Endokrynologia i diabetologia | Specjaliści i informacje

Główne obszary leczenia w endokrynologii

Hormony to substancje biochemiczne wytwarzane przez organizm. Ich produkcja odbywa się poprzez częściowo złożone cykle regulacyjne, które są precyzyjnie ze sobą zgrane.

Hormony odgrywają bardzo ważną rolę w wielu funkcjach organizmu. Jeśli organizm wytwarza zbyt dużo lub zbyt mało hormonów, ma to daleko idące skutki dla organizmu. Istotna jest również reakcja komórek wytwarzających hormony.

Układ hormonalny @ bilderzwerg /AdobeStock

Gruczoły dokrewne wytwarzają hormony, które działają w organizmie. Gruczoły te uwalniają hormony bezpośrednio do krwi. Krew transportuje je do innych części ciała, gdzie wywierają one swoje działanie.

Endokrynologia zajmuje się zatem gospodarką hormonalną i możliwymi zaburzeniami, na przykład w przypadku:

• Wzrost
• rozmnażaniu
• rozwoju oraz
• reakcjach na obciążenia i stres

Endokrynolog zajmuje się chorobami, które wpływają na gospodarkę hormonalną lub narządy produkujące hormony, takie jak:

• Tarczyca i przytarczyce
• trzustka
• Przysadka mózgowa
• nadnercza
• narządy płciowe (jądra i jajniki)

Do obrazów klinicznych i zaburzeń w zakresie endokrynologii należą między innymi:

• Choroby tarczycy: niedoczynność tarczycy (hipotyreoza), nadczynność tarczycy (hipertyreoza), wole (struma)
• Cukrzyca
• Otyłość
• Zaburzenia metabolizmu tłuszczów, na przykład hipercholesterolemia (zbyt wysoki poziom cholesterolu)
• Zaburzenia gruczołów płciowych (dysfunkcja jajników lub jąder), na przykład zespół policystycznych jajników (PCOS), hipogonadyzm
• Choroby przysadki mózgowej, na przykład choroba Cushinga
• Osteoporoza (zanik kości)
• Nowotwory wydzielające hormony

Objawy niedoczynności tarczycy @ bilderzwerg /AdobeStock

Metody diagnostyczne i terapeutyczne w endokrynologii

Na początku diagnostyki przeprowadza się wywiad, czyli rozmowę z pacjentem na temat:

• dolegliwości
• stylu życia
• przyjmowanych lekach oraz
• historii chorób pacjenta lub jego najbliższych krewnych

Następnie lekarz przeprowadza badanie fizykalne. Daje to lekarzowi pierwsze wskazówki dotyczące choroby podstawowej.

W zależności od podejrzewanej diagnozy wykonywane są następnie badania laboratoryjne, a następnie badania obrazowe, aby zdiagnozować zaburzenia równowagi hormonalnej.

Zaburzenia hormonalne i metaboliczne często można rozpoznać na podstawie zmienionych wyników badań laboratoryjnych. Często na przykład stężenie niektórych hormonów we krwi jest zbyt wysokie lub zbyt niskie. Albo poziom cukru we krwi jest zbyt wysoki.

Badania laboratoryjne są zatem ważnym elementem diagnostyki chorób endokrynologicznych. Stosuje się je przed badaniami obrazowymi.

Do badań obrazowych należą na przykład:

• badanie ultrasonograficzne (sonografia), na przykład tarczycy w przypadku podejrzenia choroby tarczycy lub jajników w przypadku podejrzenia PCOS
• tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRT), na przykład w przypadku podejrzenia nowotworów produkujących hormony
• pomiar gęstości kości (badanie bioder i kręgosłupa lędźwiowego), na przykład w przypadku terapii kortyzonem lub podejrzenia osteoporozy
• Badanie dopplerowskie naczyń krwionośnych, na przykład w przypadku zaburzeń metabolizmu tłuszczów

Pomiar gęstości kości @ Pepermpron /AdobeStock

W większości przypadków leki mogą wyrównać zaburzenia równowagi hormonalnej poprzez celowe podawanie hormonów lub leków.

Często konieczne jest stopniowe dostosowywanie dawki aż do osiągnięcia optymalnego poziomu. Czasami leczenie to musi być kontynuowane przez całe życie (na przykład w przypadku zaburzeń czynności tarczycy).

