Sinir sistemi - Otonom ve vejetatif sinir sisteminin anatomisi

Sinir sisteminin temeli, uyaranların algılanması ve bunun ardından vücudun harekete geçmesi ya da tepki vermesidir.

Sinir sistemi ve duyu organları sayesinde insanlar çevrelerini algılayabilir ve buna uygun şekilde tepki verebilirler. Örneğin, bir kişi gözler ve kulaklar gibi duyu organları aracılığıyla bir arabanın yoluna çıkacağını algılarsa, hızla o arabadan kaçınır.

İlk bakışta bu kadar net ve basit görünen bir hareket, aslında sinir sistemi ve kasların karmaşık bir etkileşiminin sonucudur.

© ktsdesign / Fotolia

İnsan sinir sistemi iki temel bölüme ayrılır:

• merkezi sinir sistemi (MSS)
• periferik sinir sistemi (PSS)

Merkezi sinir sistemi, omurilik ve beyni içerir. Periferik sinir sistemi ise vücudu saran sinir sisteminin geri kalan tüm sinir liflerini kapsar. Bu sinirlerin görevi, beyin ve omuriliğe vücuttan ve çevreden gelen bilgileri iletmektir. Tersine, periferik sinir sistemi, hareketler veya vücut fonksiyonları yoluyla buna nasıl tepki verilmesi gerektiğine dair bilgileri alır.

Bilgi alışverişini sinir lifleri sağlar. Merkezi sinir sistemine giden liflere afferent lifler denir. Merkezi sinir sisteminden periferik sinir sistemine bilgi ileten lifler ise efferent lifler olarak bilinir.

Bir başka ayrım ise

• somatik sinir sistemi
• vejetatif sinir sistemi

Otonom sinir sistemi, insan vücudundaki tüm önemli temel işlevleri kontrol eder ve büyük ölçüde iradi kontrolün dışındadır. Örneğin su dengesi, solunum, sindirim ve metabolizma otonom sinir sistemi aracılığıyla kontrol edilir.

Buna karşılık, somatik sinir sistemi büyük ölçüde iradi olarak kontrol edilebilir. Örneğin, elini kaldırmak gibi hareketler somatik sinir sistemi aracılığıyla bilinçli olarak kontrol edilir. Somatik sinir sistemi, duyusal bilgilerin iletilmesine hizmet eder. Böylece dokunma ve sıcaklık gibi dış uyaranlar merkezi sinir sistemine aktarılır.

Bu kısa videoda insan sinir sisteminin anlaşılır bir sunumunu izleyebilirsiniz (İngilizce)

Sinir sistemi, çok sayıda sinir hücresi, bunların uzantıları ve glial hücrelerden oluşur. İnsan beyni milyarlarca sinir hücresinden oluşur.

Sinir hücrelerinin en belirgin özelliği, çevredeki değişikliklerle uyarılmaları ve uyaranları vücutta çok uzun mesafeler boyunca iletebilmeleridir. Ayrıca, iletilen bilgileri işleyebilir ve uyarının diğer sinir hücrelerine, kaslara veya bez hücrelerine iletilmesini sağlayabilirler.

Dolayısıyla sinir hücreleri (nöronlar), uyarının iletilmesi ve aktarılmasına özelleşmiş hücrelerdir. Sinir hücreleri, glial hücrelerle birlikte sinir sistemini oluşturur. Periferik sinir sisteminde, tek tek sinir hücrelerinin yanı sıra ganglionlar da bulunur. Ganglion, sinir hücrelerinin bir araya gelmesiyle oluşan bir yapıdır. Ganglion bazen anatomik olarak gözle görülür bir kalınlaşma ile fark edildiğinden, tıp uzmanları buna sinir düğümü de derler.

