Dwie najważniejsze struktury w neuroendokrynologii to podwzgórze i przysadka mózgowa. Obie znajdują się w mózgu i stamtąd kontrolują funkcje niezbędne do przeżycia.
Podwzgórze odpowiada za:
- głód
- pragnienie
- Rytm dobowy
- temperaturę ciała oraz
- ciśnienie krwi
Wszystkie te procesy są regulowane poprzez zwiększone lub zmniejszone wydzielanie odpowiednich hormonów.
Hormony wytwarzane przez podwzgórze nie są rozprowadzane, tak jak inne hormony, przez krwiobieg do całego organizmu. Zamiast tego hormony podwzgórza oddziałują na przysadkę mózgową, regulując wydzielanie hormonów przez przysadkę.
Hormony przysadki kontrolują najróżniejsze funkcje organizmu: od tarczycy, przez nadnercza, aż po produkcję mleka w kobiecych piersiach.
Obszary działania podwzgórza i przysadki mózgowej @ ellepigrafica /AdobeStock
Neuroendokrynolodzy to lekarze specjalizujący się w chorobach, których przyczyną jest nieprawidłowe funkcjonowanie układu neuroendokrynnego.
Przyczyną tego mogą być na przykład guzy mózgu lub urazy mózgu.
Do głównych obszarów zainteresowań neuroendokrynologów należą na przykład:
- Nowotwory: takie jak gruczolak przysadki (łagodny nowotwór przysadki), wielogruczołowa neoplazja endokrynna typu I (współwystępowanie łagodnych nowotworów przysadki i łagodnych nowotworów przytarczyc)
- Zaburzenia w produkcji hormonów (niedobór hormonalny) po urazie czaszkowo-mózgowym
- Choroby tarczycy i przytarczyc: takie jak nadczynność tarczycy (nadmierna produkcja hormonów tarczycy), niedoczynność tarczycy (niedobór hormonów tarczycy), niedoczynność przytarczyc (obniżony poziom wapnia spowodowany zmniejszoną produkcją parathormonu przez przytarczyce)
- Choroby nadnerczy: takie jak hiperkortyzolemia (zespół Cushinga; zwiększona produkcja kortyzolu), hipokortyzolemia (choroba Addisona; niedoczynność kory nadnerczy), hiperaldosteronizm (zespół Conna; nadmierna produkcja aldosteronu w korze nadnerczy)
- Zaburzenia metaboliczne: takie jak zespół hiperkalcemii (podwyższone stężenie wapnia, najczęściej spowodowane zwiększonym uwalnianiem wapnia z kości) i osteoporoza, cukrzyca, otyłość
- Zaburzenia produkcji hormonów płciowych: takie jak zespół policystycznych jajników
- Problemy hormonalne w chorobach psychicznych
- Zaburzenia rozwoju płciowego i transseksualizm
Zespół policystycznych jajników może prowadzić u kobiet do zaburzeń cyklu miesiączkowego, wypadania włosów i bezpłodności @ freshidea /AdobeStock
Lekarz rozpoczyna od zebrania wyczerpującego wywiadu.
Obejmuje ona pytania dotyczące:
- dolegliwości
- stylu życia
- przyjmowanych lekach oraz
- historii chorób pacjenta lub jego najbliższych krewnych
Następnie przeprowadza się badanie fizykalne. Oba te elementy dostarczają lekarzowi wstępnych wskazówek, czy przyczyną dolegliwości pacjenta jest zaburzenie hormonalne.
Zazwyczaj następują następnie badania laboratoryjne, które określają poziom różnych hormonów we krwi (określenie poziomu hormonów, diagnostyka hormonalna).
Diagnostyka laboratoryjna w endokrynologii zazwyczaj daje już dość dokładny obraz tego, czy:
- zaburzenie występuje w mózgu czy poza nim oraz
- jakie zaburzenie może występować
W ramach endokrynologicznych testów czynnościowych lekarz może dokładniej zbadać i zawęzić zakres nieprawidłowości.