Wymaga to ścisłej kontroli ze strony lekarza prowadzącego. W zależności od przyczyny zaburzeń hormonalnych, na przykład w przypadku guza produkującego hormony, konieczna może być operacja.

Często konieczna jest zmiana diety i ogólnego stylu życia (na przykład w przypadku cukrzycy). W takich przypadkach ważne jest szczegółowe doradztwo dla pacjenta. Również regularna aktywność fizyczna może pozytywnie wpłynąć na terapię.

Jeśli zaburzenia hormonalne spowodowały problemy psychiczne, pomocne może być leczenie psychologiczne lub psychiatryczne.

Główne obszary leczenia w diabetologii

Diabetologia zajmuje się profilaktyką, diagnostyką, leczeniem i badaniami nad cukrzycą. 

Najważniejsze odmiany cukrzycy to:

• Cukrzyca typu 1
• Cukrzyca typu 2 
• Zespół metaboliczny oraz
• cukrzyca ciążowa (cukrzyca gestacyjna)

Jednak w zakres obowiązków diabetologa wchodzą również choroby powikłaniowe i współistniejące, takie jak:

• hipoglikemia (niski poziom cukru we krwi)
• Hiperglikemia (podwyższony poziom cukru we krwi) Zespół stopy cukrzycowej
• choroby nerek (nefropatia cukrzycowa),
• uszkodzenia nerwów (neuropatia cukrzycowa lub polineuropatia)

Choroby oczu związane z cukrzycą (zmiany w siatkówce) należą do kompetencji specjalisty okulisty.

Metody diagnostyczne i terapeutyczne w diabetologii

Diagnostyka cukrzycy obejmuje:

• wielokrotne pomiary stężenia glukozy we krwi na czczo (lub stężenia glukozy w osoczu) oraz
• W razie potrzeby doustny test tolerancji glukozy (oGTT, test obciążenia glukozą)

Test tolerancji glukozy jest również częścią opieki prenatalnej, mającej na celu wykluczenie cukrzycy ciążowej.

Jeśli po 120 minutach wartość wynosi 200 mg/dl lub więcej, diagnoza brzmi: cukrzyca.

Jeśli po 120 minutach wartość wynosi 200 mg/dl lub więcej, diagnoza brzmi: cukrzyca. Przy wartości między 140 a 200 mg/dl występuje upośledzona tolerancja glukozy @ PH-HY /AdobeStock

W zależności od zaburzenia w leczeniu cukrzycy stosuje się różne terapie i środki wspomagające, takie jak:

• terapia insulinowa, w razie potrzeby z użyciem pompy insulinowej
• Leki obniżające poziom cukru we krwi
• szkolenia (na przykład dotyczące prawidłowego odżywiania, samodzielnego pomiaru poziomu cukru we krwi, stosowania leków, korzystania z pompy insulinowej)

Przez cały czas trwania leczenia lekarz regularnie kontroluje poziom cukru we krwi oraz długoterminowy poziom cukru we krwi (wartość HbA1c).

Związek między endokrynologią a diabetologią

Cukrzyca wynika albo z niedoboru insuliny, albo z insulinooporności. Oznacza to, że komórki docelowe insuliny są mniej wrażliwe.

Ponieważ insulina jest hormonem, dziedzina zajmująca się cukrzycą również należy do endokrynologii. Nazywa się ona diabetologią.

Często lekarze pierwszego kontaktu podczas badań przesiewowych lub rutynowych wykrywają zaburzenia metabolizmu cukrów, a tym samym cukrzycę.

Dlatego wielu lekarzy ogólnych odbywa szkolenia w zakresie diabetologii.

Kształcenie podyplomowe w zakresie endokrynologii i diabetologii

Po ukończeniu studiów medycznych lekarz posiadający uprawnienia w Niemczech może kontynuować kształcenie w różnych specjalizacjach. Może na przykład uzyskać tytuł specjalisty w zakresie medycyny wewnętrznej, medycyny ogólnej lub medycyny wewnętrznej oraz endokrynologii i diabetologii.

Wymaga to od pięciu do sześciu lat pracy. W tym czasie musi przeprowadzić określoną liczbę procedur diagnostycznych i terapii.

W ten sposób ekspert zdobywa solidną wiedzę we wszystkich obszarach diagnostyki i leczenia zaburzeń hormonalnych.

