Stłuszczenie wątroby (termin medyczny: steatosis hepatis) to choroba wątroby, w której w narządzie tym gromadzi się więcej tłuszczu, niż jest on w stanie rozłożyć lub usunąć z tkanki wątrobowej. Dochodzi do odkładania się tłuszczu (steatozy) w komórkach wątroby – lekarze mówią o stłuszczeniu wątroby lub steatozie. W literaturze międzynarodowej termin ten określa się również jako fatty liver (choroba wątroby).
Kiedy wątroba uznaje się za stłuszczoną?
O stłuszczeniu wątroby mówi się zazwyczaj, gdy
- ponad 50% komórek wątroby wykazuje widoczne złogi tłuszczu lub
- udział tłuszczu wynosi > 10% całkowitej masy wątroby.
Przejście od zdrowej wątroby do stłuszczenia wątroby jest płynne; początkowo często występuje tzw. prosta stłuszka wątroby bez zapalenia wątroby. Jeśli tkanka ulegnie zapaleniu, mówi się o stłuszczeniowym zapaleniu wątroby (steatohepatitis).
Stopnie nasilenia (stadia) stłuszczenia wątroby
- Stopień 1: łagodne/niewielkie stłuszczenie
- Stopień 2: umiarkowane stłuszczenie
- Stopień 3: wyraźne/ciężkie stłuszczenie
Formy i aktualna nomenklatura
- Alkoholowe stłuszczenie wątroby (spowodowane spożyciem alkoholu)
Postać niealkoholowa; coraz częściej określana jako stłuszczeniowa choroba wątroby lub stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD). Jeśli dodatkowo występuje stan zapalny, mówi się o stłuszczeniowym zapaleniu wątroby związanym z zaburzeniami metabolicznymi.
Przejście od zdrowej wątroby do stłuszczenia wątroby © crevis | AdobeStock
Przyczyny są różnorodne (np. dieta, metabolizm, niektóre leki).
Stłuszczenie wątroby jest często spowodowane nadwagą © Kateryna_Kon | AdobeStock
Stłuszczenie wątroby należy do najczęstszych chorób wątroby w zachodnich krajach uprzemysłowionych. W Niemczech około 20–30% populacji cierpi na postać niealkoholową; w przypadku osób z cukrzycą szacunki sięgają nawet 50%. Ogólnie rzecz biorąc, stłuszczenie odpowiada za około 10–20% przypadków marskości wątroby i raka wątroby. Wraz z rosnącą częstością występowania nadwagi i zaburzeń metabolicznych wzrasta ryzyko powikłań, m.in. sercowo-naczyniowych.
Przyczyny stłuszczenia wątroby: czynniki metaboliczne a czynniki niealkoholowe
W krajach zachodnich decydujące znaczenie mają dwa główne czynniki: nadmierne spożycie alkoholu oraz zaburzenia związane z zespołem metabolicznym. Ten ostatni obejmuje nadwagę (otyłość), cukrzycę typu 2 oraz podwyższony poziom lipidów we krwi – jest to złożony czynnik ryzyka, który może znacznie sprzyjać rozwojowi stłuszczenia wątroby. Gdy metabolizm traci równowagę, dochodzi do odkładania się tłuszczu w wątrobie.
Alkohol – wartości orientacyjne:
moment, w którym rozwija się stłuszczenie alkoholowe, jest indywidualny. Za przybliżone górne granice uważa się ≈ 10 g alkoholu dziennie dla kobiet i ≈ 20 g dziennie dla mężczyzn. Odpowiada to około 0,125–0,25 l wina lub 1–2 małym piwom (0,3 l).
Alkohol jako główna przyczyna uszkodzeń wątroby, takich jak stłuszczenie wątroby © Henrie | AdobeStock
Również inne schorzenia mogą wywołać lub nasilić stłuszczenie wątroby:
Dodatkowe czynniki to:
- Niektóre leki (np. kortyzon, kwas acetylosalicylowy, tetracykliny, amiodaron, metotreksat)
- Niezdrowa dieta bogata w łatwo przyswajalne węglowodany
- Brak aktywności fizycznej
- Sytuacje stresowe dla organizmu (długotrwały głód, sztuczne odżywianie)
Niezdrowa dieta jako czynnik ryzyka rozwoju stłuszczenia wątroby © happy_lark | AdobeStock
- Ciąża: w ostatnich miesiącach może wystąpić stłuszczenie wątroby; zazwyczaj jest to stan niegroźny. Jednak w przypadku ostrego stłuszczenia wątroby w ciąży konieczna jest ścisła opieka kliniczna.
