Gdzie dokładnie znajduje się trzustka?
Trzustka (w terminologii medycznej: pankreas) jest podłużnym narządem i znajduje się w górnej części brzucha, pomiędzy jelitem cienkim a śledzioną. Znajduje się ona około szerokości dłoni powyżej pępka i leży przed kręgosłupem.
Jakie funkcje pełni trzustka?
Trzustka wytwarza ważne soki trawienne. Zawierają one enzymy, które zapewniają rozkład i trawienie tłuszczów, białek i węglowodanów.
Soki trawienne trafiają do dwunastnicy przez centralny przewód (przewód trzustkowy). Przewód trzustkowy ma wspólny odcinek końcowy z przewodem żółciowym. Przewód żółciowy kieruje soki żółciowe do dwunastnicy.
Kolejną ważną funkcją trzustki jest produkcja hormonów insuliny i glukagonu. Regulują one poziom cukru we krwi. Trzustka wytwarza je w specjalnych komórkach.
Choroby trzustki mogą mieć wiele przyczyn.
- Zapalenie (zapalenie trzustki)
- nagłe (ostre)
- długotrwałe (przewlekłe)
- Nowotwór (rak)
- Torbiele (puste przestrzenie wypełnione płynem)
- Niewydolność (niewydolność trzustki)
- Zaburzenia trawienia (niedobór wydzielin trawiennych)
- Cukrzyca (diabetes mellitus)
Jak powstaje zapalenie trzustki?
Zapalenie trzustki (medycznie: pankreatitis) może powstać w wyniku zaburzeń odpływu soków trawiennych.
Najczęstszą przyczyną jest na przykład kamień żółciowy, który może zablokować wspólny przewód trzustkowo-żółciowy.
Silna stymulacja komórek (nadmierne spożycie alkoholu) powoduje, że enzymy trawienne nie docierają do jelita.
Nadmierna produkcja tych enzymów ma taki sam skutek: część enzymów trawiennych pozostaje w trzustce i uszkadza lub niszczy tam jej komórki.
Powstałe w ten sposób zapalenie powoduje obrzęk trzustki, co dodatkowo pogarsza odpływ.
Jeśli stan zapalny nie zostanie wyleczony, będzie się dalej rozprzestrzeniał. Agresywne soki trawienne mogą atakować i niszczyć struktury trzustki oraz otaczające ją tkanki.
Szczególnie ciężkie postacie ostrego zapalenia trzustki (martwicze zapalenie trzustki) mogą nawet przybrać formę zagrażającą życiu.
Leczenie zapalenia trzustki
Leczenie jest początkowo zachowawcze, tzn. niechirurgiczne. Ważne jest wstrzymanie się od jedzenia (czyli post), aby nie stymulować dalej produkcji wydzieliny trzustkowej. Ważne jest wystarczające nawodnienie organizmu, aby wspomóc krążenie.
Aby zapobiec zakażeniu potencjalnie martwej tkanki, skuteczne może być profilaktyczne podanie antybiotyku.
Operacja trzustki jest konieczna tylko w przypadku rozpoznanej infekcji martwego obszaru tkanki lub gdy tworzą się pseudotorbiele (patrz poniżej).
Ponadto lekarz musi poszukać przyczyny zapalenia, aby ją wyeliminować. Jeśli na przykład przyczyną są kamienie żółciowe, lekarz musi je usunąć. W niektórych przypadkach konieczne może być również usunięcie samego pęcherzyka żółciowego.
Kiedy dochodzi do przewlekłego zapalenia trzustki?
Ostre zapalenie trzustki może wyleczyć się bez następstw lub prowadzić do obumarcia komórek i tworzenia się tkanki bliznowatej.
Tkanka bliznowata, o ile prowadzi do zwężenia przewodu trzustkowego, może sprawić, że trzustka będzie podatna na kolejne stany zapalne.
Przewlekłe zapalenie trzustki to długotrwałe, nawracające zapalenie trzustki.
Każdy nowy nawrót zapalenia powoduje obumieranie komórek, a tym samym ograniczenie funkcji trzustki. Nie jest ona już w stanie wytworzyć wystarczającej ilości enzymów trawiennych.
W rezultacie do jelita grubego trafia więcej składników odżywczych, gdzie stymulują one nadmierny wzrost bakterii, co prowadzi do biegunki.
Ponadto dochodzi do tzw. „stolców tłustych”, ponieważ brakuje enzymów rozkładających tłuszcze. Inne dolegliwości to bóle w górnej części brzucha, promieniujące do pleców.
W zaawansowanym stadium może dojść do cukrzycy (diabetes mellitus), ponieważ insulina i glukagon nie są już obecne.
Najczęstszą przyczyną przewlekłego zapalenia trzustki w krajach zachodnich jest alkohol. Nie zawsze musi to być nadmierne spożycie alkoholu. U niektórych osób wystarczy nawet niewielka ilość, aby wywołać chorobę.
