Şant: Tanımı, yerleştirilmesi ve diyalizdeki faydaları

Tıpta şant, “kısa devre” olarak tanımlanır. Bu terim, normalde birbirinden ayrı olan iki kan damarı arasındaki bağlantıyı ifade eder.

Bu tür bir bağlantı ya doğal olarak oluşur ya da tıp uzmanları tarafından yapay olarak oluşturulur. Şantın yerleştirilmesi, bir tedaviyi desteklemek amacıyla yapılır.

Doğal şantlar, örneğin embriyonik aşamada ortaya çıkan doğuştan gelen anomalilerdir. Bazı şantlar embriyonik aşamada normaldir (= fizyolojiktir) ve doğumdan sonra kendiliğinden geriler. Bunun önemli bir örneği, embriyonik dolaşım için önemli olan ana aort ile pulmoner ven arasındaki şanttır.

Cerrahi olarak en sık uygulanan şant, diyaliz şantıdır. Bu işlemde genellikle kolda (sağ elini kullananlarda sol kol, sol elini kullananlarda ise tersine sağ kol), el bileğindeki arter ile yanındaki bir damar arasında bir bağlantı kurulur. Bu şant, ilk kez tanımlayan kişinin adından dolayı Ciminoshunt olarak adlandırılır. Ancak ön koldaki kan damarları çok ince veya kireçlenmişse, bağlantı dirsek kıvrımında veya üst kolda oluşturulur.

İstenmeden oluşan ve daha sonra sorunlara yol açabilecek şantlar da olabilir. Burada, kalp kateteri muayenesi kapsamında kasıkta veya el bileğinde yapılan ponksiyon sonrası oluşan şantlar sayılabilir. Bu durum, (kasıtlı olarak delinmiş) arter ile (istenmeden delinmiş) damar arasında bir bağlantı oluşmasına neden olabilir ve bu bağlantı zamanla genişleyebilir. Aşırı durumlarda, damardaki artan kan akışı sağ kalbe (venöz kanın aktığı yer) yük bindirir ve kalp yetmezliği riski ortaya çıkar. Bu durumda, şantın (= arteriyovenöz fistül) ameliyatla kapatılması gerekebilir.

Diyaliz sırasında, bir kan damarına iki kalın iğne batırılmalıdır; bu iğnelerden biri vasıtasıyla kan vücuttan çekilir ve diyaliz makinesinde temizlenir. Diyaliz cihazı böbreklerin işlevini üstlenip kandaki toksinleri temizledikten sonra, arındırılmış kan diğer iğne aracılığıyla tekrar vücuda geri verilir. Bu kan temizleme işlemi normalde haftada 3 kez yapılmalıdır ve her seans yaklaşık 3-5 saat sürer.

Bu kan temizleme işleminin düzgün bir şekilde gerçekleşmesi ve birkaç saat içinde tamamlanabilmesi için, delinen damar (şant) belirli şartları yerine getirmelidir:

1. İki kalın iğneyle delinmesine rağmen zarar görmemesi için yeterince kalın cidarlı olmalıdır (> 0,6 mm).
2. Yeterli bir kan akışına sahip olmalıdır (> 600 ml/dakika), aksi takdirde kan arındırma işlemi yetersiz kalır ve 5 saatten çok daha uzun sürer.
3. Derinin hemen altında yer almalıdır; deri yüzeyine olan mesafesi 6 mm'den fazla olmamalıdır. Aksi takdirde iğnelerle delme sırasında sorunlar yaşanır.

Bu koşulları yerine getirebilmesi için şantın “olgunlaşması”, yani gelişmesi gerekir. Bu, arter (yüksek basınç) ile ven (normalde düşük basınç) arasındaki bağlantı kurulduktan sonra, vendeki artan kan basıncı sayesinde gerçekleşir. Bu olgunlaşma aşaması yaklaşık 4–8 hafta sürer ve mutlaka bu sürenin tamamlanması beklenmelidir. “Olgunlaşma aşaması” sırasında şant damarına çok erken iğne batırılması, şantın tıkanmasına kadar varan komplikasyonlara yol açabilir.

