Hassas teşhis için bilgisayarlı tomografi (BT) – Tıpta bilgisayarlı tomografinin önemi

Bilgisayarlı tomografi, röntgen ışınları yardımıyla vücudun kesit görüntülerini oluşturmaya yarayan bilgisayar destekli bir yöntemdir. Kesit görüntüsü, organların, dokuların ve diğer yapıların belirli bir düzlemde veya katmanda gösterilmesidir. Görüntülenen katman kalınlığı, incelenen duruma bağlıdır ve değişiklik gösterebilir. Günümüzde bir milimetrenin altındaki katman kalınlıkları elde edilebilmektedir.

Bu görüntüleme yöntemi, tümörler gibi birçok hastalığın ve patolojik doku değişikliğinin teşhis edilmesini sağlar. Yöntem, 1960’ların sonunda İngiliz fizikçi Godfrey Hounsfield’ın liderliğindeki bir ekip tarafından geliştirilmiştir. 70’lerin ortasından beri klinik uygulamada kullanılmaktadır.

Görüntüleme sırasında bir röntgen tüpü, sözde gantri içinde yatan hastanın etrafında döner. Gantri, tomografın en önemli elemanıdır: Bu dönen halka şeklindeki tünelin bir tarafında röntgen tüpü bulunur. Diğer tarafında ise bir dedektör monte edilmiştir.

Röntgen tüpü, muayene sırasında yelpaze şeklinde röntgen ışınları yayar. Röntgen ışınları, içinden geçtiği vücut dokuları tarafından farklı derecelerde zayıflatılır. Karşı tarafta bulunan dedektör bu ışınları yakalar ve yoğunluklarına göre görüntü bilgilerine dönüştürür. İncelenen vücut tabakasında X-ışınlarının zayıflaması (atenüasyon olarak adlandırılır), gri tonlarla gösterilir.

Bir dokunun yoğunluğu veya zayıflaması, Hounsfield birimi (HE) kullanılarak ifade edilir. Tanım gereği, suya 0 değeri, havaya ise -1000 değeri atanır.

BT tanısında çeşitli doku türleri için örnek olarak verilen Hounsfield birimleri şunlardır:

• Hava: -1000 HE
• Akciğer dokusu: -500 ile -700 HE arası
• Yağ dokusu: -100 HE'ye kadar
• Su: 0 HE
• Kas dokusu: yaklaşık 45 HE
• Karaciğer dokusu: 40 ile 60 HE arasında
• Kan: 65 ile 80 HE arasında
• Kemik dokusu: 1000 HE'nin üzerinde

Pencere tekniği ile incelenecek vücut bölgelerinin seçici gösterimi

İnsan gözü, yalnızca 20 ila 40 gri tonunu birbirinden ayırt edebilir. Bu nedenle, bir kesit görüntüsü, ilgili gri tonlarında olası yoğunluk değerlerinin tüm aralığını yansıtmaz.

Aksine,

• pencere genişliği ile istenen yoğunluk aralığı ve
• pencere konumu ile ortalama yoğunluk değeri

belirlenir. Bu pencere konumu, ortalama gri ton olarak gösterilir. Seçilen pencere genişliği üzerinden sınırlı sayıda gri tonu dağıtılır. Bu işlemde, pencerenin üstünde kalan yoğunluk değerleri beyaz, altında kalanlar ise siyah olarak gösterilir. Örneğin, akciğer görüntüsünde pencere genişliği 100, pencere konumu ise -600’dür.

Çoklu dedektör sistemleri, kısa tarama süreleri ve 3B rekonstrüksiyon sağlar

Çoğu durumda, sürekli dönen bir tüp ve gantri içinde akıcı bir şekilde hareket eden bir muayene masasına sahip spiral bilgisayarlı tomograflar kullanılmaktadır. Bunlar, birden fazla dönen dedektör sırasına sahip çoklu dedektör sistemleridir. Bu çok sıralı spiral bilgisayarlı tomograflar, 320 sıraya kadar işleyebilir. Bu sistemler, çoklu travma geçiren hastaların tüm vücut muayenelerinin birkaç saniye içinde yapılmasına olanak tanır.

