Uchyłki jelitowe: zrozumienie objawów choroby uchyłkowej, uchyłkowatości i zapalenia uchyłków w przypadku zapalenia wypukłości w jelicie grubym

Uchyłki to niewielkie wypukłości ściany jelita, które pojawiają się u wielu osób w ciągu życia. Chociaż sama obecność uchyłków często pozostaje niezauważona, tzw. choroba uchyłkowa może prowadzić do poważnych problemów zdrowotnych. Gdy te wypukłości w jelicie ulegają zapaleniu, osoby dotknięte tą chorobą cierpią na bolesne nawroty, które wymagają leczenia. W tym artykule dowiesz się, jaki jest związek między uchyłkowatością a zapaleniem uchyłków, jakie dolegliwości są typowe dla tej choroby oraz w jaki sposób nowoczesna terapia przywraca zdrowie jelit.

Dywertykuloza i zapalenie uchyłków: zrozumieć różnicę

Występowanie uchyłków jest bardzo powszechne w krajach zachodnich. Jeśli w jelicie grubym występuje wiele uchyłków bez stanu zapalnego, mówi się o uchyłkowatości. Ta postać u większości osób przebiega bezobjawowo. Dopiero gdy resztki pokarmu osadzają się w uchyłkach, a bakterie wywołują infekcję, uchyłki ulegają zapaleniu i dochodzi do zapalenia uchyłków. W tym przypadku wzrasta ryzyko powikłań zapalenia uchyłków, co wymaga szybkiej interwencji medycznej.

Uchyłki to wypukłości ściany narządu jamistego na zewnątrz. Mogą występować w całym przewodzie pokarmowym. Najczęściej jednak uchyłki powstają w lewej części jelita grubego. Mogą one również dotyczyć dróg moczowych (moczowodu, cewki moczowej, pęcherza moczowego), a w bardzo rzadkich przypadkach serca.

W zależności od tego, czy w wybrzuszeniu biorą udział wszystkie warstwy ściany, czy tylko niektóre, rozróżnia się

• prawdziwe uchyłki (wszystkie warstwy ściany są wywinięte na zewnątrz) od
• fałszywych uchyłków, zwanych również pseudouchyłkami (najczęściej dotyczy to tylko błony śluzowej wyściełającej jelito oraz leżącej pod nią błony podśluzowej).

W większości przypadków uchyłków mamy do czynienia z pseudouchyłkami. Dlatego niniejszy artykuł odnosi się przede wszystkim do pseudouchyłków.

Termin „dywertykuloza” definiuje się na podstawie obecności zazwyczaj kilku uchyłków. Jeśli uchyłki powodują dolegliwości, mówi się o chorobie uchyłkowej. Jeśli jeden lub więcej uchyłków jest w stanie zapalnym, mamy do czynienia z zapaleniem uchyłków.

Obecność uchyłków w jelicie i ich nasilenie można podzielić na różne klasy. Mają one znaczenie dla podejścia terapeutycznego.

Jeśli uchyłki nie są objęte stanem zapalnym, mamy do czynienia z typem 0, czyli bezobjawową uchyłkowatością. Uchyłki objęte stanem zapalnym, czyli zapalenie uchyłków, można podzielić na typy od 1 do 4.

Uchyłki w ścianie jelita mogą powodować stany zapalne, a nawet pęknięcie jelita © Henrie | AdobeStock

Jak powstają uchyłki w jelicie grubym?

Na pytanie „Jak powstają uchyłki?” można zazwyczaj odpowiedzieć, wskazując na połączenie wieku i stylu życia. Z upływem lat mięśnie jelit tracą elastyczność. Jeśli jednocześnie w jelitach panuje wysokie ciśnienie – na przykład w wyniku parcia podczas zaparć – błona śluzowa wysuwa się na zewnątrz przez małe szczeliny w warstwie mięśniowej. Te wypukłości w jelicie powstają najczęściej w esicy (zwanej również Colon sigmoideum), czyli w odcinku jelita grubego w kształcie litery S, tuż przed odbytnicą. Obszar ten jest szczególnie podatny na powstawanie uchyłków, ponieważ panuje w nim największe ciśnienie.

U pozostałych 30 procent pacjentów, w zależności od stadium choroby, mogą pojawić się różne objawy:

• wzdęcia, uczucie pełności w jamie brzusznej, uczucie niecałkowitego opróżnienia jelit, przy czym dolegliwości te zazwyczaj ustępują po wypróżnieniu,
• zmiana konsystencji stolca (głównie zaparcia),
• zmieniona częstotliwość wypróżnień,
• czasami silne krwawienia z jelit (krwawienia z uchyłków są najczęstszą przyczyną krwawień z przewodu pokarmowego),
• bóle w lewej dolnej części brzucha, a nawet bardzo silne bóle brzucha, a także
• wyczuwalna, twarda struktura w kształcie walca, a nawet „brzuch twardy jak deska”

Szczególnie w przypadku objawów ostrej choroby uchyłkowej należy niezwłocznie skonsultować się z lekarzem. Do objawów należą bóle w lewej dolnej części brzucha oraz stwardnienie brzucha.

