Akathisi, genellikle belirli ilaçların yan etkisi olarak ortaya çıkan nörolojik kökenli bir hareket bozukluğudur. Özellikle nöroleptikler ve antipsikotikler akathisi tetikleyebilir. Hastalar, belirgin bir iç huzursuzluk ve oturamama sorunu yaşarlar; bu durum günlük yaşamı önemli ölçüde etkileyebilir.
Akathisia olarak da adlandırılan bu bozukluk, genellikle bir ilacın dozunda değişiklik yapıldıktan veya yeni bir dozaj uygulandıktan sonra ortaya çıkar. Klinik olarak akatizi, şiddetli hareket etme dürtüsü ve yüksek düzeyde psikolojik sıkıntı ile kendini gösterir. Erken teşhis ve tedavinin ayarlanması, şikayetleri hafifletebilir. Bu nedenle, akatizinin ortaya çıkması her zaman bir hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Akathizi ne anlama gelir?
Akathizi, oturma huzursuzluğu anlamına gelir ve Parkinson hastalığının erken bir belirtisidir. Akathizi, diğer hastalıklarda da görülür veya belirli ilaçların istenmeyen bir yan etkisidir.
Bu kelime Yunanca kökenlidir ve “oturamama” anlamına gelir. Nöroleptikler gibi ilaçlar akatiziyi tetiklediğinden, bir iç hastalıkları uzmanına başvurmak gerekir.
Akati, nasıl kendini gösterir?
Akati, aşırı derecede artabilen belirgin bir fiziksel huzursuzluk ile kendini gösterir. Etkilenen kişiler sakin bir şekilde oturamaz, uzanamaz veya ayakta duramaz. Yüz kasları, eller ve ayaklarda tekrarlayan hareketler bu durumun karakteristik belirtileridir. Hareketler belirli kalıplar izler. Sallanma, yere vurma, sürünme ve bir bacağından diğerine sallanma da akatizide tipik belirtilerdir.
Akatizide görülen tipik belirtiler şunlardır:
- Fiziksel huzursuzluk
- İçsel gerginlik
- Konsantrasyon bozuklukları
- Sinirlilik
- Uyku bozuklukları
- Derin uyku eksikliği
- Anksiyete
Akati, psikiyatrik öyküsü olmayan hastalarda bile depresyona neden olabilir. Etkilenen kişiler, uyku eksikliği ve kontrol kaybı nedeniyle büyük bir acı çekerler.
Akatiinin Nedenleri ve Risk Faktörleri
Akati, nevralji hastalarında ve Parkinson hastalığında sık görülen bir semptomdur. Akati, ruhsal hastalıklar veya kanser hastalarında da görülür. Bilim insanları, kemoterapide yaygın olarak kullanılan mide bulantısı ilaçlarının akatiye neden olduğunu ortaya çıkarmıştır.
Hormon dengesizliği (serotonin fazlalığı/dopamin eksikliği) akatiziye neden olabilir. Antipsikotik ilaç alan demans hastalarında sıklıkla akatizi belirtileri görülür. Genel olarak yaşlılar, gençlere göre bu durumdan daha fazla etkilenir.
Parkinson Hastalığında Akatizi
Parkinson tedavisi nöroleptiklerden vazgeçilemeyeceği için, ilaç kaynaklı hareket huzursuzluğu kaçınılmazdır. Bu durumun tipik özelliği, hastaların hareket etme ihtiyacını bastıramamalarıdır. Huzursuz Bacak Sendromu ile benzerlikler olsa da, belirgin farklılıklar da vardır:
Akati'de genellikle bacaklarda rahatsızlık hissi görülmez. Akati hastaları hareket etme dürtüsünü sadece kısa süreliğine giderebilirler. Bu nedenle sürekli hareket etmek zorundadırlar: Ağırlıklarını bir ayağından diğerine aktarmak, bacaklarını sırayla çaprazlamak ve sık sık dolaşmak tipik belirtilerdir.
İlaçların yan etkisi olarak akatizi
Akati, genellikle nöroleptiklerin istenmeyen bir yan etkisidir. Yeni ilaçların giderek artan geliştirilmesi ve bunun sonucunda ortaya çıkan hareket bozuklukları, tıp uzmanları için büyük bir sorun teşkil etmektedir.
Şiddetli hareket etme dürtüsü, ilacın alınmasından sonraki ilk beş ila sekiz hafta içinde ortaya çıkar. Dozun miktarı ve dozun ne kadar hızlı artırıldığı, akatizinin ortaya çıkıp çıkmayacağı açısından belirleyicidir. Bu nedenle doktor, doz artışını dikkatli bir şekilde gerçekleştirmelidir. Serotonin geri alım inhibitörleri de akatiziye neden olabilir.
Dopamin metabolizmasına doğrudan müdahale etmeyen ilaçlar da hareket bozukluklarına yol açabilir. Tedavi, ilacın dozunun azaltılması veya kesilmesinden oluşur.
Akatizin Teşhisi
Huzursuzluk, kaygı ve hareket bozuklukları her zaman bir doktora başvurup muayene olmak için iyi bir nedendir. Doktor, kesin nedeni tespit edebilir. Çoğu zaman eşlik eden bir hastalık veya uygun olmayan bir ilaç kullanımı söz konusudur.
Ancak huzursuzluk durumlarının ve hareket bozukluklarının değerlendirilmesi her zaman kolay değildir ve sıklıkla yanlış değerlendirmelere yol açar. Klinik uygulamada, davranışların gözlemlenmesi yoluyla erken tanı konulması arzu edilir, çünkü bu, komplikasyonların önlenmesine yardımcı olur.
