Ogólnie rzecz biorąc, przetoka to nienormalne połączenie w tkankach, które nie jest częścią normalnego rozwoju. Przetoki mogą tworzyć się w różnych miejscach ciała. Czasami są obecne już od urodzenia (np. w przypadku atrezji odbytu), ale najczęściej rozwijają się w trakcie życia jako skutek innych chorób.
Przetoki odbytu powstają w gruczołach proktodealnych (gruczołach zapachowych) w kanale odbytu i prowadzą na zewnątrz do skóry. Wydzielają one stale wydzielinę, a przy odpowiedniej wielkości również stolec, dlatego często mogą powodować bardzo nieprzyjemne dolegliwości.
Przebieg przewodu przetoki jest indywidualny: może przebiegać powierzchownie lub głębiej przez tkanki i mięsień zwieracza. Choroba ta jest uważana za przewlekłą, ponieważ bez leczenia rzadko się goi. Pacjenci odczuwają nawracające sączenie, swędzenie, podrażnienia lub ból w okolicy odbytu. Często przetoka jest początkowo postrzegana jako „pryszcz” lub niewielki obrzęk. Ważne jest odróżnienie jej od ostrego zapalenia ropnia odbytu, ponieważ ropień stanowi zazwyczaj stan przedchoryjny, ale wymaga innej strategii leczenia.
Ryzyko zachorowania na przetokę odbytu wynosi od 1 do 3 procent, co oznacza, że 1–3 na 100 osób zachoruje na przetokę odbytu w ciągu swojego życia. Mężczyźni chorują częściej niż kobiety. Jest to stosunkowo częsta choroba młodych mężczyzn w wieku od 30 do 50 lat.
Przyczyną powstania przetoki odbytu jest często ropień odbytu. Przetoki odbytu i ropnie odbytu mają kilka cech wspólnych. Ropień odbytu jest wywoływany przez bakterie. W tym przypadku ropna wydzielina gromadzi się w torebce przy kanale odbytu, skąd może dalej rozprzestrzeniać się w tkankach. Jeśli stan zapalny przechodzi w stan przewlekły, mogą powstać kanały i dochodzi do powstania przetoki odbytu.
Najczęściej zaczyna się od zapalenia gruczołów proktealnych. W wyniku reakcji zapalnej i wzrostu ciśnienia w tkankach tworzy się ropień. Jeśli nie zostanie on w porę poddany zabiegowi chirurgicznemu lub wygoi się tylko częściowo, powstaje przetoka.
Inne przyczyny powstawania przetoki odbytu to:
Szczeliny odbytu to niewielkie pęknięcia w okolicy odbytu. Jeśli w ich wyniku powstanie stan zapalny, może on w dalszym przebiegu przekształcić się w przetokę.
Hemoroidy to wybrzuszenia błony śluzowej w okolicy odbytu. Również w tym przypadku może dojść do powstania przetok, zwłaszcza w przypadku infekcji.
Również w przypadku przewlekłych chorób zapalnych jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego lub choroba Leśniowskiego-Crohna, może dojść do powstania przetok. Częściej występuje to w przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna, jednak w tym przypadku przetoki powstają w całym przewodzie pokarmowym, od jamy ustnej aż po odbyt. W przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego ryzyko powstania przetok jest mniejsze, ale ogranicza się do odbytnicy.
W przypadku nowotworów złośliwych odbytnicy (rak odbytnicy i rak odbytu) również może dojść do powstania przetok odbytu, jednak również w tym przypadku najczęściej jest to następstwem infekcji towarzyszącej.
Przetoki odbytu różnią się pod względem lokalizacji, przebiegu i związku z mięśniami zwieraczy. Czynniki te mają wpływ zarówno na objawy, jak i na strategię leczenia. Decydujące znaczenie ma lokalizacja wewnętrznego i zewnętrznego ujścia przetoki oraz przebieg przetoki przez tkankę i mięsień zwieracza.
Zasadniczo przewód przetoki zaczyna się zazwyczaj w okolicy kanału odbytu i może otwierać się na zewnątrz w kierunku skóry. W zależności od tego, czy i w jakim stopniu dotknięty jest wewnętrzny lub zewnętrzny mięsień zwieracza, mówi się o różnych rodzajach przetok odbytu. Głębsze przebiegi przetoki wiążą się z większym ryzykiem ingerencji w mięsień zwieracza, dlatego podczas leczenia należy postępować szczególnie ostrożnie.
Przedstawienie różnych form przetok odbytu i ich przebiegu © bilderzwerg | AdobeStock
Osoby dotknięte tą dolegliwością początkowo albo w ogóle nie zauważają przetoki, albo odbierają ją jako rodzaj pryszcza w okolicy odbytu. Ten rzekomy pryszcz może puchnąć, swędzieć lub powodować ból. Ponadto może dojść do ropnej wydzieliny. Okresowo pojawiają się krwawienia lub ból podczas wypróżniania.
Objawy te mogą również wystąpić w przypadku ropnia. Do tego mogą jednak dołączyć ogólne objawy chorobowe, takie jak gorączka lub ogólne złe samopoczucie. Gdy przetoka się już utworzyła, dolegliwości te zazwyczaj ustępują. Wynika to z faktu, że przetoka umożliwia odpływ ropy, co znacznie zmniejsza ciśnienie.