Çift kaynaklı bilgisayarlı tomografide, iki röntgen sistemi incelenen nesnenin etrafında dik açıyla aynı anda döner. Bilgisayarlı tomograf, röntgen tüplerinin her bir dönüşünde aynı sürede iki kat daha fazla kesit görüntüleyebilir. Bu, muayene süresini kısaltır ve zamansal çözünürlüğü artırır. Böylece, atan bir kalp gibi hareketli nesneler çok kısa tarama süreleri içinde görüntülenebilir (hacimsel BT).

Çok ince kesitli aksiyal tarama tekniği sayesinde çok düzlemli rekonstrüksiyon (MPR) mümkün hale gelir. Bu, vücut bölgesini farklı düzlemlerden incelemek için aksiyal kesit taramalarından elde edilen taranmış bir dokunun 3 boyutlu rekonstrüksiyonudur.

Bilgisayarlı tomografide kontrast maddesi neden kullanılır?

Kontrast maddeleri,

• doku kontrastlarının daha iyi görüntülenmesi ve
• patolojik değişikliklerin daha iyi ayırt edilebilmesi

için kullanılır. İyot içeriği yüksek olan bu maddeler damar yoluyla verilir ve muayene sonrasında böbrekler yoluyla vücuttan atılır.

Özellikle karın bölgesinde, çok aşamalı inceleme protokolleri kendini kanıtlamıştır. Karaciğer veya pankreas gibi hastalıklı dokular, zaman içinde kontrast maddesini sağlıklı dokulardan farklı şekilde emer. Burada

• arteriyel faz (kontrast madde enjeksiyonundan yaklaşık 20 ila 25 saniye sonra),
• portal venöz faz (kontrast madde enjeksiyonundan 50 ila 70 saniye sonra) ve
• venöz faz (kontrast madde enjeksiyonundan yaklaşık 90. dakikadan itibaren) arasında ayrım yapılır.

BT anjiyografi, arteriyel ve venöz damarların hedefli olarak incelenmesi için kontrast maddesinin akışındaki belirli aşamaları kullanır.

Bilgisayarlı tomografi, incelenen organları üst üste binme olmadan katmanlar halinde görüntüler. Bu sayede patolojik değişiklikler daha iyi tespit edilebilir. Bu nedenle BT tanısı, organ yapılarında hastalığa bağlı değişikliklerin söz konusu olduğu durumlarda kullanılır.

Bilgisayarlı tomografi, kan damarlarının ve

• iç organlar veya
• kaslar

gibi dokuların görüntülenmesinde geleneksel röntgen tekniğine göre daha ayrıntılı görüntüler sağlayabilir. Ancak kıkırdak veya bağlar gibi bazı doku türleri, manyetik rezonans tomografisi (MRG) ile daha iyi görüntülenebilir.

Bilgisayarlı tomografinin en önemli uygulama alanları arasında şunlar yer alır:

• Tümör teşhisi: Birkaç milimetre büyüklüğünden itibaren tümörlerin ve metastazların yerinin, boyutunun ve yayılımının görüntülenmesi ve değerlendirilmesi. Ayrıca, kanser tedavisinin seyrinin izlenmesi ve akciğer ve kolon kanserinin erken teşhisi için kanser taraması kapsamında kullanılır.
• Kraniyal bilgisayarlı tomografi (kafa BT): Kanama, anevrizma (beyin arterinin patolojik genişlemesi), beyin ödemi (şişlik), inme veya kafatası kırığı şüphesi durumunda.
• Abdominal bilgisayarlı tomografi (karın BT): Karın bölgesinde pankreatit (pankreas iltihabı), kanser hastalıkları (örn. karaciğer kanseri) veya travmaya bağlı karın organı yaralanmaları gibi patolojik doku değişikliklerinden şüphelenildiğinde.
• İskelet sistemi bilgisayarlı tomografisi: Karmaşık kemik kırıkları ve omurga bölgesindeki yaralanmaların değerlendirilmesi. Ayrıca osteoporozda kemik yoğunluğunun ölçülmesi.
• Torasik bilgisayarlı tomografi (Torasik BT): Göğüs kafesindeki akciğer dokusunda, damarlarda veya lenf düğümlerinde patolojik değişiklik şüphesi olduğunda.