Inne ważne przyczyny przewlekłego zapalenia trzustki to:
W niektórych przypadkach przyczyna pozostaje niejasna.
Jak powstaje rak trzustki?
Gruczolakorak trzustki (nowotwór gruczołowy) jest najczęstszym nowotworem trzustki. Rak trzustki jest szczególnie agresywny, ponieważ nowotwór szybko rośnie i może wnikać w sąsiednie tkanki.
Oprócz czynnika dziedzicznego (predyspozycji genetycznych) istnieje szereg czynników ryzyka rozwoju raka trzustki.
Czynniki ryzyka to:
- Nikotyna
- Alkohol
- Dieta bogata w cholesterol i nitrozoaminy oraz
- przewlekłe zapalenie trzustki
Objawy pojawiają się zazwyczaj dopiero w zaawansowanych stadiach i zależą od lokalizacji guza. Jeśli guz znajduje się w głowie trzustki, wraz ze wzrostem jego wielkości dochodzi do zwężenia przewodu żółciowego. Powoduje to zastój żółci i zażółcenie skóry oraz twardówki (żółtaczka).
Jeśli guz znajduje się w środkowej części lub ogonie trzustki, pojawiają się bóle w górnej części brzucha i pleców.
Również nowo rozpoznana cukrzyca może wskazywać na nowotwór trzustki.
Operacja trzustki pozostaje jedyną metodą leczenia, która daje pacjentowi szansę na wyleczenie.
Ze względu na swoje położenie trzustka jest trudna do obejrzenia. W bezpośrednim sąsiedztwie trzustki znajdują się żołądek, jelito cienkie oraz woreczek żółciowy wraz z przewodami żółciowymi.
Często utrudnia to badanie i sprawia, że zalecanie badań wczesnego wykrywania nowotworów u osób bez dolegliwości ma niewielki sens.
W przypadku raka trzustki diagnostyka jest trudna, ponieważ nowotwór powoduje dolegliwości dopiero w późnym stadium. Ponieważ trzustka znajduje się przed kręgosłupem i znajdującym się tam splotem nerwowym, choroby mogą prowadzić do bólu pleców.
Zazwyczaj wykonuje się badanie krwi, które określa poziom enzymów trzustkowych we krwi. W przypadku podejrzenia nowotworu bada się również markery nowotworowe (CEA, CA-19-9).
W każdym przypadku wykonuje się badanie ultrasonograficzne trzustki. Zazwyczaj wykonuje się tomografię komputerową i MRCP (cholangiopankreatografię rezonansu magnetycznego) w celu oceny dróg żółciowych i przewodu trzustkowego.
Jeśli konieczne są zabiegi terapeutyczne (usunięcie kamieni z dróg żółciowych), metodą z wyboru jest endoskopowa cholangiopankreatografia wsteczna (ERCP).
Na czym polega zabieg ERCP?
ERCP pozwala na obrazowanie pęcherzyka żółciowego, dróg żółciowych oraz przewodu wydzielniczego trzustki za pomocą środka kontrastowego.
Jeśli wykryje się zwężenia lub niedrożności spowodowane kamieniami żółciowymi, lekarze mogą je natychmiast usunąć. W takich przypadkach operacja nie jest na razie konieczna.
Jednak po ustąpieniu stanu zapalnego zaleca się usunięcie pęcherzyka żółciowego, jeśli zawiera on kamienie. W przeciwnym razie kamienie żółciowe mogą wielokrotnie wydostawać się z pęcherzyka żółciowego i powodować tego typu problemy. Życie bez pęcherzyka żółciowego jest możliwe bez żadnych problemów.
Jakie są dalsze kroki w przypadku podejrzenia złośliwego guza trzustki?
Potwierdzenie diagnozy raka poprzez punkcję lub pobranie próbki tkanki nie jest możliwe, ponieważ trzustka ma bardzo niekorzystne położenie.
Ponadto punkcja może spowodować krwawienie i powstanie przetoki.
Dlatego należy dążyć do operacyjnego odsłonięcia trzustki i całkowitego usunięcia ogniska nowotworowego w ramach operacji trzustki.
Jeśli zapalenie powoduje zaburzenia odpływu wydzieliny trzustkowej, wskazane jest konsekwentne unikanie alkoholu, leczenie bólu oraz podawanie enzymów trawiennych.
Jeśli dolegliwości nadal występują, pozostaje tylko operacja.
Celem operacji jest usunięcie blizny w okolicy głowy trzustki oraz zapewnienie drożności dróg odprowadzających wydzielinę trzustkową.
Dzięki tej operacji u 60 do 80 procent pacjentów można osiągnąć znaczne zmniejszenie bólu. Ponadto pozwala to powstrzymać pogorszenie cukrzycy lub zapobiec jej nowemu rozwojowi.
