Traumatologia: informacje i wyszukiwanie specjalistów w dziedzinie traumatologii

Termin „trauma” pochodzi z języka greckiego i oznacza „uraz, ranę”. Z jednej strony lekarze używają go do określenia szkodliwego (traumatycznego) oddziaływania na organizm. Może to być na przykład wypadek lub uraz psychiczny. Z drugiej strony, urazem jest również wynikająca z tego szkoda następcza, jak na przykład

• złamanie kości,
• utrata krwi lub
• psychoza.

W zależności od liczby uszkodzonych narządów i tkanek rozróżnia się monotraumatę i politraumatę. 

W przypadku urazu pojedynczego (mono = pojedynczy) mamy do czynienia z urazem jednego narządu, który w większości przypadków nie zagraża życiu. Wynika to w szczególności z faktu, że przebieg wypadku w przypadku urazu wielonarządowego jest z reguły znacznie mniej poważny niż w przypadku urazu pojedynczego. Istnieją jednak również bardzo poważne i zagrażające życiu pojedyncze urazy, dla których przyjęło się określenie barytrauma („bary” = ciężki). Do zagrażających życiu pojedynczych urazów należą na przykład:

• urazy czaszkowo-mózgowe,
• złamania miednicy z masywną utratą krwi lub
• amputacje kończyn.

Zagrożenie życia w przypadku tych pojedynczych urazów wynika na przykład ze znaczenia danego narządu (urazy czaszkowo-mózgowe) lub z możliwej utraty krwi, która może przybrać znaczne rozmiary (urazy miednicy).

Termin „polytrauma” oznacza ciężkie, równoczesne uszkodzenie wielu narządów. Jest to uraz wielonarządowy i, jak sugeruje nazwa („poly” = wiele), dotyczy wielu obszarów ciała lub układów narządów. W przypadku urazu wielonarządowego mamy zasadniczo do czynienia z poważną i zagrażającą życiu sytuacją, w której albo wszystkie urazy łącznie, albo jeden z nich zagraża życiu.

Istnieje wiele różnych rodzajów urazów. Wszystkie mają wspólną cechę – użycie przemocy wobec ciała, co powoduje zagrożenie dla jego integralności. Przemoc tę można z grubsza podzielić na przemoc fizyczną i psychiczną. 

Do przemocy fizycznej zalicza się:

• mechaniczna
• fizyczna lub
• chemiczne

oddziaływania.

Do urazów psychicznych zalicza się wszystkie sytuacje powodujące obciążenie psychiczne, takie jak

• lęk
• zmartwienia
• samotność
• depresje

Czym konkretnie są urazy mechaniczne?

Urazy mechaniczne mogą powstawać na wiele różnych sposobów. Najczęściej dochodzi do nich przy użyciu broni lub ostrych przedmiotów, ale często również gołymi rękami. 

Szczególnie rany kłute lub cięte spowodowane użyciem ostrych przedmiotów mogą prowadzić do poważnych krwawień, jeśli zostaną przecięte większe tętnice.

Również rany postrzałowe mogą prowadzić do bardzo poważnych zdarzeń i przybrać rozmiary zagrażające życiu. Niebezpieczeństwo związane z ranami postrzałowymi polega na tym, że po wniknięciu do ciała kula rozprzestrzenia się dalej i może powodować rozległe uszkodzenia tkanek miękkich. Uszkodzenia te są często znacznie większe i bardziej wyraźne, niż sugerowałoby to zazwyczaj niewielkie miejsce wniknięcia kuli.

Urazy tępe powstają w wyniku działania siły bez uszkodzenia skóry. Mogą one wynikać na przykład z uderzeń pięścią lub twardymi przedmiotami, ale także z zwichnięć stawów (wyskoczenia stawów). Urazy tępe mogą być bardzo poważne, jednak ich rozpoznanie jest często znacznie trudniejsze niż w przypadku urazów ostrych. Wynika to z faktu, że urazy ostre są widoczne gołym okiem, podczas gdy w przypadku urazów tępych większość zmian zachodzi wewnątrz ciała.