Do testów czynnościowych należą:
- Testy obciążeniowe (doustny test tolerancji glukozy)
- Testy stymulacyjne oraz
- testy hamujące
W tym celu podaje pacjentowi określone hormony lub substancje i obserwuje reakcję organizmu.
Techniki obrazowania, takie jak tomografia komputerowa (CT), rezonans magnetyczny (MRI) lub ultrasonografia, pozwalają na wykrycie patologicznych zmian w gruczołach hormonalnych i mózgu. Na przykład za pomocą rezonansu magnetycznego można bardzo dobrze zobrazować guzy przysadki mózgowej.
Przyczyny zaburzeń neuroendokrynologicznych są różnorodne.
Lekarze ogólnie rozróżniają:
- niedoczynnością i
- nadczynnością
W przypadku niedoczynności organizm wytwarza zbyt mało hormonów lub nie wytwarza ich wcale. Wówczas zaburzenia dotyczą wszystkich cykli regulacyjnych kontrolowanych przez dany hormon.
W przypadku nadczynności dochodzi do patologicznie zwiększonego wydzielania, najczęściej spowodowanego zmianami strukturalnymi w tkankach. Wszystkie zaburzenia mogą dotyczyć zarówno jednego konkretnego hormonu, jak i kilku hormonów.
W niektórych przypadkach niedoczynność neuroendokrynna wynika z defektu genetycznego i jest zatem wrodzona. Leczenie polega na podawaniu brakujących hormonów, aby zapobiec wynikającym z tego zaburzeniom.
W zależności od rodzaju defektu genetycznego terapia jest konieczna tylko tymczasowo lub przez całe życie. To samo dotyczy sytuacji, gdy tkanka uległa zniszczeniu w wyniku wypadku lub operacji.
Przyczyną nadczynności neuroendokrynnej przysadki mózgowej jest zazwyczaj guz. W większości przypadków jest to guz łagodny. Leczenie zależy przede wszystkim od wielkości i tempa wzrostu guza.
Jeśli guz szybko rośnie, operacja jest zazwyczaj najlepszym rozwiązaniem. Dotyczy to również zapalenia przysadki mózgowej. W niektórych przypadkach wystarczająca może być jednak terapia farmakologiczna.
Neuroendokrynolodzy są również ważnymi partnerami w przypadku transseksualnej zmiany płci. Kontrolują oni i kierują terapią hormonalną. Dbają o to, aby zmiana hormonów płciowych przebiegała dla organizmu jak najłagodniej i bez komplikacji.
Endokrynolodzy przeprowadzają terapię hormonalną dostosowującą płeć @ Matthias Stolt /AdobeStock
Neuroendokrynolodzy często posiadają tytuł specjalisty w zakresie medycyny wewnętrznej oraz endokrynologii i diabetologii.
Mogą również posiadać tytuł specjalisty w dziedzinie neurologii oraz ukończyć dodatkowe szkolenia w zakresie neuroendokrynologii.
Jeśli konieczne są zabiegi chirurgiczne, lekarzami prowadzącymi są zazwyczaj:
- specjaliści z zakresu neurochirurgii (w przypadku zabiegów na mózgu) lub
- specjaliści z chirurgii ogólnej lub chirurgii jamy brzusznej
Kształcenie specjalizacyjne może odbyć lekarz posiadający uprawnienia do wykonywania zawodu w Niemczech po ukończeniu studiów medycznych. W zależności od specjalizacji wymaga to od pięciu do sześciu lat pracy. W tym czasie lekarz musi przeprowadzić określoną liczbę procedur diagnostycznych i terapeutycznych.
W ten sposób specjalista neuroendokrynologii zdobywa solidną wiedzę we wszystkich obszarach diagnostyki i leczenia chorób neuroendokrynologicznych.
