Demans ve Alzheimer Hastalığı Teşhisi: Teşhis, Bilgiler ve Yardım

Birçok kişi demansı bağımsız bir hastalık olarak görür. Doğru olan şudur: Bu terim bir yandan vasküler demans gibi çeşitli formları kapsayan genel bir kavramken, diğer yandan nörodejeneratif süreçler kapsamında görülen bir eşlik edici belirtiyi de ifade eder.

Demans, hastalarda zihinsel yeteneklerin kısıtlanmasına yol açar. Bunlar arasında şunlar yer alır:

• Yön bulma yeteneği
• Kısa ve uzun süreli hafıza ile genel düşünme yeteneği
• Kişilik değişiklikleri

Demans hastaları: İlk belirtileri fark etmek

Genel olarak şunu söyleyebiliriz: Doktorlar, demans hastalarının şikayetlerini erken teşhis edip tedavi ederse, bu kişiler daha uzun süre bağımsız kalabilirler. Bu nedenle bu tür belirtiler ciddiye alınmalıdır.

Demans şüphesi: Kendi kendinize yapabileceğiniz test

Aşağıdaki sorular size ilk bir yönlendirme sağlar:

• Günlük yaşamda, eskiden başınıza gelmeyen küçük hatalar yapıyor musunuz, örneğin yemeğinize baharat eklerken veya çamaşır makinesini kullanırken?
• Dikkatsiz mi davranıyorsunuz, odadan çıkıp nereye gitmek istediğinizi hemen unutuyor musunuz ya da anahtarlarınızı bulamıyor musunuz?
• O kadar unutkan mısınız ki, uzun metinler okurken sonuna geldiğinizde başını unutmuş oluyorsunuz?
• Eskiden hiç zorlanmadan aklınıza gelen günlük terimleri bulmakta zorlanıyor musunuz?
• Kendinizi halsiz hissediyor ve eskiden sizin için önemli olan faaliyetlere artık pek hevesiniz kalmıyor mu?
• Dilinize takılıp konuyu kaybediyorsunuz ve uzun cümleleri hatasız bir şekilde kurmakta zorlanıyor musunuz?

Bu belirtiler size tanıdık geliyorsa, aile hekiminizle bu konuyu konuşun. Bu, mutlaka demans olduğunuz anlamına gelmez, ancak sorunun kaynağını bulmaya çalışmak faydalı olacaktır.

İpucu: Demans Rehberi

Federal Aile Bakanlığı, bu portal aracılığıyla ülke çapında bölgesel danışmanlık hizmetlerine genel bir bakış sunmaktadır.

Şikayetleriniz ciddiye alınmadığını mı hissediyorsunuz ya da hemen güvenilir bir teşhis mi almak istiyorsunuz? O halde bir “hafıza muayenesi” için randevu alın. 

Büyük hastanelerde, beyin fonksiyon bozuklukları konusunda sizi kapsamlı bir şekilde muayene edecek uzmanlar bulunmaktadır. Alman Alzheimer Derneği’nin web sitesinden yakınınızdaki irtibat kişilerini bulabilirsiniz.

Tıp, farklı demans türlerini ayırt eder.

• Alzheimer'da demans (en yaygın demans türü): Alzheimer hastalığı, tüm demans vakalarının yüzde 50'sinin nedenidir. Demans genellikle 65 yaşından sonra ortaya çıkar; hastaların çoğu 80 yaşın üzerindedir. Bu demans türü kronik ve ilerleyici bir seyir izler (sürekli ve giderek kötüleşir).
• Vasküler demans: Küçük ve büyük inme olayları, etkilenen beyin bölgelerinin kan dolaşımını bozar ve böylece beyin dokusuna zarar verir. Özellikle küçük, tekrarlayan inme olayları, dalgalanan semptomlara yol açar. Hasta, zaman zaman kafası karışık görünür, ancak kısa bir süre sonra tekrar aklı başında olur. Alzheimer hastalığından farklı olarak, belirtiler daha erken ve genellikle aniden başlar.
• 1 ve 2'nin karışık biçimleri
• Metabolik demans: Demans, vitamin eksikliği veya zehirlenmenin bir sonucu olarak ortaya çıkar.

• Frontotemporal demans: Bu daha nadir görülen türde, sinir hücreleri özellikle alın ve şakak loblarında ölür. Frontotemporal demansın nedenleri henüz tam olarak açıklığa kavuşturulmamıştır, ancak genetik faktörlerin rol oynadığı düşünülmektedir. Daha önce açıklanan türlerden farklı olarak, bu durumda genellikle kişilik ve davranış değişiklikleri ön plandadır; buna karşın başlangıçta hafıza çoğu zaman korunur. Frontotemporal demans hastaları, ortalama olarak diğer seyrine sahip hastalara göre daha erken yaşta hastalanır.

