Derin beyin stimülasyonu, nörolojik hastalıkların tedavisinde kullanılan modern bir beyin cerrahisi yöntemidir. Bu işlemde, belirli beyin bölgelerine elektriksel uyarılar gönderen bir beyin pacemakeri implante edilir. Özellikle Parkinson, tremor ve distoni gibi durumlarda derin beyin stimülasyonu, semptomları önemli ölçüde hafifletebilir. İmplantasyon, beyin cerrahisi bölümünde özel bir ameliyatla gerçekleştirilir.
Beyindeki elektrotlar aracılığıyla, hareket bozukluklarında rol oynayan bölgeler hedefli olarak uyarılır. DBS, günümüzde belirli hastalar için kanıtlanmış bir tedavi yöntemi olarak kabul edilmektedir. Modern sistemler, beyin pacemakerının kişiye özel olarak ayarlanmasına olanak tanır. Tedavinin amacı, motor kısıtlamaları azaltmak ve yaşam kalitesini artırmaktır.
Beyin pacemakeri nedir?
Beyin pacemakeri, beyin cerrahisinde kullanılan teknik bir cihazdır. Cerrahlar, hastanın beynine bir impuls vericiye bağlı elektrotlar yerleştirir. Bu cihaz göğüs bölgesinde bulunur ve düzenli aralıklarla beyne elektriksel impulslar gönderir.
Akım frekansına bağlı olarak beyin pacemakeri, beyindeki etkilenen bölgeyi uyarır veya devre dışı bırakır. Beyin pacemakeri geri alınabilir bir cihazdır; yani doktorlar bunu tekrar çıkarabilirler. 1995 yılında AB’de esansiyel tremor tedavisi için ilk kez bir beyin pacemakeri onaylandı.
Tremor, bilinen bir nedeni olmayan kas titremesi ile seyreden bir hastalıktır. 1998 yılında ise Parkinson hastalığının tedavisi için onay verilmiştir.
Beyin pacemakerı hangi hastalıklarda kullanılır?
Günümüzde birçok hastalık tedavi edilebilmektedir:
- Parkinson hastalığı
- Tourette sendromu
- Esansiyel tremor
- Multipl sklerozla ilişkili tremor
- Distoni
- Epilepsi
- Obsesif-kompulsif bozukluk
Ayrıca, aşağıdaki şikayetlerden muzdarip hastalarda derin beyin stimülasyonunun uygulanmasına yönelik çalışmalar da devam etmektedir:
- Bağımlılık sendromu (uyuşturucu kullanımından sonra)
- Küme baş ağrısı veya
- Depresyon
Elektrotlar ve uzatma kabloları, kafatası içinde bir nörostimülatöre bağlanmıştır © RFBSIP | AdobeStock
Beyin pacemakerı implantasyonu ne zaman uygun olur?
Beyin pacemakerinin ana hedef grubu, uzun yıllardır bu hastalığa yakalanmış 60 yaşın üzerindeki Parkinson hastalarıdır. Reçete edilen ilaçlar artık etkisini göstermiyorsa veya hasta ciddi yan etkilerle mücadele ediyorsa, ameliyat gündeme gelebilir. Alman ve Fransız nörologlar tarafından yapılan çalışmalar, bu müdahalenin daha genç kişilerde de yararlı olabileceğini ortaya koymaktadır.
Beyin pacemakeri özellikle aşağıdakilerden muzdarip genç kişilere yardımcı olur:
- Obsesif-kompulsif bozukluk
- Epilepsi veya
- Tourette sendromu
Buna göre, bu rahatsızlıklara yakın zamanda yakalanmış hastalar da beyin pacemakerından fayda görebilir.
Çalışmaya katılanlar şunları bildirdi:
- yaşam kalitesinde iyileşme
- hareket kabiliyetinde artış ve
- günlük yaşamda artan aktivite
Ayrıca hastalar ilaç kullanımını önemli ölçüde azaltabildiler.
Epilepsi hastaları derin beyin stimülasyonundan fayda görüyor @ Tunatura /AdobeStock
Beyin pacemakeri nasıl çalışır?
Beyin pacemakeri temel olarak üç parçadan oluşur:
- Elektrotlar
- Uzatma kablosu
- Nöro-stimülatör
Beyin kalp pili, bir veya daha fazla elektrot içerebilir. Bunlar, beyin cerrahı tarafından beyindeki hedef bölgeye milimetre hassasiyetinde yerleştirilen ince kablolardır.
