Parkinson, diğer adıyla Parkinson hastalığı, özellikle hareket kontrolünü etkileyen ilerleyici bir nörolojik hastalıktır. Parkinson hastalığında, beyinde dopamin adlı sinyal maddesini üreten sinir hücreleri hasar görür. Ortaya çıkan dopamin eksikliği, hareketlerde yavaşlama, kas sertliği ve titreme gibi tipik motor semptomlara neden olabilir.
Bunun yanı sıra kabızlık, uyku sorunları, depresif belirtiler veya bilişsel değişiklikler gibi motor dışı belirtiler de ortaya çıkabilir. En yaygın türü, kesin nedeni henüz tam olarak açıklanamayan idiyopatik Parkinson sendromudur. Diğer hastalıklar ve belirli ilaçlar da Parkinson sendromuna neden olabileceğinden, erken nörolojik tanı önemlidir.
Parkinson hastalığı şu anda tedavi edilemez; ancak kişiye özel olarak uyarlanmış bir tedavi ile birçok Parkinson belirtisi uzun süre boyunca etkili bir şekilde hafifletilebilir.
Parkinson belirtileri
Parkinson hastalığı ilk olarak 1817 yılında James Parkinson tarafından tanımlanmıştır. O zamandan beri, Parkinson hastalığının farklı semptomlarla seyreden çeşitli seyirleri olabileceği bilinmektedir. Aşağıdaki türler arasında ayrım yapılır:
- ailesel Parkinson sendromu ile
- idiyopatik ve
- semptomatik form arasında ayrım yapılır.
Parkinson hastalığı çoğunlukla yaşlıları etkiler. 65 yaşın üzerindeki kişilerin yaklaşık yüzde ikisi bu hastalıktan muzdariptir. Ancak Parkinson, 50 yaşın altındaki veya daha genç kişilerde de ortaya çıkabilir.
Bunun ünlü bir örneği, 30 yaşında Parkinson hastalığına yakalanan aktör Michael J. Fox’tur. Cassius Clay, namı diğer Muhammed Ali de Parkinson hastalığından muzdaripti ve bu hastalığın en tanınmış hastalarından biriydi. Ünlü şahsiyetler sayesinde Parkinson hastalığı geniş bir kitle tarafından tanınır hale geldi.
Parkinson hastalığı
- farklı belirtilerle ortaya çıkabilir,
- farklı şiddet derecelerinde ortaya çıkabilir ve
- farklı aşamalarda seyredebilir.
Bununla birlikte, hastalığa atfedilebilecek belirleyici belirtiler vardır. Sözde Parkinson üçlüsü, şu belirtileri tanımlar:
- Akinezi/Bradikinezi: Hareketsizlik veya istemsiz hareketler
- Rigor: Artmış kas gerginliği
- Tremor: İstem dışı titreme
Bu temel belirtilere ek olarak, başka hareket bozuklukları da görülebilir, örneğin
- duruş bozukluğu,
- dengesizlik ve
- yüz mimiklerinde bozukluklar; bunlar, Parkinson hastalığına özgü "maske yüzü" olarak adlandırılan duruma yol açar.
Hareket bozukluklarına ek olarak ruhsal alanda da dejeneratif değişiklikler görülür. Birçok hasta konsantrasyon bozukluğu veya demans yaşar. Ayrıca Parkinson hastaları
- depresif olabilir,
- yutma güçlüğü veya
- dokunulduğunda ağrılı his bozuklukları
yaşayabilir.
Bu belirtilerin hepsi bir arada ortaya çıkabilir, ancak çıkması zorunlu değildir. Bir nörolog, belirtileri UPDRS (Unified Parkinson's Disease Rating Scale) ölçeği kullanarak değerlendirir. Uzman, bu ölçek sayesinde
- ciddiyet derecesini,
- seyrini ve
- evresini
doğru bir şekilde değerlendirebilir. Ancak doğru ve titiz bir teşhisle hastalık doğru ve etkili bir şekilde tedavi edilebilir.