Do urazów mechanicznych zaliczają się również tzw. urazy z dużą prędkością, które są spowodowane działaniem bardzo dużej energii kinetycznej. Powstają one zawsze wtedy, gdy ciało porusza się z dużą prędkością i zostaje gwałtownie zatrzymane. Typowymi przykładami urazów spowodowanych dużą prędkością są wypadki samochodowe i drogowe, a także wypadki sportowe, na przykład podczas jazdy na nartach lub kolarstwa.

Wreszcie, do urazów mechanicznych zaliczają się również rany po ugryzieniach, najczęściej spowodowane przez zwierzęta. Jednak ugryzienia przez ludzi również nie są rzadkością i często są znacznie trudniejsze do wyleczenia. Wynika to z faktu, że urazy spowodowane przez ludzi wiążą się ze znacznie zwiększonym ryzykiem infekcji.

Co rozumie się pod pojęciem urazów fizycznych?

Pod pojęciem urazów fizycznych rozumie się wszystkie urazy i skutki spowodowane ekstremalnymi i szkodliwymi czynnikami środowiskowymi. Należą do nich między innymi

• Oparzenia: są one wynikiem działania płomieni, ognia, gorącej wody, ale także promieniowania słonecznego

• Urazy spowodowane zimnem: Dłuższe narażenie na niskie temperatury otoczenia, lód lub zimne przedmioty może prowadzić do poważnych uszkodzeń skóry spowodowanych zimnem, a także do wychłodzenia całego ciała, a nawet zatrzymania akcji serca

• Uszkodzenia popromienne: termin ten odnosi się przede wszystkim do uszkodzeń spowodowanych promieniowaniem radioaktywnym, ale również promienie słoneczne i promieniowanie z zakresu ultrafioletowego mogą prowadzić do uszkodzeń popromiennych

• Uszkodzenia spowodowane hałasem: są one również określane jako urazy akustyczne i powstają na przykład w wyniku wybuchu. Osoby, które w związku z wykonywanym zawodem są narażone na duże obciążenie hałasem, muszą nosić odpowiednią ochronę przed hałasem, aby chronić swój słuch

• Urazy ciśnieniowe: Nazywane są one barotraumą i mogą powstać w wyniku uszkodzenia ciała lub narządów spowodowanego zmianą ciśnienia otoczenia. Typowym przykładem urazów ciśnieniowych są urazy sportowe podczas nurkowania głębinowego lub urazy związane ze sportami lotniczymi.

Jak powstają urazy chemiczne?

Urazy chemiczne to urazy ciała powstałe w wyniku oddziaływania substancji toksycznych na organizm. Substancje te mogą działać szkodliwie na organizm w postaci płynnej, stałej lub gazowej. Może to nastąpić z zewnątrz przez powierzchnię skóry lub od wewnątrz przez błony śluzowe i krwiobieg. 

Do urazów chemicznych zaliczają się w szczególności

• Zatrucia: w tym przypadku substancje toksyczne oddziałują na wnętrze organizmu. Są one wchłaniane przez usta, nos lub rzadziej przez odbyt i poprzez wchłanianie w jelitach lub płucach przedostają się do krwiobiegu. Stamtąd są rozprowadzane po całym organizmie, powodując objawy zatrucia w różnych narządach. Zazwyczaj zatrucia powstają w wyniku spożycia leków, pokarmów lub napojów. Często zatrucia powstają również w wyniku przedawkowania leku, który co do zasady jest nieszkodliwy, a nawet prozdrowotny, a który działa toksycznie jedynie z powodu zbyt dużej ilości. 