Uzatma kabloları da ince bir kablodan oluşur ve elektrotları nöro-stimülatöre bağlar. Bu kablolar deri altında ilerler ve baştan boyun üzerinden göğüs bölgesine uzanır.
Nörostimülatör genellikle köprücük kemiğinin altında bulunur. Cihaz, elektronik devreler ve bir pil içerir. Nörostimülatör, asıl beyin pacemakerıdır ve uzatma kablosu aracılığıyla elektrota ulaşan elektriksel impulslar üretir.
Ayarlar, doktorun dışarıdan ayarlamalar yapabileceği bir programlama cihazı aracılığıyla yapılır. Genellikle hastaya da küçük bir cihaz verilir. Bu cihazla hasta, nörostimülatörü açıp kapatabilir veya stimülasyonu ayarlayabilir. Beyin kalp pili'nin etki mekanizması henüz tam olarak açıklığa kavuşmamıştır, ancak bu konuda çeşitli teoriler tartışılmaktadır.
Parkinson hastalığında beyin kalp pili kullanmanın avantajları nelerdir?
Tedavisi olmayan Parkinson hastalığında hareket bozukluğunun azaltılması, beyin pacemakerının en önemli amacıdır. Parkinson hastalığında, beyindeki atrofiye uğramış sinir hücreleri, dopamin adlı sinyal maddesini artık yeterince üretemez.
Bunun sonucunda aşağıdaki gibi tipik semptomlar ortaya çıkar:
- Kas sertliği
- Hareket kısıtlılığı veya
- Titreme
İlaçlar genellikle bu belirtileri kontrol altında tutabilir. Ancak yıllarca kullanımın ardından ilaçların etkinliği azalır. Sonuç olarak, hareket kabiliyetinin kötü ve iyi olduğu dönemler (dalgalanmalar) birbirini izler. Hastalar, belirtilerin ne zaman ve ne ölçüde tekrar ortaya çıkacağını bilemezler. Çoğu zaman evden daha seyrek çıkmaya başlarlar ve hastalıktan giderek daha fazla muzdarip olurlar.
Bu hastalık evresinde bir beyin pacemakeri çözüm olabilir. Derin beyin stimülasyonu, bazal ganglionları (hareket süreçleri için önemli beyin bölgeleri) uyarır. Bu, semptomları önemli ölçüde azaltır. Çalışmalar, elektrik impulslarının vakaların yüzde 80’ine kadarında semptomları azalttığını göstermektedir.
Böylece hareket kabiliyetinde belirgin bir iyileşme sağlanır:
- Titreme (tremor), hareket kısıtlılığı (akinezi) ve kas sertliğinin (rigor) ortadan kaldırılması
- İyi hareket kabiliyetinin sürdüğü sürelerin uzaması
- Hareket kabiliyetinin kötü olduğu sürelerin kısaltılması
- Kontrolsüz aşırı hareketlerin (diskinezi) azalması
- Yaşam kalitesinin ve günlük aktivitelerin iyileştirilmesi
- İlaç ihtiyacının azalması
Şiddetli ve rahatsız edici titreme (tremor) sorunu yaşayan kişilerde derin beyin stimülasyonu rahatlama sağlayabilir @ Alessandro Grandini /AdobeStock
Beyin pacemakerı implantasyonu nasıl yapılır?
Beyin pacemakerı implantasyonu iki aşamada gerçekleştirilir.
1. İlk olarak, doktorlar lokal anestezi altında elektrotları yerleştirir. Nöroşirürji uzmanı kafatası derisine küçük delikler açar ve elektrotları yerleştirir. Elektrotların en uygun şekilde yerleştirilmesi için aynı anda manyetik rezonans tomografi (MRG) ve/veya bilgisayarlı tomografi (BT) taraması yapılır.
Bu aşamada hasta genellikle tam bilinçlidir. Böylece, elektrotların yerleştirilmesinin vücut üzerindeki etkileri hakkında cerraha yararlı geri bildirimler verebilir.
2. Hemen ardından veya ertesi gün, implantasyonun ikinci aşaması gerçekleştirilir. Cerrah, genel anestezi altında uzatma kablosunu ve nörostimülatörü yerleştirir.