Przyczyną tych bólów jest rozprzestrzenienie się stanu zapalnego na zewnętrzną stronę jelita i otrzewną. Powoduje to zapalenie otrzewnej (peritonitis).

W dalszym przebiegu choroby uchyłkowej może dojść do

• gromadzenie się ropy (ropnie), a nawet
• do perforacji (pęknięcia) jelita

. W ten sposób stolec i powietrze mogą przedostać się z jelita do jamy brzusznej. To „zapalenie otrzewnej wywołane kałem” może nawet w dzisiejszych czasach prowadzić do śmierci, pomimo leczenia operacyjnego i antybiotykoterapii.

Jeśli zapalenia – nawet łagodne – powtarzają się, mówi się o przewlekłej chorobie uchyłkowej. W jej przebiegu może dojść do skurczu jelita i rozwoju zwężenia (stenozy) w jelicie.

Objawy i dolegliwości: oznaki zapalenia

Dopóki uchyłki nie są objęte stanem zapalnym, często nie powodują dolegliwości. Jednak w przypadku ostrego zapalenia uchyłków głównym objawem jest nagły, kłujący ból w lewej dolnej części brzucha. Bólom w lewej dolnej części brzucha często towarzyszy gorączka, wzdęcia i zmiany w wypróżnianiu. Typowymi objawami są również nudności lub ogólne uczucie ucisku w dolnej części brzucha. W przypadku przewlekłej choroby uchyłkowej mogą również występować nawracające, tępy bóle brzucha, które utrudniają codzienne funkcjonowanie.

Czynniki ryzyka choroby uchyłkowej

Różne czynniki mogą zwiększać ryzyko wystąpienia choroby uchyłkowej. Za główną przyczynę uważa się dietę ubogą w błonnik, ponieważ powoduje ona twardnienie stolca i zwiększa ciśnienie w jelitach. Również nadmierne spożycie czerwonego mięsa, nadwaga i brak ruchu sprzyjają powstawaniu kolejnych uchyłków. Ponadto przyjmowanie niektórych leków, takich jak niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), może zwiększać ryzyko zapalenia uchyłków lub krwawienia.

Diagnoza i leczenie uchyłków w jelicie

W przypadku podejrzenia zapalenia uchyłków ważne jest szybkie postawienie diagnozy. Oprócz badania krwi pod kątem markerów stanu zapalnego, tomografia komputerowa (TK) lub badanie ultrasonograficzne są metodami z wyboru w celu uwidocznienia zapalnych uchyłków. W ostrym stadium nie należy wykonywać kolonoskopii, ale jest ona niezbędna w ramach opieki po chorobie uchyłkowej oraz w celu wykluczenia raka jelita grubego po ustąpieniu stanu zapalnego. Leczenie często polega na stosowaniu diety oszczędzającej i, w razie potrzeby, antybiotyków.

Podstawą każdej diagnostyki medycznej jest wywiad z pacjentem (anamneza). W tym przypadku lekarz pyta pacjenta o

• rodzaj i nasilenie dolegliwości,
• przebyte choroby,
• przyjmowanych lekach oraz
• choroby występujące w rodzinie.

W trakcie następującego po tym badania fizykalnego lekarz bada palpacyjnie i osłuchuje brzuch. Mierzy temperaturę ciała i przeprowadza badanie palpacyjne odbytnicy (badanie odbytnicy palcem). Najczęściej wykonuje się również badanie krwi. W laboratorium sprawdzane są wówczas wartości leukocytów i CRP. CRP oznacza białko C-reaktywne, którego poziom zazwyczaj wzrasta w przypadku stanów zapalnych.

W diagnostyce obrazowej na pierwszym planie znajdują się badanie ultrasonograficzne i tomografia komputerowa. W przypadku choroby uchyłkowej istnieje ryzyko perforacji (rozerwania) jelita przez endoskop. Dlatego w fazie ostrej nie należy wykonywać kolonoskopii.

Kolonoskopię wykonuje się wyłącznie w przypadku krwawień z uchyłków, aby zlokalizować źródło krwawienia i w miarę możliwości je zatamować. Jeśli nie można zlokalizować źródła krwawienia, konieczne są dalsze badania obrazowe (angiografia CT, angiografia lub scyntygrafia).

W przypadku utrzymujących się przez ponad trzy do sześciu miesięcy łagodnych i niespecyficznych dolegliwości należy wykonać kolonoskopię. Dzięki temu lekarz może z całą pewnością wykluczyć inne choroby jelit jako przyczynę dolegliwości.

Kiedy konieczna jest operacja?

