Profesyonel ve amatör sporcular için spiroergometri ve laktat ölçümü ile performans teşhisi ve spor hekimliği kapsamında performans teşhisi

Performans teşhisinin odak noktasında aşağıdaki organlar yer alır:

• Kalp
• Akciğer
• Kaslar

Muayene için çeşitli cihazlar ve yöntemler kullanılmaktadır.

Bunlar arasında şunlar yer alır:

• Kalp (Elektrokardiyogram = EKG, Kalp ultrasonu = Ekokardiyografi, Kalp atış hızı için nabız kemeri)
• Akciğer (spiroergometri)
• Egzersiz sırasında metabolizma (Laktat testi)
• Vücut ölçüleri (ağırlık, boy, vücut kitle indeksi = BMI, vücut yağ oranı)
• Güç ve tepki hızı (ağırlık kaldırma veya şınav)

Prensip olarak performans teşhisi, hobi amaçlı spor yapanlar ve sporcu olmayanlar için de uygundur. Örneğin, kalp hastaları kalp baypas ameliyatı veya stent takılmasından sonra performans teşhisi yaptırırlar. Bu hastalarda amaç, yavaş yavaş artan fiziksel efor antrenmanı yapmaktır.

En yaygın uygulama alanı spor, özellikle de rekabetçi sporlardır.

Halk sporunda bu testin uygulanmasına ilişkin tipik örnekler şunlardır:

• Maratona hazırlık
• Aşırı zorlu bir yarışmaya hazırlık (örneğin çöl yarışı veya Alpler'i aşma)

Bu durumlarda öncelikli olarak, fiziksel eforun uygulanmasına engel olacak herhangi bir sağlık sorunu olup olmadığının belirlenmesi amaçlanır.

Kalp ile ilgili en önemli muayene sonuçları (hem dinlenme halinde hem de efor altında) şunlardır:

• Kalp atış sayısı (kalp atış hızı: 50 ile 200 atış/dakika arasında)
• Atılan kan miktarı (kalp atım hacmi: 80-200 ml/atım; kalp dakika hacmi: 4-36 l/dakika)
• Kalbin kas çalışması (EKG ve ekokardiyografide görülebilir)

Akciğerlerle ilgili en önemli muayene sonuçları (hem dinlenme sırasında hem de efor sırasında) şunlardır:

• Nefes alma sayısı (solunum sıklığı 10-50/dakika)
• Solunan ve verilen hava miktarı (solunum hacmi: 500-3000 ml/dakika)
• Dinlenme sırasında oksijen ihtiyacı (150-300 ml), efor sırasında (6 litre/dakikaya kadar)

Kas gücü ve metabolizmasına ilişkin en önemli muayene sonuçları şunlardır:

• Laktik asit (dinlenme sırasında 0,5-1,5 mmol/l, maksimum efor sırasında > 10 mmol/l'ye kadar artış)
• Ağırlık kaldırmada maksimum kuvvet (1RM = Tek tekrar maksimum, sporcunun en fazla 1 kez kaldırabileceği ağırlıktır)

Testler arasında (bazen aralarında aylar veya yıllar geçse bile) tek tek ölçüm sonuçlarını karşılaştırabilmek için süreç standartlaştırılmıştır.

İlk olarak doktor, boy ve kilo gibi vücut ölçülerini belirler ve kaydeder. Ayrıca doktorlar, dinlenme koşullarında kalp atış hızını ölçer. Bu ölçüm genellikle bir kalp atış hızı kemeri ile yapılır. Normalde hasta, egzersiz sırasındaki kalp atış hızı eğrisini kaydetmek amacıyla, sonraki efor testinde de bu kemeri takmaya devam eder.

Ardından doktorlar, spor türüne özgü bir efor testi gerçekleştirir. Bu test genellikle koşu bandında veya bisiklet ergometresinde yapılır.

Egzersiz yükünün artırılması da standartlaştırılmıştır; bu nedenle buna kademeli test denir. Tanımlanan aralıklar 3 dakikadır. Ardından yük sürekli olarak artırılır.

Sporcular genellikle 20 ila 30 dakika sonra performans sınırına ulaşır. Egzersiz yoğunluğu arttıkça kalp atış hızı da yükselir. Maksimum kalp atış hızı, sporcunun antrenman durumuna ve yaşına bağlıdır.