- Czynniki genetyczne: Warianty genetyczne, takie jak PNPLA3, mogą sprzyjać stłuszczeniu i wpływać na postęp choroby w kierunku zwłóknienia wątroby, marskości wątroby i raka wątroby.
Klasyfikacja pojęć:
Postacie niealkoholowe są obecnie często łączone w ramach steatozy wątroby – oficjalnie nazywanej stłuszczeniową chorobą wątroby związaną z zaburzeniami metabolicznymi. Jeśli dodatkowo dochodzi do zapalenia wątroby, mówi się o stłuszczeniowym zapaleniu wątroby związanym z zaburzeniami metabolicznymi. Te różne przyczyny stłuszczenia wątroby ostatecznie prowadzą do stłuszczenia wątroby; jeśli nie podejmie się odpowiednich działań, tkanka może ulec zwłóknieniu i dojść do marskości wątroby.
Dolegliwości i sygnały ostrzegawcze – wczesne rozpoznanie objawów stłuszczenia wątroby
Na początku często nie ma prawie żadnych objawów. Wraz z postępującym stłuszczeniem wątroby narząd ten może się powiększać; wtedy pojawiają się dolegliwości, które są jednak niespecyficzne. Możliwym sygnałem ostrzegawczym jest tępy ucisk lub uczucie pełności.
Typowe, ale niespecyficzne dolegliwości (objawy stłuszczenia wątroby):
W przypadku zapalenia stłuszczonej wątroby (stłuszczeniowe zapalenie wątroby / steatohepatitis) mogą pojawić się dodatkowe objawy:
Żółtaczka wskazuje na uszkodzenie wątroby, takie jak stłuszczenie wątroby © Daria | AdobeStock
Około 30% osób dotkniętych tą chorobą wykazuje objawy stłuszczeniowego zapalenia wątroby; w przypadku osób z nadwagą odsetek ten wynosi nawet 50%. Komplikacjami długotrwałej stłuszczenia wątroby mogą być choroby sercowo-naczyniowe (np. miażdżyca, nadciśnienie, zaburzenia krążenia) – co zwiększa ryzyko poważnych powikłań.
Diagnoza stłuszczenia wątroby: opiera się na wywiadzie, badaniu fizykalnym, badaniach krwi (wskaźniki wątrobowe) i USG. W zależności od wyników badania wykonuje się elastografię, a w razie potrzeby biopsję wątroby. Pozwala to potwierdzić rozpoznanie stłuszczenia wątroby, ocenić ryzyko stłuszczeniowego zapalenia wątroby oraz zaplanować dalsze postępowanie („Diagnoza i leczenie”).
- Dolegliwości, przebyte choroby, nawyki żywieniowe, spożycie alkoholu.
- Badanie palpacyjne brzucha (wielkość wątroby, ból przy ucisku).
Badanie palpacyjne prawej górnej części brzucha © pressmaster | AdobeStock
- Wskaźniki czynności wątroby: gamma-GT, GOT (AST), GPT (ALT), fosfataza alkaliczna.
- Lipidy we krwi: trójglicerydy, cholesterol (HDL/LDL).
Inne parametry: bilirubina, stężenie glukozy na czczo/HbA1c (badanie przesiewowe w kierunku cukrzycy, w tym cukrzycy typu 2).
Ważne: Na podstawie samych wyników laboratoryjnych nie można stwierdzić stłuszczenia wątroby; markery takie jak M30/M65 lub adiponektyna mogą wskazywać na uszkodzenie wątroby.
Ocena laboratoryjnego badania krwi © Stockfotos-MG | AdobeStock
- Badanie ultrasonograficzne (sonografia) pokazuje typowe zmiany jasności („jasna” wątroba), wielkość i strukturę.
- Elastografia mierzy sztywność wątroby i pomaga rozpoznać stadia ewentualnego zwłóknienia; w ten sposób można oszacować, czy tkanka mogła już ulec bliznowaceniu.
- W przypadku szczególnych zagadnień badanie to może uzupełniać rezonans magnetyczny (MRI).
W przypadku niejasnych wyników lub w celu dokładnego określenia stadium choroby: pobranie niewielkiej próbki tkanki wątroby (w znieczuleniu miejscowym, za pomocą igły hollow) i ocena mikroskopowa.
