Rak odbytu | Rak odbytu: informacje na temat objawów, metod leczenia i rokowań

Rak odbytu to rzadka, ale klinicznie istotna postać nowotworu odbytu, która powstaje w okolicy odbytu i charakteryzuje się przede wszystkim złośliwymi zmianami błony śluzowej lub skóry w okolicy odbytu. Chociaż ogólnie zalicza się on do nowotworów złośliwych o korzystniejszym rokowaniu, choroba ta często towarzyszy niespecyficznym dolegliwościom i dlatego nierzadko jest diagnozowana z opóźnieniem. Wczesna diagnostyka w przypadku utrzymujących się objawów ma decydujące znaczenie dla osiągnięcia optymalnych szans wyleczenia raka odbytu.

Poniżej znajdą Państwo dodatkowe informacje oraz listę wybranych specjalistów w dziedzinie raka odbytu.

Definicja raka odbytu – nowotwór złośliwy w okolicy odbytu

Rak odbytu jest odmianą raka jelita grubego. Stanowi on jednak jedynie dwa procent wszystkich przypadków raka jelita grubego. Tym samym nowotwór ten zalicza się do rzadszych nowotworów złośliwych jelita grubego. 

Rak kanału odbytu dotyka głównie kobiety, podczas gdy mężczyźni częściej zapadają na raka brzegu odbytu. Większość przypadków raka odbytu występuje po 60. roku życia.

Nowotwór złośliwy powstaje albo w kanale odbytu, na brzegu odbytu, albo w otaczającej skórze i błonie śluzowej. Większość przypadków to raki płaskonabłonkowe, które pojawiają się powyżej lub poniżej linii zębatej. 

Podział obejmuje:

• Rak kanału odbytu: nowotwór powstający w kanale odbytu
• Rak brzegu odbytu: nowotwór wywodzący się ze skóry odbytu

Obie formy są wspólnie określane terminem „rak odbytu”, różnią się jednak zasięgiem, wzorcem wzrostu i strategią leczenia. Co roku choruje na niego tylko kilka osób (ok. 1 na 500 000), ale choroba ta zalicza się do nowotworów złośliwych, które ze względu na swoje położenie w okolicy odbytnicy mogą powodować ograniczenia funkcjonalne. 

Przyczyny i czynniki ryzyka: powstawanie raka odbytu

Powstawanie raka odbytu ma charakter wieloczynnikowy, przy czym bierze w nim udział kilka znanych czynników ryzyka.

HPV jako główny czynnik

Kluczowe znaczenie ma zakażenie wirusami brodawczaka ludzkiego, zwłaszcza typami wysokiego ryzyka HPV 16, 31 i 33. Aż 85% pacjentów wykazuje zakażenie HPV. Wirusy są przenoszone drogą płciową, zwłaszcza podczas stosunku płciowego. Podwyższone ryzyko występuje w przypadku częstych zmian partnerów seksualnych lub chorób przenoszonych drogą płciową. 

Przewlekłe uszkodzenia błony śluzowej

Długotrwałe stany zapalne, przewlekłe infekcje lub urazy w okolicy odbytu mogą przyczyniać się do powstawania raka odbytu. Choroby takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego prowadzą w dłuższej perspektywie do zmian w tkankach, co może sprzyjać rozwojowi komórek nowotworowych.

Osłabienie odporności

Ogólne osłabienie układu odpornościowego lub osłabienie spowodowane zakażeniem wirusem HIV zwiększa ryzyko zachorowania na raka odbytu. Organizm ma wtedy mniejszą zdolność do zwalczania komórek nowotworowych. 

Palenie tytoniu i inne czynniki ryzyka

Nikotyna jest również uważana za istotny czynnik ryzyka. Również pomylenie z hemoroidami może prowadzić do przeoczenia pierwszych objawów. W przypadku pojawienia się rzekomych hemoroidów, przy nietypowym przebiegu należy przeprowadzić badania wyjaśniające. 

Nowotwory powstające na brzegu odbytu lub w kanale odbytu występują raczej rzadko © bilderzwerg | AdobeStock

Możliwe objawy raka odbytu

Objawy raka odbytu są często niespecyficzne i początkowo często nie są kojarzone z chorobą nowotworową.

Typowe objawy to:

• Ślady krwi na stolcu lub wyraźnie widoczna krew w stolcu
• Ból podczas wypróżniania
• Swędzenie lub uczucie swędzenia w okolicy odbytu
• uczucie obecności ciała obcego, zwłaszcza gdy guz zwęża kanał odbytu
• zmiany w konsystencji stolca 
• Zmiany w wypróżnianiu, biegunka lub zaparcia
• Nietrzymanie stolca w przypadku zajęcia mięśnia zwieracza

Czasami rak odbytu rozprzestrzenia się już na pochwę lub otaczające struktury. Obrzęk węzłów chłonnych w pachwinie może wskazywać na przerzuty.