Metabolizmanın işlevselliği ve enerji kullanımı, laktat testi ile incelenir. Laktat testinde sporcu, aralıklar arasında kısa bir mola verir. Doktor bu molalar sırasında kulak memesinden kan alır. Böylece sporcunun laktat değerini belirleyebilir.

Alternatif olarak, metabolik aktiviteyi daha ayrıntılı bir şekilde incelemek için spiroergometri kullanılır. Solunum gazlarının (oksijen ve karbondioksit) sürekli ölçümü bir solunum maskesi aracılığıyla yapılır. Spiroergometride, her bir efor aralığı arasında ara verilmesi gerekmez.

Sporcunun antrenman başarısı için kendi performans düzeyini bilmek ve antrenman planını buna göre düzenlemek önemlidir.

Laktat değerleri ve zaman içindeki artış sayesinde, sözde anaerobik eşik belirlenebilir. Bu, metabolizmanın oksijenli (aerobik) durumdan oksijensiz (anaerobik) duruma geçtiği noktadır. Dayanıklılık sınırının sınırı bu aralıktadır. Bu eşiğin altında sporcu genellikle uzun süreli bir dayanıklılık performansı (maraton koşusu) sergileyebilir.

Dayanıklılık sporcularında antrenman yükünün büyük bir kısmı anaerobik eşiğin altında olmalıdır. Ancak performansı artırmak için anaerobik eşik aralığında yapılan daha kısa ve yoğun antrenman seansları da önemlidir.

Bu tür yüksek yoğunluklu antrenman seansları sayesinde sporcu, hedefli antrenman uyarıları verebilir ve anaerobik eşiğini yükseltebilir. Bu da daha uzun süre yüksek hızları sürdürmeyi mümkün kılar.

Eskiden laktat, dayanıklılık sporlarında bir düşman olarak görülürdü, çünkü laktatın performans düşüşüne yol açtığı düşünülürdü. Artık sporcular laktatı kendi lehlerine nasıl kullanabileceklerini bildikleri için, laktatın olumlu yönleri de ortaya çıkmıştır. Spesifik antrenman yöntemleriyle sürekli bir performans artışı, laktat konsantrasyonunun yükselmesine yol açar.

Yüksek konsantrasyon ise daha yüksek bir laktat toleransına yol açar. Bu, sporcunun artan laktat konsantrasyonuyla ne kadar iyi başa çıkarsa, performans kaybının o kadar az olacağı anlamına gelir. Dinlenme halindeki normal laktat değeri 0,5 – 1 mmol/l arasındadır.

Yük arttıkça bu değer önce hafif bir artış gösterir ve 4 mmol/l değerinden itibaren dik bir şekilde yükselir. Değerin ne zaman dik bir şekilde artacağı kişiden kişiye değişir.

Laktat eğrisi, aerobik (oksijenli) ve anaerobik (oksijensiz) metabolizma arasındaki eşiği gösterir. Buna “anaerobik eşik” denir. Antrenman yoğunluğu arttıkça bu eşik sağa doğru kayar (yani daha yüksek efor seviyesine doğru). Bu sağa kayma, performans testleri arasında gözlemlenebilir ve olumlu bir antrenman etkisinin kanıtıdır.

VO2max, sporcunun alabileceği maksimum oksijen miktarının kısaltmasıdır. Birimi ml/kilogram vücut ağırlığı/dakika (ml/kgKG/min) şeklindedir. 

Kadınlar için iyi bir değer > 45, erkekler için ise > 51'dir. Profesyonel dayanıklılık sporcuları 80'e kadar ulaşabilir. Bu, sporcunun dakikada 6 litreden fazla oksijen alabileceği anlamına gelir.

Sporcu olmayan kişiler de antrenman planlaması açısından faydalı olan bir performans testi yaptırabilir. 

Hedeflerden biri, sağlığı tehlikeye atmadan veya vücudu aşırı zorlamadan kondisyonu geliştirmek olabilir. Vücudu aşırı zorlamak, yaralanma riskinde belirgin bir artışa yol açar.

Performans teşhisi, sağlık sigortasının yalnızca istisnai durumlarda karşıladığı bireysel bir sağlık hizmetidir (IGel). Masrafların karşılanıp karşılanmayacağını önceden netleştirmeniz gerekir. Masraflar yaklaşık 150-250 € tutarındadır.