciğer ve safra kesesi, bir bağ dokusu köprüsü vasıtasıyla birbirine bağlıdır. Safra kesesinin altında oniki parmak bağırsağı ve kalın bağırsağın aşağı doğru kıvrımı bulunur. Safra kesesinin karaciğere doğrudan veya bağ dokusu aracılığıyla temas etmediği yerlerde, karın zarı (periton) ile kaplıdır.
© Henrie / Fotolia
Safra kesesinin yapısı nasıldır?
Safra kesesi 8 ila 12 cm uzunluğunda ve 4 ila 5 cm genişliğindedir. Safra kesesinin duvar kalınlığı yaklaşık 4 mm'dir.
Bir depolama organı olarak safra kesesi 30 ila 80 ml safra tutar. Safra kesesinin anatomik yapısı, safra kesesi tabanı, safra kesesi gövdesi ve safra kesesi boynundan oluşur. Safra kesesi boynunda ve "Ductus cysticus" adı verilen safra kanalında bulunan Heister kapakçığı, safra sıvısının kontrolsüz akışını önler ve sadece gerektiğinde salınmasını sağlar.
Yeşil renkli safra sıvısı nedeniyle safra kesesi yeşilimsi bir görünümdedir.
Safra kesesi hangi işlevleri yerine getirir?
Şekli armutu andıran bu içi boş organ, karaciğerde üretilen safra sıvısını depolamak ve yoğunlaştırmak için işlev görür. Safra sıvısı esas olarak su, safra asitleri, fosfolipidler, kolesterol, bilirubin ve diğer renklendiricilerden oluşur. Safra kesesinin içi, onu safra sıvısındaki sindirim maddelerinden koruyan bir mukoza tabakasıyla kaplıdır. Ayrıca safra kesesi duvarı kas dokusu içerir.
Safra sıvısı, karaciğerden Ductus hepaticus communis adı verilen bağlantı yoluyla safra kesesine ulaşır. Oradan daha sonra safra kesesinin çıkışı olan Ductus choledochus kanalı yoluyla oniki parmak bağırsağına ulaşır.
Karaciğer günde toplam 0,5 ila 1 litre sarı safra salgılar. Bu karaciğer safrası, safra kesesinde yeşil safra haline gelir. Renk değişikliği, safra kesesindeki safra sıvısının yoğunlaşmasıyla meydana gelir; bu süreçte bir litreye kadar karaciğer safrasından 50 ila 60 ml safra kesesi safrası oluşur.
Karaciğer tarafından üretilen ve safra kesesi tarafından salınan safra, bağırsakta yağ sindiriminde önemli bir rol oynar. Bir öğün yemeğin ardından organ kasılır ve böylece safrayı safra kanalları yoluyla oniki parmak bağırsağına iter. Safra kesesinden safra boşaltımı, safra kesesi duvarındaki kasların kasılmasıyla gerçekleşir. Bu süreci, bağırsak duvarındaki hormon salgılayan hücreler ve vagus siniri tarafından aktive edilen asetilkolin tetikler.
Oniki parmak bağırsağına ulaşan safra sıvısı işlevini yerine getirmeye başlar: Besin yağlarını damlacıklar halinde çözer, ardından enzimler bu yağları parçalar.
Hangi hastalıklar sık görülür?
Safra kesesi hastalıklarının tipik nedenleri safra taşları ve iltihaplanmalardır; safra kesesi iltihaplanmaları genellikle safra taşlarının varlığına bağlı olmakla birlikte, bazen safra kesesindeki tümörler veya poliplerden de kaynaklanabilir.
Safra taşları
Safra bileşenleri olan kolesterol ve safra asidi arasındaki denge bozulursa, safra taşları şeklinde sertleşmeler oluşur. Başlangıçta küçük olan safra taşı, üzerine biriken maddelerle büyüyerek kum tanesi büyüklüğünden kiraz büyüklüğüne kadar ulaşabilir. Safra taşlarının çoğu büyük ölçüde kolesterolden oluşur.
