Göz – İnsan gözünün anatomisi, yapısı ve işlevi ile göz çukuru hastalıkları

İnsan gözleri, son derece gelişmiş duyu organlarıdır ve muazzam bir ışık duyarlılığıyla öne çıkarlar. Bu sayede, esas olarak ışık uyarılarını insan beynine iletme işlevini yerine getirirler. Bu sayede, insanın çevresinde daha iyi yön bulmasını sağlarlar. 

Gözler farklı renkleri ve parlaklık düzeylerini algılar ve esnek göz merceği sayesinde farklı mesafelerde de net görebilir.

Temel olarak, insan gözleri mercekli gözler grubuna aittir. Bu nedenle, diğer birçok omurgalı hayvanın gözleriyle büyük benzerlikler gösterirler. Küçük farklılıklar dışında, çoğu omurgalı hayvanın gözleri benzer bir yapıya sahiptir.

Gözler, kafatasının yan yana bulunan iki kemikli oyukta yer alır. Bunlara teknik dilde “orbita” denir. Gözlerin yanı sıra, orbitada kalın bir bağ dokusu tabakası, birkaç yağ yastığı ve kaslar da bulunur. Bunlar, gözleri korumak ve hareket ettirmek için işlev görür. Ayrıca göz kapağı, gözü dış etkenlerden korur. Göz kapağı kapanma refleksi, tehlike anında göz kapaklarının hemen kapanmasını ve göz küresini yabancı cisimlerin etkisinden korumasını sağlar.

Gözün görünür kısımları: Sklera, iris ve pupil ile kornea (şeffaf)

Göz, her biri kendine özgü görevleri üstlenen çeşitli anatomik yapılardan oluşur. Bu, bu duyu organının karmaşık işlevselliğini mümkün kılar. Göz, temel olarak aşağıdaki üç yapıya sahiptir:

• Görme yolu
• Yardımcı organlar
• Göz küresi

Tıp literatüründe göz küresine "Bulbus Oculi" denir. Bu, belirli sınırlar içinde herhangi bir eksen etrafında dönebilen küresel bir yapıdır. Ancak bu hareket sırasında göz çukuru içindeki konumu her zaman sabit kalır.

Göz küresi üç farklı tabakayla çevrilidir: iç, orta ve dış göz zarı. Gözün iç kısmı ise ön bölümde bulunan mercek ve göz odası ile arka bölümde bulunan vitröz cisimden oluşur.

Gözün anatomisi © bilderzwerg / Fotolia

İç göz zarı, daha kesin bir ifadeyle retina olarak adlandırılır. Bu yapı, görmeden nihai olarak sorumlu olan tüm ışık algılayıcı hücreleri içerir. Bu hücreler, koniler ve çubuklar olarak ikiye ayrılır. Koniler renkli görmeyi sağlarken, çubuklar ise özellikle siyah ve beyaz arasındaki ton farklarını algılamaktan sorumludur.

Gözün orta tabakası da birkaç yapıdan oluşur. Tıpta koroid, siliyer cisim ve iris arasında ayrım yapılır. Koroid, üzerinde bulunan retinaya besin sağlar; siliyer cisim ise öncelikle göz merceğinin tutucusu olarak işlev görür. Göz merceği, gelen ışığı retinaya yansıtır.

Gökkuşağı zarı, göz bebeği olarak merceğe gelen ışığı düzenler. İris olarak da adlandırılır ve insanın göz renginden sorumludur.

Gözün dış tabakası, şeffaf kornea ve beyaz skleradan oluşur. Sklera, ön kısım hariç tüm göz küresini kaplar. Önde dairesel bir şekilde yer alan şeffaf kornea, gözün ön camı görevi görür ve iris'i korur. Kornea, gözyaşı bezleri tarafından sürekli olarak gözyaşı sıvısıyla nemlendirilir.

Ek organlar

Tıbbi açıdan, göze bağlı tüm ek organlar da gözün bir parçası olarak kabul edilir. Bunlar arasında şunlar yer alır

• gözyaşı sistemi
• göz kasları
• konjonktiva
• göz kapakları

Gözyaşı sistemi, gözyaşı sıvısının üretiminden sorumludur. Bu sıvı sadece korneayı nemlendirmekle kalmaz, aynı zamanda gözün temizlenmesinden de sorumludur.

Ayrıca dış göz kasları da gözün ek organları arasında yer alır. İnsan gözünde, göz küresinin hareket etmesini sağlayan toplam yedi adet dış göz kası bulunur. Bu kasların amacı, gözleri en kısa sürede bir nesneye odaklamaktır.

Göz kapakları ise esas olarak gözleri korumak için hizmet eder. Deri, kaslar ve ince bir bağ dokusu tabakasından oluşurlar. Gözleri dış etkenlerden korumakla kalmayıp, gözyaşı sıvısının dağılımını sağlarlar. Bu sayede korneayı temizler ve nemli tutarlar. Üst ve alt göz kapaklarında bulunan kirpikler, göz için ek bir koruma işlevi görür ve özellikle çok küçük parçacıkları yakalamayı amaçlar.

Görme Yolu

Görme yolu, sinyalleri beyne iletmekten sorumlu olan gözün parçası olarak tanımlanır. Esas olarak, retinaya bağlanan görme sinirinden oluşur. 4,5 santimetre uzunluğundadır ve maküla aracılığıyla göz küresine bağlanır. Ayrıca, görme siniri, gözün sklerasından görme sinirleri kesişme noktasına kadar uzanan bir milyondan fazla demetlenmiş sinir lifini içerir.

Görme, insanın altı duyusu arasında en karmaşık olanıdır. Kapsamlı bir yönlendirme için, göze giren ışığın sinir uyarılarına dönüştürülmesi gerekir. Görme yolu, bu uyarıları beyne iletir; beyin ise sinyalleri görsel izlenimlere dönüştürür.