Bir Sinir Hücresinin Yapısı

Memelilerin sinir hücreleri tipik olarak şu yapıya sahiptir: Sinir hücresi, bir hücre gövdesi ve bir hücre uzantısından oluşur. Hücre uzantısı, bir dendrit veya bir akson olabilir. Dendrit, dallanmış bir uzantıdır ve öncelikle diğer hücrelerden gelen uyarımı almakla sorumludur. Akson – neurit olarak da bilinir – ise uyarımı iletmeye yarayan bir uzantıdır.

Aksonlar, özel glial hücreler tarafından çevrelenir. Aksonların görevi, özel kanallar aracılığıyla kısa süreli iyon akımları yoluyla hücre zarında bir voltaj değişikliğine neden olarak, bu voltaj değişikliğini iletmektir. Bu sürece aksiyon potansiyeli de denir. Eylem potansiyeli, membran potansiyelini değiştirerek elektriksel uyarının iletilmesini sağlar. Bu nedenle her türlü uyarı iletimi için önemlidir ve yaşamın mümkün olabilmesi için kesinlikle gerekli kabul edilir. Bir sinir hücresinin aksiyon potansiyeli hatta ölçülebilir. Bunun için araştırmacılar, deneylerde bir ölçüm elektroduyla sinire girmiş ve başka bir ölçüm cihazı kullanarak hücrenin membran potansiyelini belirlemişlerdir.

Bir nöronun tipik yapısı

Sinapslar boşluğu aşar

Sinir sisteminde bilginin iletimi ve alınması yalnızca elektriksel uyarılma yoluyla gerçekleşmez. Çoğu durumda, sinapslar insan vücudunda sinyal iletimi açısından özel bir öneme sahiptir. Sinapslar, sinir hücreleri arasında bilgi alışverişine hizmet eder.

Sinir hücreleri genellikle birbirleriyle doğrudan bağlantılı değildir. Bu nedenle bilgi alışverişi için bir boşluğun aşılması gerekir. Tıp uzmanları bu boşluğa sinaptik boşluk da derler. Sinapslar, bir aksonun uç kısmı, dendrit ve bunların arasındaki boşluktan oluşur.

Sinapslarda bilgi aktarımı nadiren elektriksel olarak gerçekleşir; çoğunlukla kimyasal yolla gerçekleşir. Bu nedenle, sinir hücresinde başlangıçta elektriksel olan sinyal, akson ucunda kimyasal bir sinyale dönüşür. Sinir hücresinin ve aksonunun elektriksel uyarılmasıyla, haberci maddeler – yani nörotransmiterler – salınır. Bu maddeler artık sinaptik boşlukta bulunur ve bir sonraki sinir hücresi tarafından özel bağlanma noktaları aracılığıyla alınır. Bu kimyasal bilgi daha sonra tekrar elektriksel bir sinyale dönüştürülür ve bu sinyal yoluna devam edebilir. Bu süreç, bir dizi domino taşı gibi işler: Bir hücre, sinyali iletmek için bir sonraki hücreyi tetikler. Bu şekilde bir sinir hücresi, kas veya bez hücreleriyle de doğrudan bağlantılı olabilir.

Bir sinapsın yapısı

• Sinapslar aracılığıyla sinyal iletiminin bozulmasıyla ortaya çıkan bazı hastalıklar vardır. Örneğin, depresyon veya Parkinson hastalığında sinapslar aracılığıyla sinyal iletimi bozulabilir.

Sinir sistemi ile ilişkili çeşitli hastalıklar vardır. Nöroloji, sinir sistemi, sinir sistemi hastalıkları ve olası tedavilerle ilgilenir. Nörolojik hastalıkların bazıları çok nadir görülürken, diğerleri ise nispeten sık rastlanır. Bu alanda da genel olarak periferik sinir sistemi ve merkezi sinir sistemi hastalıkları olarak ikiye ayrılır.