Safra taşlarının neden olduğu sağlık sorunları, küçük taşlar dar safra kanallarına girdiğinde veya büyük bir taş safra kesesi çıkışının önüne geldiğinde ortaya çıkar. Her iki durum da safra sıvısının akışını engeller. Biriken safra, safra kesesi duvarına uyguladığı basınç nedeniyle sağ üst karın bölgesinde ağrıya neden olur ve bu ağrı genellikle dayanılması zor bir kolik haline kadar şiddetlenir.
Yağlı yemekler bu süreci tetikler, çünkü sindirim sistemi buna bağlı olarak büyük miktarda safra sıvısı talep eder.
Çıkarılmış safra taşları © Jürgen Fälchle / Fotolia
Safra kesesi iltihabı
Safra kesesi iltihabı veya kolesistit, neredeyse her zaman safra taşı şikayetlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Biriken safranın safra kesesi duvarına uyguladığı yoğun basınç nedeniyle safra kesesi sonunda iltihaplanır.
Genellikle kramp veya kolik benzeri şekilde başlayan üst karın ağrıları, hatta sağ omuza kadar yayılabilir. Safra kesesi iltihabına eşlik eden diğer belirtiler şunlardır:
- Mide bulantısı ve kusma
- Ateş
- Titreme
- Yorgunluk
- kahverengi renkli idrar
- Sarılık
Safra kesesi iltihabının safra taşı kaynaklı olmaması durumunda, buna "akalkülöz kolesistit" denir. Bu durumun tetikleyicileri arasında enfeksiyonlar ve büyük karın ameliyatlarının yanı sıra kazalar da yer alır.
Safra kanalı iltihabı
Safra kanallarına giren safra taşları safra akışını engellediğinde, bu kanallarda da iltihaplanma meydana gelebilir. Daha nadiren, tümörler veya enfeksiyonlar da safra kanalı iltihabının nedeni olabilir.
Safra kesesi hastalıklarında olası komplikasyonlar
Safra kesesi hastalıkları sadece rahatsız edici veya can sıkıcı olmakla kalmaz, aynı zamanda hayati tehlike arz eden komplikasyonlara da yol açabilir. Safra kesesi veya safra kanallarında bulunan safra taşlarının neden olduğu tekrarlayan şikayetler, cerrahi olarak çıkarılmasını gerektirir.
Safra kesesi ve safra kanalları, kasılmalar yoluyla akışı engelleyen bir safra taşını genellikle daha uygun bir konuma kaydırabilir ve bu sayede şikayetler azalır. Ancak bu başarısız olursa, sürekli akan safra sıvısı aşırı basınç nedeniyle safra kesesinin patlamasına neden olabilir. Bu şekilde karın boşluğuna sızan safra sıvısı, hayati tehlike arz eden periton iltihabına yol açabilir.
Ayrıca, kronik iltihaplanmalar safra kesesinin küçülmesine neden olabilir. Safra taşlarının safra kesesi ve safra kanallarına sürekli mekanik tahriş etmesi, ayrıca bir karsinom, yani kötü huylu bir tümörün oluşumunu da kolaylaştırır.
Safra sıvısının birikmesi, komşu organlar olan karaciğer ve pankreası da olumsuz etkileyebilir.
Safra taşları ve safra kesesi iltihabının teşhisi
Hasta şikayetlerini anlatırken, doktor olası safra taşlarını veya safra kesesi iltihabını teşhis sürecine dahil eder. Aşağıdaki muayene yöntemleri daha fazla bilgi sağlar:
- Fizik muayene
- Ultrason
- Kontrast madde ile röntgen
- Kan tahlili: özellikle karaciğer ve iltihap değerleri
Safra kesesinin alınması
Tedaviye ihtiyaç duyulan safra kesesi şikayetlerinde, ister safra kesesi iltihabı ister “sadece” taşlar olsun, günümüzde safra kesesi ameliyatı tıbbi standarttır. Safra taşları genellikle genetik nedenlerle oluştuğundan, ameliyatla alınsalar bile tekrar ortaya çıkarlar. Aynı şekilde, safra kesesi iltihabı da neredeyse her zaman safra taşlarına bağlıdır; bu da safra kesesi alınmasını gerektirir. Böbrek taşlarından farklı olarak, safra taşlarında şok dalgası tedavisi uygulandığında, safra taşlarının ufak parçalarının dokuda kalması ve bunun sonucunda ikinci bir ameliyatın gerekli hale gelmesi riski vardır.