Nie każdy pacjent z zapaleniem uchyłków wymaga operacji. Operacja staje się jednak konieczna w przypadku powikłań, takich jak ropień, powstanie przetoki lub po perforacji jelita. Zabieg chirurgiczny może być również wskazany u osób z uchyłkowatością, cierpiących na jej przewlekłą postać, u których jakość życia jest znacznie ograniczona. W chirurgii ogólnej i chirurgii jamy brzusznej obecnie najczęściej usuwa się dotknięty chorobą odcinek jelita metodą laparoskopową.

Osoby z uchyłkami powinny

• regularnie uprawiać aktywność fizyczną,
• utrzymywać/osiągnąć prawidłową wagę oraz
• spożywać dietę wegetariańską bogatą w błonnik. 

Środki te mogą zapobiegać zapaleniu uchyłków.

Łagodne dolegliwości, takie jak nieregularne wypróżnienia, często można skutecznie leczyć poprzez regulację wypróżnień. W tym celu zazwyczaj zaleca się dietę bogatą w błonnik.

Jeśli nadal występuje skłonność do zaparć, zaleca się dodatkowe stosowanie

• środków pęczniejących (otręby pszenne, mielone nasiona lnu) oraz
• produktów mlecznych (na przykład jogurtu naturalnego)

. Jeśli po zastosowaniu tych środków nie nastąpi poprawa objawów, lekarz może przepisać leki regulujące wypróżnienia (nie należy stosować samoleczenia!).

W zależności od stopnia zaawansowania choroby terapia obejmuje

• regulację wypróżnień poprzez dietę bogatą w błonnik, poprzez
• antybioterapię i
• chirurgiczne usunięcie odcinków jelita grubego z uchyłkami, aż po
• zatrzymania krwawień z uchyłków oraz
• operacji ratunkowej w przypadku perforacji jelita.

Profilaktyka poprzez błonnik i styl życia

Aby zapobiec powstawaniu uchyłków lub uniknąć nawrotów, najważniejszym czynnikiem jest dieta bogata w błonnik. Błonnik wiąże wodę, rozrzedza stolec, a tym samym obniża ciśnienie w jelicie. Produkty pełnoziarniste, warzywa i rośliny strączkowe powinny stanowić stały element diety bogatej w błonnik. Odpowiednie nawodnienie i regularna aktywność fizyczna dodatkowo wspomagają pracę jelit i zapewniają osobom z uchyłkami długotrwałą ulgę w dolegliwościach.

FAQ: Często zadawane pytania dotyczące uchyłków

Czy uchyłki w jelicie zawsze wymagają leczenia?

Nie, o ile uchyłki nie powodują dolegliwości i występuje jedynie uchyłkowatość, nie ma potrzeby ich leczenia. Na tym etapie wystarczy profilaktyczne przejście na dietę bogatą w błonnik.

Jaka jest różnica między uchyłkowatością a zapaleniem uchyłków?

O divertikulozie mówi się w przypadku samego występowania uchyłków. O zapaleniu uchyłków mówi się w przypadku wymagającego leczenia zapalenia tych wypukłości.

Jaką rolę odgrywa mięso w powstawaniu tej choroby?

Wysokie spożycie czerwonego mięsa często wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia stanów zapalnych. Dieta bogata w błonnik i uboga w mięso pomaga zmniejszyć ryzyko wystąpienia choroby uchyłkowej.

Czy uchyłki można usunąć podczas kolonoskopii?

Uchyłki są wypukłościami całej ściany jelita i nie można ich usunąć podczas kolonoskopii, tak jak polipów. Jeśli powodują problemy, zazwyczaj konieczne jest chirurgiczne usunięcie całej dotkniętej chorobą części jelita grubego.

Dlaczego choroba ta dotyka głównie osoby starsze?

Uchyłki tworzą się przez dziesięciolecia w wyniku ucisku i zmniejszającej się stabilności ściany jelita. Dlatego osoby starsze są znacznie bardziej podatne na uchyłki niż młodzi dorośli.

Czy picie dużej ilości płynów pomaga w zapaleniu uchyłków?

W fazie ostrej dieta płynna może pomóc w odciążeniu jelita. W profilaktyce niezbędna jest woda, aby spożyte błonniki mogły pęcznieć w jelicie, a stolec pozostawał miękki.

Co się dzieje, gdy ulegnie pęknięciu uchyłek?

Pęknięty uchyłek (perforacja) to stan zagrożenia życia. Zawartość jelita i bakterie przedostają się do jamy brzusznej, co wymaga natychmiastowej interwencji chirurgicznej, aby zapobiec sepsie.

Gdzie mogę znaleźć specjalistów od chirurgii uchyłków?

Kliniki specjalizujące się w chirurgii jamy brzusznej zajmują się operacyjnym leczeniem jelita grubego i często oferują zabiegi minimalnie inwazyjne.