Bunun yanı sıra, bilgisayarlı tomografi birçok durumda tanısal veya tedavi amaçlı müdahaleleri planlamak ve gerçekleştirmek için kullanılır. Tanısal müdahaleler arasında biyopsiler veya doku örneklemeleri sayılabilir. BT destekli tedavi amaçlı müdahaleler şunlardır:

• ameliyatlar,
• radyoterapi uygulamaları,
• ponksiyonlar ve
• drenaj sistemleridir.

Bilgisayarlı tomografi (BT) nedir?

Bilgisayarlı tomografi, kısaca BT olarak da adlandırılır ve organları ve dokuları görüntülemek için kullanılan bir görüntüleme yöntemidir. Muayene sırasında bir röntgen tüpü hastanın etrafında dönerken, dedektörler röntgen ışınlarını algılar. Bu sayede, kesin tanı koymayı sağlayan yüksek çözünürlüklü BT görüntüleri ve üç boyutlu görüntüler elde edilir. BT'nin tanısal değeri, özellikle birçok akut hastalıkta oldukça yüksektir.

CT ne zaman yapılır?

CT muayenesi, tümör, kanser, kemik kırığı veya akciğer, bağırsak ve böbrek hastalıkları şüphesi durumunda yapılır. Ayrıca, radyoterapi öncesinde veya belirli organların değerlendirilmesi için de CT sıklıkla kullanılır. CT taraması hızlı bir şekilde gerçekleştirilir ve sonraki tedavi için önemli bilgiler sağlar. Sorunun niteliğine göre uygun vücut bölgesi incelenir.

CT muayenesi nasıl yapılır?

Hasta, CT taraması sırasında bilgisayarlı tomografin içinden geçen bir muayene masasında uzanır. Muayene odasında, CT taraması dönen röntgen tüpü ve modern dedektörler yardımıyla hassas kesit görüntüler oluşturur. Gerekirse, bir kontrast madde verilir; bu, damar yoluyla veya içilebilir kontrast madde şeklinde uygulanabilir. Tıbbi personel, muayene süresince hastaya eşlik eder.

BT'nin riskleri var mıdır?

CT, röntgen ışınlarıyla çalışır ve bu nedenle radyasyona maruz kalma riski taşır. Ancak modern bilgisayarlı tomografiler ve foton sayımlı CT teknolojileri, radyasyondan korunma önlemleri dikkate alınarak radyasyon dozunun mümkün olduğunca düşük tutulmasına katkıda bulunur. Her muayeneden önce fayda ve riskler bireysel olarak değerlendirilir. Bilgisayarlı tomografide kalite güvencesi, Federal Tabip Odası’nın kalite güvencesi kılavuzuna göre gerçekleştirilir.

CT, MRG’ye göre ne zaman daha avantajlıdır?

BT, özellikle akut hastalıkların ve yaralanmaların hızlı teşhisi ile kemik ve akciğerlerin değerlendirilmesi için uygundur. MRG veya manyetik rezonans tomografiye kıyasla, bilgisayarlı tomografi birçok durumda daha kısa muayene süresi ve hızlı erişim imkanı sunar. Spiral BT, vücudun geniş bölgelerinin özellikle hızlı bir şekilde incelenmesini sağlar. BT, ultrason veya MRG’den hangisinin uygun yöntem olacağına, radyoloji bölümü her bir vakanın özelliklerine göre karar verir.