• Oparzenia chemiczne: Typowe dla oparzeń chemicznych są szkodliwe skutki dla skóry i błon śluzowych, które powstają w szczególności w wyniku działania kwasów lub zasad. Im większy jest obszar uszkodzonej skóry lub błony śluzowej, tym poważniejsze są skutki dla całego organizmu. Jeśli dotknięte są duże obszary skóry lub błony śluzowej, mogą wystąpić stany zagrażające życiu.

Jakie są przyczyny stanów urazów psychicznych?

Przyczyny stanów urazów psychicznych mogą być bardzo różnorodne, dlatego poniżej wymieniono tylko kilka przykładów:

• Utrata bliskich osób
• Zazdrość
• Stres
• Wojna i prześladowania
• wykorzystywanie seksualne 
• Zaniedbanie w dzieciństwie
• nagła śmierć łóżeczkowa
• Rozwód/separacja
• mobbing
• Lęki
• choroba zagrażająca życiu
• klęski żywiołowe
• Bezrobocie

Za wszystkie fizyczne skutki urazów odpowiedzialni są lekarze medycyny ratunkowej (chirurdzy urazowi i lekarze pogotowia ratunkowego). Chirurgia urazowa i medycyna ratunkowa to szeroka dziedzina, a lekarze medycyny ratunkowej muszą posiadać kwalifikacje w wielu obszarach. Obejmują one przede wszystkim

• udzielenie pierwszej pomocy na miejscu wypadku
• działania związane z leczeniem wstrząsu oraz
• następnie leczenie chirurgiczne/ortopedyczne w szpitalu

Do najważniejszych zadań w chirurgii urazowej należy leczenie urazów układu ruchu. Są to na przykład złamania kości lub urazy mięśni i ścięgien.

Granice między zakresem działania chirurga urazowego a ortopedy są płynne. Dlatego w 2005 roku te specjalizacje zostały w Niemczech połączone („specjalista ortopedii i chirurgii urazowej”).

Pierwszym celem traumatologii jest zapobieganie bezpośredniemu zagrożeniu życia oraz ograniczenie ewentualnych powikłań. Następnie pacjent jest zazwyczaj początkowo nadal pod opieką na oddziale intensywnej terapii.

Pacjenci z urazami wielonarządowymi muszą być pod opieką dobrze wyszkolonego i doświadczonego zespołu specjalistów w szpitalu. Należą do niego na przykład następujący specjaliści:

• Chirurgia urazowa: zajmuje się wszystkimi urazami kości i stawów
• Medycyna ratunkowa: odpowiada za pierwsze działania ratunkowe na miejscu wypadku i na oddziale ratunkowym
• Anestezjologia i intensywna terapia: leczą wszystkie ciężkie stany wstrząsu i urazy narządów 
• Chirurgia jamy brzusznej: odpowiada za operacje w przypadku urazów narządów jamy brzusznej, na przykład jelit lub wątroby
• Chirurgia naczyniowa: ta specjalizacja obejmuje wszystkie urazy naczyń, czyli tętnic i żył
• Neurologia / neurochirurgia: urazy głowy i mózgu

Takie urazy często dotyczą różnych części ciała i narządów. Dlatego taki zespół składa się z lekarzy różnych specjalności, a powyższą listę można by dowolnie kontynuować.

W zależności od ciężkości urazu konieczne są (często trwające miesiące lub lata) zabiegi rehabilitacyjne. Są one wykonywane przez fizjoterapeutów i terapeutów zajęciowych.

Pacjenci, którzy doznali urazu psychicznego, są leczeni psychoterapeutycznie w ramach psychotraumatologii. Odpowiadają za to lekarze specjaliści psychiatrii. W zależności od rodzaju i nasilenia urazu istnieją różne terapie urazowe.

Różne metody terapeutyczne mają na celu:

• zapewnienie spokoju osobom dotkniętym traumą,
• przeanalizować problemy psychiczne oraz
• znalezienie odpowiedniej formy terapii.

Należy do nich na przykład terapia behawioralna. Po zakończeniu terapii pacjent powinien czuć się w stanie kontrolować objawy traumy, ograniczać je lub je eliminować.