Specjaliści medycyny wewnętrznej lub medycyny ogólnej mogą uzyskać certyfikat diabetologa DDG w Niemieckim Towarzystwie Diabetologicznym (DDG). Odbywa się to po pomyślnym ukończeniu szkolenia.

Dzięki temu certyfikatowi wykazują się oni wszechstronną wiedzą w zakresie opieki nad pacjentami z cukrzycą.

Diabetologia zajmuje się profilaktyką, diagnostyką, leczeniem i badaniem cukrzycy, potocznie nazywanej chorobą cukrową. Lekarze, którzy specjalizują się w tej dziedzinie, to diabetolodzy.

Zakres działalności diabetologa

Leczenie mogą otrzymać zarówno dorośli, jak i dzieci.

Specjalizacja ta obejmuje następujące schorzenia:

• Cukrzyca typu 1: Jest to rzadka, wrodzona postać cukrzycy. W jej przebiegu własny układ odpornościowy niszczy komórki trzustki produkujące insulinę. Prowadzi to do niedoboru insuliny. Choroba dotyka głównie dzieci i młodzież. Osoby te przez całe życie są uzależnione od terapii insulinowej.
• Cukrzyca typu 2: Stanowi najczęstszą odmianę cukrzycy, występującą w 90% przypadków. Często towarzyszy jej nadwaga i zazwyczaj pojawia się dopiero w wieku dorosłym.

Przyczyny mogą być następujące:

• Komórki nie reagują wystarczająco na insulinę i w związku z tym wchłaniają zbyt mało cukru (insulinooporność)
• Trzustka wytwarza zbyt mało insuliny.

Często występują obie przyczyny jednocześnie.

• Zespół metaboliczny: może rozwinąć się z cukrzycy typu 2 i stanowi połączenie różnych cech, takich jak na przykład:
• nadwaga z naciskiem na brzuch
• Insulinooporność
• Zaburzenia metabolizmu cukrów i tłuszczów
• nadciśnienie
• Cukrzyca ciążowa (cukrzyca gestacyjna): pojawia się po raz pierwszy w czasie ciąży. Chociaż zazwyczaj ustępuje po porodzie, zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 2 w późniejszym okresie życia.

Kobieta z cukrzycą ciążową podczas pomiaru poziomu cukru we krwi @ tonefotografia /AdobeStock

Również możliwe choroby następcze i współistniejące należą do zakresu obowiązków diabetologa lub lekarza pierwszego kontaktu z odpowiednim dodatkowym wykształceniem.

Choroby następcze i współistniejące mogą obejmować:

• hipoglikemia (niedocukrzenie, zbyt niski poziom cukru we krwi), a nawet wstrząs hipoglikemiczny
• Hiperglikemia (nadmierny poziom cukru we krwi) aż do śpiączki cukrzycowej
• Choroby nerek (nefropatia cukrzycowa)
• Powikłania stóp, takie jak nie gojące się rany i zmiany chorobowe (urazy), aż do zespołu stopy cukrzycowej
• Uszkodzenia nerwów, które prowadzą do różnych form neuropatii cukrzycowej lub polineuropatii

Okulista diagnozuje i leczy choroby oczu związane z cukrzycą (zmiany w siatkówce).

Diabetolodzy zajmują się nie tylko diagnozowaniem i leczeniem, ale także:

• długoterminowe doradztwo medyczne i opiekę
• prowadzenie szkoleń oraz
• udzielanie pomocy w nagłych wypadkach pacjentom z cukrzycą

Klasyczne zadania w diabetologii

Diabetolodzy leczą zarówno pacjentów z już zdiagnozowaną cukrzycą, jak i pacjentów z podejrzeniem cukrzycy.

Diagnoza obejmuje:

• zebranie wywiadu medycznego, informacji o przyjmowanych lekach i stylu życia
• Wielokrotny pomiar stężenia glukozy we krwi na czczo (stężenie glukozy w osoczu)
• przeprowadzenie doustnego testu tolerancji glukozy (oGTT; zwanego również testem obciążenia glukozą)

Również pomiar poziomu HbA1c dostarcza informacji na temat poziomu cukru we krwi w ciągu ostatnich ośmiu do dwunastu tygodni. HbA1c to długoterminowy poziom cukru we krwi i forma hemoglobiny, do której przyłączył się cukier.

W przypadku rozpoznania cukrzycy diabetolog oprócz leczenia oferuje również szkolenia dla pacjentów i ich bliskich. 