Diagnostyka w przypadku podejrzenia raka odbytu

W przypadku podejrzenia raka odbytu przeprowadza się standardową diagnostykę zgodnie z wytycznymi. 

Najpierw przeprowadza się badanie fizykalne z oględzinami odbytu i okolicy odbytu. Niezbędne jest również badanie palpacyjne odbytnicy w celu wyczucia zgrubień lub guzków w kanale odbytu.

Następnie wykonuje się rektoskopię, która umożliwia bezpośrednią ocenę i pobranie próbki tkanki. Próbka ta jest poddawana analizie histopatologicznej i pozwala na postawienie pewnej diagnozy.

Wykonuje się również dodatkowe badania obrazowe, takie jak tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny lub ultrasonografia, aby sprawdzić, czy doszło do zajęcia węzłów chłonnych lub czy występują przerzuty. 

W celu klasyfikacji rak odbytu dzieli się na różne stopnie zaawansowania, co ma decydujący wpływ na terapię. 

Leczenie raka odbytu (rak kanału odbytu lub rak brzegu odbytu)

Terapia zależy od zasięgu, wielkości guza i rodzaju raka (rak kanału odbytu lub rak obrzeża odbytu).

Obecnie dostępne są następujące możliwości leczenia:

Chirurgiczne

Mniejsze guzy na obrzeżu odbytu są często usuwane chirurgicznie. Podczas zabiegu wycina się również otaczającą tkankę w bezpiecznej odległości.

W przypadku większych nowotworów odbytu lub gdy terapia skojarzona nie przynosi wystarczających efektów, konieczna może być resekcja odbytnicy. W ramach tej procedury usuwa się mięsień zwieracza, co wymaga założenia sztucznego ujścia jelita.

Radiochemioterapia

Rak kanału odbytu jest leczony głównie za pomocą skojarzonej radiochemioterapii. Polega ona na radioterapii trwającej kilka tygodni oraz towarzyszącej jej chemioterapii z użyciem 5-fluorouracylu i mitomycyny. Celem jest zmniejszenie guza lub całkowita remisja. Kilka tygodni po rozpoczęciu radiochemioterapii często obserwuje się wyraźną regresję nowotworu.

W przypadku obecności przerzutów

Jeśli występują już przerzuty, stosuje się terapie systemowe, radioterapię lub zabiegi miejscowe, zazwyczaj w celach paliatywnych. 

Rokowanie i opieka pooperacyjna w przypadku raka odbytu

Rak odbytu ma ogólnie korzystniejsze rokowania, zwłaszcza we wczesnych stadiach. 5-letni wskaźnik przeżywalności wynosi 70–90%. Decydujące znaczenie mają stopień zaawansowania nowotworu, zajęcie węzłów chłonnych oraz odpowiedź na leczenie. Konieczna jest ustrukturyzowana opieka pooperacyjna w celu wczesnego wykrycia nawrotów. Zazwyczaj odbywa się ona co 3 miesiące przez pierwsze dwa lata.

Zapobieganie rakowi odbytu – możliwości profilaktyki

Środki mające na celu zapobieganie rakowi odbytu koncentrują się na ograniczeniu głównych czynników ryzyka:

• Szczepienie przeciwko HPV typów wysokiego ryzyka, takich jak HPV 16
• Ochrona podczas stosunków seksualnych
• Rzucenie palenia
• Leczenie chorób zapalnych w okolicy odbytu
• Wzmocnienie układu odpornościowego

Często zadawane pytania dotyczące raka odbytu

Jak wcześnie rozpoznać raka?

Typowe objawy to krew w stolcu, swędzenie, guzki w okolicy odbytu lub ból podczas wypróżniania. W przypadku niejasnych objawów należy jak najszybciej wykonać badanie palpacyjne odbytnicy, ponieważ w większości przypadków dostarcza ono pierwszych wskazówek.

Czy raka odbytu można pomylić z hemoroidami?

Tak, ponieważ na początku choroba często objawia się podobnie, często dochodzi do opóźnień w diagnozie. W przypadku nietypowego przebiegu lub utrzymujących się dolegliwości należy przeprowadzić dalszą diagnostykę.

Jakie są szanse wyleczenia raka odbytu?

Szanse na wyleczenie są szczególnie duże, jeśli nowotwór zostanie wykryty wcześnie. Połączenie radioterapii i chemioterapii daje bardzo dobre wyniki.

Kiedy konieczna jest operacja?

Operacja, np. wycięcie odbytnicy, jest konieczna przede wszystkim wtedy, gdy guz nie cofa się wystarczająco pomimo radiochemioterapii lub gdy tkanka otaczająca jest silnie nacieknięta.