Kolesistektomi olarak da adlandırılan cerrahi safra kesesi ameliyatında iki yöntem uygulanır:
- geleneksel kolesistektomi
- laparoskopik kolesistektomi
Günümüzde nadiren uygulanan geleneksel ameliyat yönteminde, safra kesesi, sağ kaburga kemerinin altındaki bir karın kesisi yoluyla alınır.
Safra kesesi alınmasında günümüzde yaygın olarak uygulanan tıbbi standart, “anahtar deliği cerrahisi” veya “minimal invaziv cerrahi” olarak da bilinen laparoskopidir. Bu yöntemde sadece dört küçük kesi yapılır; bunlardan üçü aletlerin ve kameraların karın boşluğuna sokulması için kullanılırken, cerrah dördüncü kesi yoluyla safra kesesini ve içindekileri çıkarır.
Ameliyatın ardından hastalar hızla iyileşir ve genellikle 2 ila 4 gün sonra taburcu olabilirler. Karaciğer tarafından üretilmeye devam eden safra sıvısı artık doğrudan oniki parmak bağırsağına yönlendirilir.
Safra kesesi hakkında sonuç
Safra kesesi, karaciğerde üretilen safra sıvısının depolandığı yerdir. Bazen bu süreçte safra taşları oluşabilir. Safra kesesi hastalıkları çoğunlukla bu tür safra taşları tarafından tetiklenir.
Safra kesesi hastalıklarında standart tedavi, birçok durumda safra kesesinin minimal invaziv olarak çıkarılmasıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Safra kesesinin işlevi nedir?
Safra kesesi, karaciğer tarafından üretilen safra sıvısını depolayan bir organdır. Safra burada yoğunlaştırılır ve gerektiğinde safra kanalı yoluyla oniki parmak bağırsağına salınır. Safra, bağırsakta yağ sindirimini destekler.
Safra kesesi vücutta nerede bulunur?
Safra kesesi, karaciğerin alt kısmında, sağ üst karın bölgesinde bulunur. Karın boşluğunda yer alır ve kistik kanal aracılığıyla safra kanallarıyla bağlantılıdır. Karaciğer ve safra kanallarıyla birlikte sindirim için önemli bir sistem oluşturur.
Safra taşları nedir?
Safra taşları, kolesterol veya bilirubin gibi safra sıvısının bileşenlerinin kristalleşmesiyle oluşur. Bu taşlar safra akışını engelleyebilir ve üst karın bölgesinde ağrıya neden olabilir. Sık sık sağ omuzda da ağrı hissedilir.
Safra kesesi iltihabı nedir?
Tıbbi adıyla kolesistit olarak bilinen safra kesesi iltihabı, safra kesesinin iltihaplanmasıdır. Genellikle safra kanalını tıkayan safra taşları tarafından neden olur. Tipik belirtileri üst karın bölgesinde ağrı, ateş ve mide bulantısıdır.
Safra kesesi olmadan yaşanabilir mi?
Evet, safra kesesinin ameliyatla alınması, yani kolesistektomi sonrasında vücut safra üretmeye devam edebilir. Karaciğer tarafından üretilen safra, daha sonra doğrudan bağırsağa akar. Birçok kişi, safra kesesinin alınmasından sonra normal bir şekilde yaşamına devam edebilir.
Tıp yazarı hakkında
Prof. Dr. med. Jörg G. Albert
Tıp alanında uzman yazar