Kalp pilinin temel ayarları ameliyat sırasında yapılır. İnce ayarlar ise takip eden haftalarda doktor ve hasta tarafından birlikte belirlenir. Nörostimülatördeki piller, modele bağlı olarak yedi yıla kadar dayanabilir. Pil değişimi daha sonra lokal anestezi altında gerçekleştirilir.
Beyin kalp pili kullanımında hangi yan etkiler görülebilir?
Derin beyin stimülasyonu, bazı riskler barındırdığı için tartışmalı bir konudur. İşlem sonucunda damarlarda yaralanmalar ve kanamalar meydana gelebilir.
Bu da felç belirtilerine veya konuşma bozukluklarına yol açabilir. Ayrıca epilepsi, beyin iltihabı veya menenjit riski de bulunmaktadır. Elektrotların kayması veya yanlış yerleştirilmesi ve bunun sonucunda ek bir müdahaleye ihtiyaç duyulması da mümkündür.
Elektrotlar yan etkilere neden olabilir. Konumlarına bağlı olarak konuşma, görme veya duyu bozuklukları ortaya çıkabilir.
Hastalar ayrıca şunlardan şikayet etmektedir:
- Aynı anda birden fazla işi yapmada zorluk
- Artmış dürtüsellik
- Sinirlilik veya
- Sabırsızlık
Bu nedenlerle, bu müdahalenin kesinlikle uzmanlar tarafından gerçekleştirilmesi önemlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Beyin kalp pili nedir?
Beyin pacemakeri, derin beyin stimülasyonu için implante edilen bir impuls vericidir. Kalp pacemakerine benzer şekilde, bu sistem elektriksel impulslar gönderir ve bu impulslar, beyindeki elektrotlar aracılığıyla belirli beyin bölgelerini uyarır. Derin beyin stimülasyonu, özellikle Parkinson, distoni veya esansiyel tremor gibi nörolojik hareket bozukluklarında kullanılır.
Derin beyin stimülasyonu nasıl çalışır?
Derin beyin stimülasyonunda, stereotaktik bir yöntem kullanılarak iki ince elektrot belirli beyin bölgelerine yerleştirilir. Elektrotlar genellikle beyinde subtalamik çekirdek veya talamus bölgesinde bulunur. Elektriksel stimülasyon, beyindeki patolojik olarak değişmiş sinyalleri etkiler ve titreme veya hareket bozuklukları gibi semptomları iyileştirebilir. Uluslararası alanda bu yöntem Deep Brain Stimulation (Derin Beyin Stimülasyonu) olarak da adlandırılır.
Beyin pacemakerı implantasyonu ameliyatı nasıl yapılır?
Beyin pacemakerının yerleştirilmesi, bir beyin cerrahisi müdahalesi kapsamında gerçekleştirilir. İlk olarak elektrotlar beyine yerleştirilir ve elektrotların konumu kontrol edilir. Ardından, impuls verici köprücük kemiğinin altına yerleştirilir ve elektrotlara bağlanır. Ameliyat, kliniğe bağlı olarak lokal anestezi altında veya diğer anestezi yöntemleriyle birlikte gerçekleştirilir.
THS hangi hastalıklarda kullanılır?
Derin beyin stimülasyonu özellikle Parkinson hastalığı, distoni ve esansiyel tremorda kullanılır. Ayrıca, beyin stimülasyonu belirli nörolojik hastalıkların tedavisi için de araştırılmaktadır. Epilepsi, depresyon ve obsesif kompulsif bozukluklarda da bu yöntem, uzmanlaşmış merkezlerde uygulanmakta veya araştırılmaktadır. Bununla birlikte, hareket bozukluklarının tedavisi hâlâ en yaygın uygulama alanları arasında yer almaktadır.
Beyin pacemakerının riskleri ve yan etkileri nelerdir?
Her ameliyat gibi, elektrotların yerleştirilmesi de bazı riskler taşır. Olası yan etkiler arasında enfeksiyonlar, kanamalar veya geçici nörolojik şikayetler sayılabilir. Beyin pacemakerının yerleştirilmesinden sonra, stimülasyon parametrelerinin ayarlanması nedeniyle zaman zaman istenmeyen etkiler ortaya çıkabilir. Bir nöroloji veya beyin cerrahisi kliniğinde düzenli kontroller yapılarak riskler ve yan etkiler genellikle iyi bir şekilde kontrol altına alınabilir ve stimülasyon en uygun şekilde ayarlanabilir.
Tıp yazarı hakkında
Sabine Schneider
Baş editör