Podczas operacji lekarze usuwają martwą tkankę. Ponadto drenaż przepłukuje przestrzeń wokół trzustki, aby zapobiec dalszym infekcjom.
Dolegliwości i stany zapalne spowodowane kamieniami w przewodzie żółciowym, które blokują ujście do dwunastnicy, wymagają usunięcia za pomocą ERCP. Po wyleczeniu ostrego zapalenia trzustki może być konieczne usunięcie pęcherzyka żółciowego.
Jeśli powstały wypełnione płynem jamy (pseudocysty trzustkowe), lekarze powinni, przy korzystnym położeniu cyst, założyć rurkę do żołądka.
W ten sposób zawartość torbieli może zostać odprowadzona do żołądka (drenaż). Nie jest to operacja. Nie jest więc konieczne nacięcie brzucha, a jedynie gastroskopia.
Drenaż pozostaje aktywny przez około czterech do dwunastu tygodni, co wystarcza do wyleczenia torbieli.
Jeśli torbiel nie znajduje się w pobliżu żołądka, konieczne jest wykonanie zabiegu operacyjnego. Lekarze odprowadzają zawartość torbieli do jelita, zapobiegając przedostawaniu się treści jelitowej do trzustki.
Jak przebiega operacja trzustki w przypadku raka trzustki?
W przypadku raka (karcynomy) trzustki operacja nowotworu trzustki stanowi jedyną szansę na wyleczenie. Wyleczenie jest jednak możliwe tylko wtedy, gdy nie doszło jeszcze do przerzutów do innych narządów.
Podczas operacji lekarze usuwają część trzustki dotkniętą nowotworem oraz fragmenty żołądka i jelita cienkiego. Lekarze usuwają również wszystkie węzły chłonne w okolicy, w przeciwnym razie ryzyko nawrotu (czyli ponownego wystąpienia raka) jest bardzo duże.
Czasami konieczne jest również usunięcie śledziony, jeśli jest ona zajęta przez nowotwór. Życie bez śledziony jest możliwe. Jednak osoby bez śledziony są bardziej podatne na infekcje bakteryjne, ponieważ śledziona odgrywa ważną rolę w odporności organizmu.
Po usunięciu śledziony może dojść do wzrostu liczby płytek krwi, co wymaga tymczasowej profilaktyki przeciwzakrzepowej za pomocą leków.
Po pierwsze, ważne jest, aby po operacji przeprowadzić chemioterapię w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu choroby.
Chemioterapia jest bardzo obciążająca dla organizmu. Jednak w razie potrzeby należy ją koniecznie przeprowadzić zgodnie z zaleceniami lekarzy.
Zazwyczaj trwa ona 10–12 tygodni i składa się z kilku cykli. Pomiędzy nimi należy robić przerwy, ponieważ w przeciwnym razie obciążenie dla organizmu byłoby zbyt duże.
Niezależnie od ewentualnej konieczności przeprowadzenia chemioterapii, należy zwrócić uwagę na kilka szczególnych kwestii.
Po częściowym usunięciu fragmentów trzustki pacjenci muszą przyjmować enzymy trzustkowe podczas posiłków.
Dawkowanie jest ustalane indywidualnie. Zależy to od tego, które części i w jakim zakresie usunęli lekarze. Zależy to również od tego, jak pacjent czuje się po operacji trzustki.
Jeśli w ramach operacji trzustki lekarze usunęli śledzionę, należy regularnie kontrolować poziom płytek krwi (trombocytów). W przypadku wzrostu liczby płytek krwi może być konieczne stosowanie profilaktyki przeciwzakrzepowej.
Nawet jeśli w momencie operacji trzustki nie występuje cukrzyca, warto regularnie sprawdzać metabolizm cukrów.
Może ona bowiem rozwinąć się po operacji trzustki. Kontrola może odbywać się na przykład poprzez profil glikemii dobowej lub doustny test tolerancji glukozy.
W przypadku wystąpienia problemów żywieniowych można skorzystać z poradnictwa żywieniowego. Jeśli chodzi o nowotwór trzustki, konieczne są regularne badania kontrolne.
Oprócz badania fizykalnego wykonuje się badanie ultrasonograficzne górnej części brzucha. Lekarze kontrolują również markery nowotworowe CEA i CA 19-9 we krwi poprzez regularne pobieranie próbek krwi.
Kontrola u osób, które przeszły operację trzustki z powodu guza, odbywa się początkowo co trzy miesiące.
W miarę upływu czasu odstępy te mogą ulec wydłużeniu zgodnie z wytycznymi i w ścisłej konsultacji z lekarzami. Dalsze leczenie w postaci chemioterapii powinno również odbywać się w ścisłej konsultacji z onkologiem.