Parkinson üçlüsünün yanı sıra, Parkinson hastalığının seyri sırasında ortaya çıkan demans da en çok korkulan semptomlardan biridir. Hasta için kendisini nelerin beklediğini bilmek çok yıpratıcıdır. Zihinsel yeteneklerin kaybı ve hareket kabiliyetinin kısıtlanması birçok hastayı çok korkutur. Her ikisi de hasta için artık kendi iradesiyle bir yaşam süremeyeceği anlamına gelir.
Ancak hastanın yakınları da, hastada görülen zihinsel ve fiziksel değişikliklerle başa çıkmayı öğrenirler.
Parkinson'un Nedenleri
Çoğu zaman, hastanın ölümünden sonra beyinde Parkinson'a yol açan patolojik bir neden tespit edilebilir. Ancak araştırmalar, bu değişikliklerin gerçekte ne tarafından tetiklendiğini hâlâ açıklayamamıştır.
Parkinson hastalığının nedeni, sözde Lewy cisimleri olabilir. Bunlar, dopamin üretiminden sorumlu beyin hücrelerinde oluşan birikintilerdir. Bu birikimler nedeniyle sinir hücreleri yavaş yavaş ölür ve artık dopamin üretilemez. Bu dopamin eksikliği, bazal ganglionların serebral korteks üzerindeki uyarıcı etkisinin azalmasına neden olur.
Bu birikimler, hücre içinden doğru şekilde taşınamayan, yanlış katlanmış proteinler nedeniyle oluşur.Parkinson belirtileri ve hastalığın seyri: Parkinson hastalığında tanı, ilaç tedavisi, fizyoterapi ve derin beyin stimülasyonu
Parkinson Tedavisi
Özellikle hareket bozuklukları, ilaçlarla iyi bir şekilde tedavi edilebilir. Bunun için nörolog, hastaya artık üretilmeyen veya yetersiz miktarda üretilen dopamini yerine geçecek ilaçlar reçete eder. Böylelikle hareket bozukluğu büyük ölçüde giderilebilir.
Bu ilaçlar düzenli olarak ve günün belirli saatlerinde alınmalıdır. Ancak bu şekilde istenen etki elde edilebilir.
Parkinson üçlüsü olan ve
- şiddetli titreme,
- yavaş ve dengesiz yürüyüş ve
- vücudun öne doğru eğik duruşu
doğru ayarlanmış bir ilaç tedavisi, semptomların neredeyse tamamen ortadan kalkmasını sağlayabilir. Ayrıca, örneğin fizyoterapi veya rehabilitasyon, kısıtlanmış hareket kalıplarını iyileştirebilir. Her halükarda, her tedavinin deneyimli bir nörolog tarafından takip edilmesi önemlidir. Nörolog, hastalığın seyrini gözlemler ve gerektiğinde müdahale eder.
Parkinson hastalığı hâlâ tedavi edilemez bir hastalıktır ve yaşlandıkça hastalığın ilerlemesi hâlâ durdurulamamaktadır. Ancak doğru ilaç tedavisi ve buna eşlik eden bir terapi ile hastalığın seyri kesinlikle olumlu yönde etkilenebilir. Hasta bu sayede hastalıkla iyi bir şekilde yaşayabilir.
Parkinson hastalığını hangi uzman doktorlar tedavi eder?
Parkinson şüphesi durumunda başvurulması gereken kişiler nörologlardır. Nöroloji uzmanları beş yıllık bir eğitim sürecini tamamlamışlardır. Bu da onları, Parkinson hastalığı da dahil olmak üzere nörolojik hastalıkların tanı ve tedavisi konusunda uzman kılar. Genellikle aile hekimi, hastayı bir nöroloji muayenehanesine yönlendirir.