Vücudun kendi damarlarından şant oluşturulması (otolog şantlar olarak adlandırılır) için gerekli koşullar mevcut değilse, plastik şantlar (alloplastik şantlar) da kullanılabilir. Bunlar, bir arter ile bir ven arasına dikilen ve belirli bir süre sonra düzenli olarak delinerek kullanılan plastik tüplerdir. Günümüzde mevcut olan plastik şantlar vücut tarafından çok iyi tolere edilir. Reddedilme reaksiyonları neredeyse hiç görülmez. Ancak plastik enfeksiyona maruz kalabilir. Ayrıca, daralma veya şişkinlik oluşumu, vücuttaki kendi damarlara kıyasla çok daha sık görülür. Bu nedenle, mümkünse alloplastik şantlardan kaçınılmalı ve otolog şantlara öncelik verilmelidir. 

Damar sistemine bir şant yerleştirilmesi fizyolojik bir durum değildir. Bu nedenle şant bölgesinde sıklıkla komplikasyonlar ortaya çıkar. Bunlar, bazı durumlarda şantın yavaş ilerleyen veya ani tıkanmasına ya da kaybına neden olabilir.

Sık görülen komplikasyonlar şunlardır:

• Daralmalar nedeniyle yetersiz kan akışı 
• Kandaki pıhtı oluşumu (trombüs) nedeniyle şantın tıkanması
• Damarın şişmesi
• Bir damarın delinmesine neden olan yanlış ponksiyonlar sonucu oluşan hematomlar
• Hatta kan zehirlenmesine (sepsis) yol açabilecek bir şant enfeksiyonu
• Şantın elden çok fazla kan çekmesi nedeniyle elde kan dolaşım bozukluğu (Steal sendromu olarak adlandırılır). Bu durumda parmaklarda uyuşma, soğukluk hissi, ağrı ve morarma görülür
• Artan hacim yükü nedeniyle kalp yetmezliği

Darlıklar, tıkanmalar, şişkinlikler veya kanama gibi birçok sorun, etkilenen bölgenin uygun şekilde genişletilmesi veya daraltılması ve kanamaların giderilmesi yoluyla tedavi edilebilir. Şant enfeksiyonu genellikle antibiyotiklerle başarılı bir şekilde tedavi edilebilir, ancak bazı durumlarda şantın çıkarılması ve başka bir yere yeniden yerleştirilmesi gerekebilir. Şant çok fazla kan çekerek kalbin aşırı yüklenmesine ve eldeki kan dolaşım bozukluğuna yol açıyorsa, şantın kapatılması (= arter ile ven arasındaki bağlantının kesilmesi) gerekli olabilir.

Bir şantın ne kadar süre dayanacağı sorusuna genel bir cevap verilemez. Bazı şantlar ilk kez birkaç hafta sonra tıkanır ve daha sonra düzenli aralıklarla tekrar tekrar sorun çıkarır. Diğerleri ise 10 yıl sonra bile hâlâ kusursuz çalışır. Genel olarak bakıldığında, üst kol şantları alt kol şantlarından daha uzun ömürlüdür ve otolog şantlar, alloplastik şantlara göre daha uzun ömürlüdür.

Yine de, böbrek yetmezliği kronik bir hastalık olduğu için, mümkünse şant vücuttan olabildiğince uzağa (el yönünde) yerleştirilmelidir. Böbrek fonksiyonunun tamamen kaybedilmesi durumunda iyileşme beklenemez ve ömür boyu kan arındırma gereklidir. Dolayısıyla, kolun tüm damarları aşağıdan yukarıya doğru kullanılmalıdır. Bir önkol şantı zamanla işlevini yitirirse, daha sonra bir üstkol şantı yerleştirilebilir. Ancak, ilk olarak bir üstkol şantı yerleştirilirse, daha sonra bir önkol şantı implante edilemez.