Hastalığın başlangıcından sonra hastalar ortalama olarak iki ila yedi yıl yaşarlar; ancak demansın bireysel seyri, hastalığın türüne, teşhis zamanına ve eşlik eden hastalıklara büyük ölçüde bağlıdır.

Şikayetler farklı kategorilere ayrılabilir ve bilişsel değişikliklerden motor değişikliklere ve psikolojik değişikliklere kadar uzanır.

Erken aşamada demans, depresyona benzer; bu nedenle ne hastalar ne de yakınları demans olasılığını akıllarına getirmez. Bu nedenle, aşağıdaki bölümler ilk ipuçlarını sunmaktadır.

Bilişsel bozukluklar

Temel bir belirti, hastalığın seyri boyunca giderek kötüleşen hafıza kaybıdır. Hastalar bu hafıza bozukluklarını genellikle kendileri fark etmezler veya utanç nedeniyle saklarlar; bu nedenle birçok hasta doktora geç başvurur. Kelime bulma güçlüğü veya alışılmış ortamlarda bile yön bulma sorunları gibi diğer belirtiler de bilişsel bozuklukların bir parçasıdır ve çevredekiler tarafından fark edilen ilk belirtiler arasındadır.

Motor bozukluklar

Demansın ilerlemesiyle birlikte motor becerilerde de kayıp yaşanabilir. Bu durum, aynı motor bozukluklarla (titreme) başlayan başka bir hastalık olan Parkinson hastalığından ayırt edilmelidir.

Motor bozukluklar, hastanın günlük yaşamını tehlikeye atar. Özellikle düşme riski hızla artar. Motor bozukluklar, öncelikle küçük adımlarla yürürken görülen dengesiz yürüyüşten anlaşılabilir.

Davranış bozuklukları

Davranış bozuklukları özellikle hastanın çevresindekiler için yorucu ve yıpratıcıdır: Hastalar, sınır tanımama, ilgisizlik, saldırganlık, uyku bozuklukları, anksiyete veya depresif dönemler gibi çeşitli şikayetler gösterir. Bazı hastalarda hastalık ilerledikçe halüsinasyonlar veya sanrılar gibi psikotik belirtiler de ortaya çıkar; buna ek olarak, ev işlerini yürütme veya uygun kişisel bakımı sağlama becerisi de azalır. Sonuç olarak demans, sadece hafızayı değil, hastaların yaşamlarının neredeyse tüm alanlarını etkiler.

Hafıza bozuklukları olan kişiler için genellikle ilk başvuru noktası aile hekimleridir ve bunlar, kesin teşhis için hastayı bir nörolog veya psikiyatriste sevk eder.

Nöroloji muayenehanesinde nörolog öncelikle anamnezi, yani hastanın ayrıntılı tıbbi geçmişini alır. Zihinsel performans, örneğin DemTect veya Mini Mental Durum Testi ile değerlendirilebilir; her iki yöntem de ilk ve güvenilir ipuçları sağlar.

MRG (Manyetik Rezonans Görüntüleme) veya Pozitron Emisyon Tomografisi (PET-BT) gibi görüntüleme yöntemleri, beyindeki organik değişiklikler hakkında bilgi verir ve demansın evresini belirlemeye yardımcı olur.

Yalancı demanslardan ayırt etme

Doktor ilgili tanıyı koymadan önce, sözde dışlama yöntemi ile diğer hastalıkları, örneğin psödo-demansları dışlamalıdır: Bunlar, örneğin konsantrasyon ve hafıza bozukluklarının görüldüğü şiddetli depresyonlarda ortaya çıkabileceği gibi, aslında demans olmaksızın aldatıcı derecede benzer görünen şikayetlerdir.

Tıp uzmanları temel olarak iki grup neden arasında ayrım yaparlar.

Birincil demans

Burada ön planda, beyindeki patolojik değişiklikler yer alır; örneğin beyindeki nörodejeneratif süreçler gibi.

İkincil nedenler

İkincil bir form ise dış etkenlerin veya önceden var olan hastalıkların bir sonucu olarak gelişir; örneğin:

• Kazalar sonrası beyin kanamaları
• Tümörler
• Alkol ve diğer uyuşturucular ile
• çeşitli ilaçlar

Yaşam süresinin uzaması da demans hastalıklarındaki artışa katkıda bulunur, çünkü demans riski yaş ilerledikçe artar.

Alzheimer ve vasküler demansın şu ana kadar kesin bir tedavisi bulunmamaktadır. Demans tedavisi genellikle ilaçlar, psikoterapi ve özel egzersizleri bir araya getirir; amaç, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve yaşam kalitesini artırmaktır.