Görme sürecinde aşağıdaki bölgeler önemli bir rol oynar:

• Kornea
• İris
• Mercek
• Retina

Kornea şeffaf ve hafif kavislidir. Üzerine gelen ışığı geçirir ve kavisli yapısı sayesinde ışığı göz merceğine ulaşmadan önce kırar.

İris kasılabilir ve genişleyebilir. Bu sayede merkezindeki göz bebeğini büyütür veya küçültür. Göz bebeğinin genişliği, göze giren ışık miktarını belirler. İrisin arkasında göz merceği bulunur. Işık ışınlarını odaklamaktan sorumludur. Bu işlev, özellikle modern kameralarda da kullanılmaktadır. Etrafında kaslar ve lifler bulunur. Bunlar, merceği çekerek şeklini değiştirir. Bu şekilde, ışık ışınlarının bir araya getirilmesi, net bir görüntü elde edilecek şekilde ayarlanır.

Göz küresinin arka kısmında retina bulunur. 120 milyondan fazla duyu hücresiyle, retina içeri giren ışık ışınlarını sinir sinyallerine dönüştürebilir. Burada çubuk şeklindeki ve konik şeklindeki duyu hücreleri arasında ayrım yapılır. Ancak her iki duyu hücresinin yoğunluğu retinada değişiklik gösterir. Bu nedenle, merkezde yer alan ve “Sarı Nokta” (Makula) olarak adlandırılan bölge, en yüksek duyu hücresi yoğunluğuna sahiptir ve insanın dikkatinin odak noktasıdır. Son olarak, retina tarafından sinir sinyallerine dönüştürülen bilgiler, görme siniri aracılığıyla beyne iletilir.

Toplamda, insan gözünü etkileyebilecek 100'den fazla farklı hastalık tablosu bilinmektedir. Bunlar her zaman gözün işlevselliğinde azalmaya yol açar ve bu nedenle hastanın görme yeteneğini farklı derecelerde kısıtlar. Çoğu durumda, hastalık ilerledikçe tam körlük bile ortaya çıkabilir. Erken aşamalarda ise genellikle görme keskinliğinde azalma veya görme alanında daralma görülür. Ayrıca, birçok durumda renk algısında bozukluklar da ortaya çıkar. Günümüzde en sık görülen hastalıklar arasında şunlar yer almaktadır:

• Katarakt
• Glokom
• Yaşa bağlı makula dejenerasyonu
• Arpa tanesi
• Astigmatizm
• Şaşılık
• Retina dekolmanı
• Konjonktivit
• Gece körlüğü

Çoğu durumda, genetik yatkınlıklar, görme yeteneğini kısıtlayan göz hastalıklarının nedenidir. Özellikle katarakt (gri katarakt), glokom (yeşil katarakt) ve yaşa bağlı makula dejenerasyonu sıklıkla bu şekilde ortaya çıkar. Bunun yanı sıra, özellikle sigara içmek önemli bir risk faktörüdür. Ayrıca, ultraviyole ışının zararlı etkisinin de başlıca nedenlerden biri olduğu düşünülmektedir.

Enflamasyonlar da ciddi hastalıklara yol açabilir. Bunlar öncelikle gözün konjonktivası, korneası veya irisini etkiler. Ancak nadir durumlarda, koroid iltihabı da ortaya çıkabilir. Bu iltihaplar daha sonra gözyaşı sistemine ve göz kapaklarına hızla yayılır ve böylece neredeyse tüm gözü etkiler.

Kalıcı iltihaplanmalarda vitrüsün patolojik olarak bulanıklaşmasına yol açabilir. Ayrıca, gözde belirgin bir organik neden olmaksızın da bir hastalık ortaya çıkabilir. Görme keskinliğindeki bu tür bir azalma, ambliyopi olarak adlandırılır. Çoğu zaman bu görme bozukluğundan şaşılık hastalıkları sorumludur.

Uzun süre tedavi edilmeyen miyopi, hipermetropi ve astigmatizma da birçok durumda retinadaki görüntü kalitesinde ciddi bir azalmaya neden olur.

Gözün yapısı ve işleyişi, gözün ne kadar hassas çalıştığını ve ışığın göze ne kadar verimli bir şekilde ulaşıp işlendiğini gösterir. Gözün yapısı, dış tabakadan iç tabakaya kadar gözün her bölümünü kapsar ve gözün şekli görme işlevine en uygun şekilde tasarlanmıştır. Işık, mercek ve vitreus sıvısı tarafından odaklanarak retinada net bir görüntü oluşturur.

Işık algılayıcı hücreler, yani koniler ve çubuklar, bu uyarıları sinyallere dönüştürür ve bu sinyaller optik sinir aracılığıyla beyne iletilir. Bu süreçte görme sistemi milyonlarca bilgiyi işler; görme sırasında bu sayı aynı anda 10 milyona kadar çıkabilir.

Sağlıklı bir gözde, gözün tüm bileşenleri mükemmel bir uyum içinde çalışır; bu sayede istikrarlı bir görme yeteneği ve uzağı görebilme imkanı sağlanır. Arka göz odası, koroid ve her bir damar gibi yapılar, göze önemli besin maddelerini sağlar. Aynı zamanda dış tabaka, göze giren yabancı cisimler gibi etkenlerden kaynaklanan hasarlara karşı koruma sağlar. Ancak glokom gibi rahatsızlıklar bu işlevi bozabilir ve göz doktoru tarafından erken teşhis edilmelidir. Genel olarak bakıldığında, gözün bir kameranın diyaframı gibi çalıştığı ve görüntünün beyinde doğru bir şekilde işlenmesinde merkezi bir rol oynadığı görülmektedir.