Nörolojik hastalıkların nedenleri arasında örneğin beyin ve omurilik yaralanmaları, enfeksiyonlar, genetik yatkınlık veya zehirlenmeler sayılabilir. Buna karşılık, ruhsal hastalıklar nörolojik hastalıklar arasında sayılmaz. Sinir sisteminin daha sık görülen hastalıkları arasında şunlar yer alır:

• Multipl skleroz
• İnme
• Epilepsi
• Alzheimer hastalığı
• Parkinson
• Kafa-beyin travması
• Beyin kanamaları
• Menenjit
• Polinevropatiler

Genel olarak, insan sinir sistemi, yapısı ve işlevinin birbiriyle yakından bağlantılı olduğunu ve insan sinir sisteminin tüm vücut fonksiyonlarını kontrol ettiğini göstermektedir. Sınıflandırma, bilinçli kontrolü mümkün kılan somatik sinir sistemini ve bilinçdışı süreçleri düzenleyen sempatik ve parasempatik sistemlerden oluşan otonom sinir sistemini kapsamaktadır. Buna ek olarak, metabolizma ve sindirimin bazı kısımlarını bağımsız olarak kontrol eden enterik sinir sistemi de işlev görür.

Beyin ve omurilikten oluşan merkezi sinir sistemi temelini oluşturur; beyin sapı ve medulla ise hayati fonksiyonları sağlar. Sinir sistemi, nöronların aksonlar aracılığıyla elektrik sinyallerini ilettiği ve bilgilerin aktarılmasını sağlayan bir sinir dokusu ağını ifade eder. Bu aktarım, afferent ve efferent yollar üzerinden gerçekleşir; bu sayede duyusal bilgiler alınır ve kaslara komutlar gönderilir.

Sinir sistemi ve duyu organları, uyaranların algılanıp elektriksel sinyal olarak işlenmesi nedeniyle birbirleriyle yakından işbirliği içinde çalışır. Sinir hücreleri ve glial hücreler sinyal iletimini desteklerken, merkezi sinir sistemindeki beyaz madde hızlı bağlantıları sağlar. Periferik sinir sistemi, merkezi sinir sistemini periferik sinirlerle birleştirir ve tüm insan vücudunu sinirlerle donatır. Sinir sistemi karmaşık süreçleri kontrol eder; hayvan sinir sistemi ise bilinçli hareketleri mümkün kılar.

Aynı zamanda, otonom sinir sistemi iç süreçleri düzenler ve sinir sistemi hastalıkları bu süreçleri önemli ölçüde bozabilir. Genel olarak bakıldığında, sinir sisteminin beyinden oluştuğu ve tüm vücut için üst düzey bir kontrol merkezi işlevi gördüğü açıktır.

Sinir sistemi nedir?

Sinir sistemi, vücuttaki merkezi bir kontrol sistemidir. Uyaranları işler, hareketleri kontrol eder ve iç organların işlevlerini düzenler.

Sinir sistemi nasıl yapılandırılmıştır?

Sinir sistemi, beyin ve omurilikten oluşan merkezi sinir sistemi ile periferik sinir sisteminden oluşur. Ayrıca, otomatik süreçleri yöneten otonom sinir sistemi de vardır.

Merkezi sinir sisteminin işlevi nedir?

Merkezi sinir sistemi, duyusal bilgileri işler ve motor tepkileri kontrol eder. Düşünme, hareket ve koordinasyondan sorumludur.

Sempatik ve parasempatik sinir sistemi arasındaki fark nedir?

Sempatik sinir sistemi stresli durumlarda vücudu harekete geçirirken, parasempatik sinir sistemi dinlenme ve yenilenmeyi sağlar. Her ikisi de otonom sinir sisteminin bir parçasıdır.

Sinir sisteminde hangi hastalıklar vardır?

Sinir sistemi hastalıkları arasında inme, Parkinson hastalığı veya multipl skleroz sayılabilir. Bu hastalıklar sinir hücrelerinin işlevini ve sinyal iletimini bozabilir.