İlaç tedavisi, ilaca bağlı olarak tablet, çözelti veya aktif madde içeren yama şeklinde uygulanır; bu da hasta yakınları ve bakım personeli için günlük yaşamda genellikle hissedilir bir kolaylık sağlar.

Aşağıdaki tedavi bileşenleri, ilaç tedavisini tamamlar:

• Erken aşamada, doktorlar rehberlik altında hafıza egzersizleri yapılmasını önerir. Bu egzersizler, hastaların hafızasını ve yön bulma yeteneğini güçlendirir. 
• İleri aşamada ise bu terapi genellikle önerilmez. Nedeni: Giderek daha şiddetli işlev kaybı belirtileri ortaya çıktıkça, "başarı" da elde edilemez hale gelir. Bu durum, hastaların ruh sağlığı ve genel sağlık durumu üzerinde çok olumsuz bir etki yaratabilir.
• Biyografi çalışması: Burada sıklıkla “Ben Pasaportu” kullanılır. Hastalar kendileriyle ilgili basit soruları yanıtlar ve cevapları “Ben Pasaportu”na kaydeder. Bunun olumlu yanı, bakım personelinin hastanın belirli davranış kalıplarıyla ne anlatmak istediğini anlayabilmesidir. Zira özellikle ilerlemiş aşamalarda, hastalar genellikle kendilerini makul bir şekilde ifade edemezler.
• Buna ek olarak ergoterapi, hareket terapisi ve müzik terapisi de uygulanır

Birçok kişi, demansın önlenip önlenemeyeceği sorusuyla ilgilenir. Buna kesin bir cevap yoktur.

Ancak aşağıdaki faktörler zihinsel performans ve genel refah üzerinde olumlu etki gösterir:

• dengeli beslenme
• yeterli egzersiz
• sosyal ilişkiler
• zihinsel olarak uyarıcı aktiviteler, örneğin beyin jimnastiği

Bazı sağlık risk faktörleri demans hastalığına yakalanma olasılığını artırır ve bu nedenle erken tedaviye ihtiyaç duyar. Bunların başında yüksek tansiyon gelir: Kan damarları üzerindeki baskı, özellikle vasküler demansı tetikler; aynı şekilde arteriyoskleroz, yani damarların kireçlenmesi de bu riski artırır.

Hastalığın seyri kişiden kişiye farklılık gösterir ve türüne, teşhis zamanına ve diğer faktörlere bağlıdır. Genel olarak hafif, orta ve ağır aşamalar arasında ayrım yapılabilir. Hafif demans, hastaların ilk hafıza ve oryantasyon bozukluklarına rağmen büyük ölçüde bağımsız bir yaşam sürebildikleri durumlarda söz konusudur; hastalığın ilerlemesiyle birlikte bozukluklar artar ve hastalar geç aşamada kapsamlı desteğe ihtiyaç duyar. Bunun sonuçları sadece hastaların bilişsel yeteneklerini değil, giderek fiziksel yeteneklerini de etkiler.

Kronik ve ilerleyen bir hastalık, her zaman yaşamda büyük bir dönüm noktası anlamına gelir. Hastalar ve yakınları için çeşitli destek kaynakları mevcuttur. Bunlar arasında bölgesel kendi kendine yardım gruplarından uzman derneklerine ve internet forumlarına kadar çeşitli seçenekler bulunur.

Alman Alzheimer Derneği (Deutsche Alzheimer Gesellschaft e. V.) kapsamlı destek sunmaktadır. Hastalar, derneğin web sitesinden konu hakkında ayrıntılı bilgi edinebilirler.

Kişisel sorularınız için ücretsiz e-posta danışmanlığı ve “Alzheimer Telefonu” hizmetinden yararlanabilirsiniz.

Derneğin çevrimiçi forumunda hastalar, güvenli bir ortamda fikir alışverişinde bulunabilir ve birbirlerine destek olabilirler.

Yakınlar ise örneğin Caritas’ın bakım veren yakınlar için bölgesel uzmanlık merkezlerinde yetkin bir destek noktası bulabilirler. Bu uzmanlık merkezi, yakınlara her konuda destek sağlar.

Demans teşhisi, hastanın çevresini büyük zorluklarla karşı karşıya bırakır ve pek çok soruyu gündeme getirir. Uzmanlar bu süreçte size danışmanlık ve destek sağlar.

Sonuç: Demans, muazzam bir zorluktur. Bu zorluğun üstesinden gelmek için, hastalar ve yakınlarına yetkin destekçilerden oluşan bir ağ eşlik etmektedir.