Biopsja wątroby © SciePro | AdobeStock
W ocenie ryzyka (progresja do zwłóknienia wątroby, marskości wątroby lub raka wątroby) może pomóc marker genetyczny PNPLA3. W wynikach badań coraz częściej pojawia się termin „metaboliczna choroba stłuszczeniowa wątroby (MASLD)” w odniesieniu do postaci stłuszczeniowych.
Obecnie nie ma specyficznej terapii farmakologicznej stłuszczenia wątroby. Leczenie stłuszczenia wątroby ma na celu spowolnienie postępu choroby i cofnięcie stłuszczenia wątroby w miarę możliwości. W zależności od stadium i przyczyny (np. stłuszczenie alkoholowe wątroby vs. stłuszczenie niealkoholowe/MASLD – metaboliczno-dysfunkcyjna stłuszczeniowa choroba wątroby) na pierwszym miejscu są zmiany stylu życia.
- Wstrzymanie się od alkoholu: W przypadku alkoholowego stłuszczenia wątroby kluczowe znaczenie ma konsekwentna abstynencja.
Alkoholowe stłuszczenie wątroby może ustąpić w przypadku abstynencji alkoholowej © Pormezz | AdobeStock
- Redukcja masy ciała i aktywność fizyczna: W przypadku nadwagi (zwłaszcza w ramach zespołu metabolicznego) pomocna jest dieta niskokaloryczna i regularna aktywność fizyczna. Poprawia to wyniki badań wątroby i redukcję tłuszczu w wątrobie. Należy unikać braku aktywności fizycznej.
- Zmiana diety: Zdrowa dieta oparta na zasadach diety śródziemnomorskiej (dużo warzyw, roślin strączkowych, ryb, oliwy z oliwek) oraz mniej szybko przyswajalnych węglowodanów i napojów zawierających cukier. Cel: zmniejszenie nadmiaru tłuszczu w wątrobie.
- Leczenie chorób podstawowych: dobre kontrolowanie cukrzycy (w tym cukrzycy typu 2); leczenie zaburzeń metabolizmu tłuszczów (w razie potrzeby za pomocą leków obniżających poziom cholesterolu). Należy również skonsultować się z lekarzem w sprawie niektórych leków, które mogą potencjalnie uszkadzać wątrobę.
- Warianty niealkoholowe (MASLD): W przypadku stłuszczeniowej choroby wątroby z zaburzeniami metabolicznymi na pierwszym planie znajduje się terapia zmianą stylu życia; w przypadku zapalenia wątroby (stłuszczeniowe zapalenie wątroby) wskazana jest ścisła opieka lekarska.
- Chirurgia bariatryczna: W przypadku znacznej nadwagi i nieskutecznych metod zachowawczych można rozważyć operację bariatryczną (np. bypass żołądkowy, opaska żołądkowa).
- Badania ultrasonograficzne: w przypadku marskości wątroby co najmniej co pół roku w celu wczesnego wykrycia raka wątroby.
- Badania laboratoryjne: Regularne kontrole wskaźników czynności wątroby i parametrów kardiometabolicznych.
- Długoterminowe korzyści: Konsekwentne zmiany zmniejszają ryzyko chorób sercowo-naczyniowych; jeśli stłuszczenie wątroby pozostaje nieleczone, wzrasta ryzyko marskości i raka komórek wątroby.
Perspektywy są ogólnie dobre: jeśli konsekwentnie zajmie się przyczyną (np. abstynencja alkoholowa, redukcja masy ciała, lepsza kontrola poziomu cukru we krwi), stłuszczenie wątroby często może ustąpić – częściowo w ciągu 2–3 miesięcy. Stłuszczenie wątroby często pozostaje początkowo niezauważone, dlatego wskazane jest wczesne zbadanie.
Ważne informacje dotyczące klasyfikacji stadiów:
- Przebieg zwykłego stłuszczenia wątroby może przejść w postać zapalną (stłuszczeniowe zapalenie wątroby).
- Nieleczona zwiększa ryzyko rozwoju marskości wątroby – z możliwym następstwem w postaci raka wątroby. W tych późnych stadiach uszkodzenia nie są już całkowicie odwracalne.
- Równolegle na znaczeniu zyskują również choroby współistniejące (np. choroby układu krążenia).
Czynniki sprzyjające rokowaniu: wczesna zmiana stylu życia, stabilne wyniki badań wątroby, leczenie cukrzycy i zaburzeń metabolizmu tłuszczów, regularne kontrole (USG/badania laboratoryjne).
Czynniki niekorzystne: zaawansowane stadia z włóknieniem, długotrwałe spożywanie alkoholu, znaczna nadwaga lub niekontrolowana cukrzyca typu 2.