Hastalık çok iyi tedavi edilebilir olmasına rağmen, hastaların sadece yaklaşık yarısı tedaviye başlıyor. Bunun nedeni, geç ve sıklıkla yanlış konulan tanıdır. Özellikle hastalığın ilk aşamalarında, semptomları doğru bir şekilde tanımlamak zordur.
Sık Sorulan Sorular
Parkinson hastalığının tipik belirtileri nelerdir?
Parkinson hastalığının karakteristik motor belirtileri arasında hareketlerde yavaşlama (bradikinezi), kas sertliği (rigor) ve istirahatte görülen titreme (tremor) yer alır. Parkinson belirtileri genellikle vücudun bir tarafında başlar. Diğer belirtiler arasında duruş değişikliği, yürüme sorunları ve hareket kısıtlılıkları sayılabilir. Kabızlık, uyku bozuklukları, depresyon veya konsantrasyon sorunları gibi motor dışı belirtiler de ortaya çıkabilir. Hastalığın ilerleyen aşamalarında, bazı Parkinson hastalarında Parkinson demansı da gelişebilir.
Parkinson'un nedeni nedir?
Sık görülen idiyopatik Parkinson sendromunda, hastalığın kesin nedeni henüz bilinmemektedir. Bu hastalığın karakteristik özelliği, beyinde dopamin üreten sinir hücrelerinin hasar görmesidir. Özellikle substantia nigra’daki sinir hücreleri büyük önem taşır. Bu hücrelerin giderek kaybedilmesi, dopamin eksikliğine yol açar ve bu da motor kontrolü bozar. Genetik faktörler de hastaların bir kısmında Parkinson hastalığına yakalanma riskinde rol oynayabilir.
Parkinson tanısı nasıl konur?
Parkinson şüphesi durumunda, bir nörolog tarafından kapsamlı bir nörolojik muayene yapılır. Mevcut semptomlar, hastalığın seyri ve fizik muayene belirleyici öneme sahiptir. Ek olarak, şikayetlerin diğer nedenlerini dışlamak için görüntüleme yöntemleri kullanılabilir. L-Dopa veya Levodopa'ya verilen yanıt da tanıya yönelik ipuçları sağlayabilir. Tanı, ayrıca Parkinson hastalığını diğer Parkinson sendromlarından ve hareket bozukluklarından ayırt etmeye de hizmet eder.
Parkinson hastalığı için hangi tedaviler mevcuttur?
Parkinson hastalığının tedavisi, semptomlara ve hastalığın evresine göre bireysel olarak uyarlanır. İlaç tedavisinde Levodopa veya L-Dopa önemli bir rol oynar; bunun yanı sıra dopamin sistemini etkileyen başka ilaçlar da mevcuttur. Buna ek olarak, fizyoterapi ve ergoterapi, hareket kabiliyetini, kas gücünü ve bağımsızlığı mümkün olduğunca uzun süre korumaya yardımcı olabilir. Uygun hastalarda ilaç tedavisi artık yeterli gelmezse, derin beyin stimülasyonu düşünülebilir. Tedavi, şikayetleri önemli ölçüde hafifletebilir, ancak şu ana kadar hastalığın ilerlemesini durduramamıştır.
Parkinson hastalarının yaşam beklentisi ne kadardır?
Yaş, eşlik eden hastalıklar, hastalığın seyri ve olası komplikasyonlar önemli bir rol oynadığından, Parkinson hastalarının yaşam beklentisi tüm hastalar için tek tip olarak belirtilemez. Parkinson hastalığı genellikle yavaş ilerler ve birçok hasta, tanı konulduktan sonra da uzun süre büyük ölçüde bağımsız bir yaşam sürebilir. Modern ilaç tedavisi, egzersiz, fizyoterapi ve sürekli nörolojik takip, şikayetleri kontrol altına almaya ve yaşam kalitesini mümkün olduğunca uzun süre korumaya yardımcı olabilir.
Yazıyı paylaş