Podczas tych szkoleń pacjenci dowiadują się:

• Jak zmienić styl życia
• jakie nawyki żywieniowe są ważne
• Jak samodzielnie mierzyć poziom cukru we krwi
• jak i kiedy należy przyjmować leki lub wstrzykiwać insulinę

Diabetolodzy to zazwyczaj interniści, którzy specjalizują się w cukrzycy @ metamorworks /AdobeStock

Jeśli pacjent potrzebuje pompy insulinowej, która automatycznie podaje insulinę, lekarz również udziela mu szczegółowych porad.

Aby regularnie monitorować przebieg choroby, diabetolog przeprowadza regularne badania kontrolne. Pobiera krew i oprócz poziomu cukru we krwi określa również poziom HbA1c. 

Na podstawie poziomu HbA1c można ustalić, w jakim stopniu konieczne jest dostosowanie leczenia.

W ramach badań kontrolnych lekarz zwraca uwagę na możliwe choroby następcze i współistniejące. W razie potrzeby kieruje pacjenta do innych specjalistów (na przykład do okulisty).

W ramach opieki w nagłych wypadkach diabetolog leczy również pacjentów z hipoglikemią. W takim przypadku podaje infuzję zawierającą cukier, która przywraca poziom glukozy we krwi do normy.

Kształcenie i doskonalenie zawodowe diabetologa

Po ukończeniu studiów medycznych lekarz posiadający uprawnienia w Niemczech może kontynuować kształcenie w różnych specjalizacjach. Może na przykład uzyskać tytuł specjalisty w dziedzinie medycyny wewnętrznej lub specjalisty w dziedzinie medycyny wewnętrznej oraz endokrynologii i diabetologii.

Wymaga to od niego pięcio- do sześcioletniej praktyki. W tym czasie przeprowadza określoną liczbę procedur diagnostycznych i terapii.

Po pomyślnym zdaniu egzaminu specjalizacyjnego możliwe jest uzyskanie certyfikatu diabetologa DDG wydanego przez Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne. 

Dodatkowym warunkiem uzyskania tytułu „diabetologa” jest 24-miesięczne szkolenie w uznanej placówce zajmującej się cukrzycą. 

Specjalista w dziedzinie medycyny wewnętrznej, endokrynologii i diabetologii nie musi ponownie przechodzić tego szkolenia.

Gdzie pracują specjaliści diabetologii?

Diabetolodzy mogą prowadzić własną praktykę, gdzie zajmują się diagnostyką, leczeniem oraz opieką w nagłych wypadkach. 

Możliwe jest jednak również zatrudnienie jako diabetolog w dużej przychodni specjalistycznej lub w szpitalu.

Obecnie wiele klinik specjalizuje się w leczeniu pacjentów z cukrzycą. Opieka i leczenie w tych klinikach są zapewniane przez diabetologów.

Zawody pomocnicze w dziedzinie diabetologii

W opiece nad pacjentami z cukrzycą pracują również asystenci medyczni, którzy odbyli szkolenia w zakresie diabetologii.

Należą do nich na przykład:

• doradca ds. cukrzycy
• Asystent diabetologiczny

Doradcy ds. cukrzycy opiekują się i doradzają pacjentom z cukrzycą typu 1 i typu 2, a także kobietom w ciąży z cukrzycą ciążową.

Do zadań asystentów diabetologicznych należą:

• Opieka
• doradztwo oraz 
• szkolenie pacjentów z cukrzycą typu 2

Wspierają oni również opiekę nad pacjentami z cukrzycą typu I.

Podczas gdy doradcy ds. cukrzycy są zatrudnieni na etacie lub prowadzą własną działalność, asystent ds. cukrzycy podlega kierownictwu lekarza prowadzącego. Oznacza to, że asystent ds. cukrzycy jest zawsze zatrudniony na etacie i pracuje w zespole.

Warunkiem udziału w obu kursach jest ukończone wykształcenie w zawodzie związanym ze służbą zdrowia (np. asystentka medyczna, pielęgniarka, opiekun osób starszych).

Przyszli doradcy ds. cukrzycy muszą również w trakcie szkolenia odbyć praktykę w diabetologii pod okiem diabetologa. Dlatego asystenci ds. cukrzycy mogą również odbyć szkolenie, aby zostać doradcami ds. cukrzycy.