W przypadku przetoki odbytu mogą wystąpić następujące objawy:
- zaczerwienienie
- Obrzęk
- Swędzenie
- Ból
- ropna wydzielina, częściowo zmieszana z kałem
Każdy, kto zauważy powtarzające się miejsca z wydzieliną, bolesne obrzęki, ropne wydzieliny lub objawy takie jak ból w okolicy odbytu, powinien zgłosić się na badanie lekarskie, aby wcześnie ustalić przyczynę.
Jeśli u pacjenta istnieje podejrzenie przetoki odbytu, wskazana jest wizyta u specjalisty chorób odbytu, proktologa.
Po szczegółowym wywiadzie podczas badania najpierw palpacyjnie bada się okolice odbytu. Ponadto często wprowadza się sztywną metalową rurkę z źródłem światła na końcu (w medycynie proktoskop). Pozwala to na ocenę ścianek kanału odbytu, dzięki czemu oprócz przetok odbytu można wykryć również
.
Ponieważ przyczyną przetoki odbytu może być również nowotwór złośliwy, konieczne jest pobranie próbek tkanki z podejrzanych obszarów, a następnie poddanie ich badaniu histologicznemu.
Do ustalenia przebiegu przetoki stosuje się sondę przetokową. Jest to metalowa rurka, którą ostrożnie wprowadza się z zewnątrz do kanału przetoki i w idealnym przypadku można ją obejrzeć wewnątrz za pomocą proktoskopu.
W ten sposób można zdiagnozować większość niepowikłanych przetok. W przypadku przetok złożonych lub wielokrotnych (kilku) oraz podejrzenia ropni pomocne są również badania ultrasonograficzne i rezonans magnetyczny, które pozwalają wykryć ewentualne uszkodzenia w okolicy odbytu.
W niektórych przypadkach zaleca się badanie w znieczuleniu, aby umożliwić pełną diagnostykę bez bólu i z optymalnym wglądem.
Przetoka odbytu jest leczona głównie chirurgicznie, ponieważ rzadko goi się samoistnie. Celem leczenia jest całkowite usunięcie lub zamknięcie kanału przetoki bez naruszania funkcji zwieracza (aby na przykład nie spowodować powikłań, takich jak nietrzymanie stolca). Leczenie operacyjne zależy od przebiegu przetoki, położenia jej ujść oraz stopnia zmian zapalnych.
Do standardowych metod leczenia należy rozcięcie przetoki, polegające na otwarciu kanału przetoki i pozostawieniu rany do wygojenia w stanie otwartym, a także fistulektomia, polegająca na całkowitym wycięciu kanału. Fistulektomia to technika operacyjna polegająca na celowym otwarciu kanału przetoki. W przypadku przetok głębokich lub złożonych można również zastosować drenaż nitkowy, aby najpierw uspokoić przetokę i w kontrolowany sposób odprowadzić ropę. W wybranych przypadkach można również zastosować nowoczesne metody, takie jak terapia laserowa.
W przypadku wszystkich zabiegów należy unikać uszkodzenia zwieracza, aby zminimalizować powikłania, takie jak nietrzymanie moczu lub stolca. Leczenie operacyjne powinno zatem być wykonywane przez doświadczonego chirurga.
Po zabiegu ważne jest oszczędzanie się, staranne utrzymanie higieny odbytu oraz wspomaganie gojenia się rany. Ogólnie wskaźnik wyleczeń jest dobry, jednak różni się w zależności od rodzaju przetoki i ewentualnych chorób współistniejących.
U pacjentów z chorobami jelit, takimi jak choroba Leśniowskiego-Crohna, leczenie dostosowuje się indywidualnie. W takich przypadkach przed operacją lub równolegle z nią konieczne może być stosowanie leków przeciwzapalnych w celu złagodzenia objawów. Środki zachowawcze służą przede wszystkim zmniejszeniu dolegliwości do czasu operacji oraz zapobieganiu ponownemu powstaniu ropnia.
Jeśli przetoki odbytu zostaną całkowicie usunięte, rokowania są dobre lub bardzo dobre. Jednak proces gojenia może często trwać kilka tygodni i czasami być bardzo bolesny. Szczególnie ważne jest, aby pacjenci dbali o odpowiednią higienę odbytu – zwłaszcza po zabiegach chirurgicznych. Należy również ponownie podkreślić profilaktyczne działanie dobrej higieny odbytu, zwłaszcza że może ona zapobiegać powstawaniu przetok odbytu lub hamować ich rozwój.
Jeśli jednak nie uda się całkowicie usunąć przetok, mogą nadal występować problemy. Osoby cierpiące na chorobę Leśniowskiego-Crohna lub inne choroby jelit są szczególnie narażone na rozwój przetok odbytu.
Czy przetoka odbytu goi się samoistnie?
Przetoka odbytu rzadko goi się bez leczenia. W większości przypadków konieczne jest leczenie operacyjne.
Jak bolesna jest operacja przetoki odbytu?
Po zabiegu mogą wystąpić bóle, które można skutecznie leczyć środkami przeciwbólowymi. Dolegliwości ustępują w miarę gojenia się rany.
Jak długo trwa gojenie się rany?
Gojenie rany trwa zazwyczaj kilka tygodni. Czas trwania zależy od wielkości rany, rodzaju przetoki i ewentualnych chorób współistniejących.
Kiedy należy zgłosić się do specjalistycznego ośrodka?
W przypadku nawracających przetok, przewlekłych chorób jelit, przetok złożonych lub niejasnych dolegliwości zaleca się leczenie w specjalistycznym centrum proktologicznym.