Akatizi hastası olduğunu düşünen hastalar, ilk olarak bir genel pratisyen hekime (aile hekimine) başvurmalıdır.
Tanı birkaç aşamada konur:
- İlk olarak, doktor hasta ile bir anamnez görüşmesi yapar. Bu görüşmede doktor, olası altta yatan hastalıkların olup olmadığını belirler. Hastanın ruhsal durumu ve hangi ilaçları kullandığı da önemlidir.
- Ardından doktor fizik muayene yapar. Bu muayene sırasında doktor aşağıdaki fiziksel belirtileri gözlemler:
- Genel fiziksel durum
- Kas gücü
- Refleksler
- Hareket koordinasyonu
- Yürüyüş şekli
- Olağandışı, tekrarlayan hareket kalıpları
- Semptomların daha ayrıntılı değerlendirilmesi ve nihai tanı, hareket bozuklukları uzmanı olan nörolog tarafından konur. Nörolojik muayene ve kan tahlillerinin incelenmesi de ileri tetkiklerin bir parçasıdır.
Akati ve Huzursuz Bacak Sendromu
Bacaklarda huzursuzluk hissi, Huzursuz Bacak Sendromu’nda da tipik bir belirtidir. Bu hastalık akatiziye benzerlik gösterir, ancak onunla aynı şey değildir.
Huzursuz Bacak Sendromu’nda (RLS) hastalar, bacaklarında, özellikle de baldırlarında rahatsız edici bir hareket etme dürtüsü hissederler. Karıncalanma veya çekilme hissi gibi eşlik eden duyu bozuklukları tipik semptomlardır
Huzursuz Bacak Sendromunun nedenleri şunlardır:
- Böbrek yetmezliği
- Demir ve folik asit eksikliği
- Ayrıca B12 vitamini eksikliği
- Hamilelik
- Romatoid artrit
- Diyabet
- İlaçlar
- Alkol ve diğer uyarıcı maddeler
Tedavi, altta yatan hastalığın tespit edilmesiyle başlar. Nörolojik testler genellikle normal sonuçlar verir.
Akatizi tedavisi
Akatizi tedavisi, semptomları hafifletmeyi ve yaşam kalitesini artırmayı amaçlar.
Hareket bozukluklarının nedeni, tedaviyi belirler:
- Akati, bir ilacın yan etkisi olarak ortaya çıkıyorsa, hasta doktoruyla görüşerek ilacı kesmelidir. Hasta ilacı kesemezse, dozun değiştirilmesi veya alternatif bir ilaca geçilmesi tavsiye edilir. Akati, bir ilacın yan etkisi olarak ortaya çıkmışsa, doktor ve hasta zamanında harekete geçerse ortadan kalkabilir.
- Parkinson hastalığında akatizi ortaya çıkarsa, dopamin içeren ilaçlar (L-Dopa ve antikolinerjikler) ilk tercih edilir. Fizyoterapi ve derin beyin stimülasyonu (DBS) da Parkinson hastalığında yardımcı olur. Parkinson hastalığında amaç, hastanın bakım gereksinimini mümkün olduğunca uzun süre ertelemektir.
- Dopamin içeren ilaç tedavisi, Huzursuz Bacak Sendromu olan hastalara da yardımcı olur.
- Beta bloker veya benzodiazepinlerin kullanımı da akatizide yardımcı olabilir. Ancak hastalar önce bunları denemelidir. Herkes bu ilaçları tolere edemez.
- Hareket bozukluğunun nedeni demir eksikliği ise, demir içeren ilaçlar yardımcı olabilir. Bu ilaçların etkisi çok iyi araştırılmıştır. Ne yazık ki, demir içeren ilaçların uyku bozuklukları ve mide bulantısı gibi yan etkileri vardır. Bazen şikayetler daha da şiddetlenebilir. Bu nedenle bazı doktorlar bu tür bir tedaviden kaçınır. Bu nedenle, hastaların ilaç kullanırken doktorlarına düzenli olarak kontrol muayenelerine gitmeleri daha da önemlidir.
Akatizin nedenine ve şiddetine bağlı olarak, semptomları hafifletebilecek çeşitli yardımcı yöntemler vardır:
- Yeterli miktarda C vitamini, demir ve B vitaminleri içeren dengeli bir beslenme,
- Nikotin, alkol ve kafeinden uzak durmak
- Fizyoterapi, jimnastik ve esneme egzersizleri
- Sabit uyku saatleri
Sıkça Sorulan Sorular
Akathisi nedir?
Akathisi, çoğunlukla belirli ilaçların yan etkisi olarak ortaya çıkan, nörolojik kökenli bir hareket bozukluğudur. Akathisia olarak da bilinen bu hastalık, iç huzursuzluk, hareket etme dürtüsü ve oturamama ile kendini gösterir. Özellikle antipsikotikler ve nöroleptikler sık görülen tetikleyiciler olarak kabul edilir.
Hangi ilaçlar akatiziyi tetikleyebilir?
İlaç kaynaklı akatizi, çeşitli ilaçların alınmasından sonra ortaya çıkabilir. Özellikle antipsikotikler, nöroleptikler ve bazı durumlarda mirtazapin, akut akatiziye neden olabilir. Doz veya dozaj değişiklikleri de akatizi gelişme riskini artırır.
Akati'de hangi belirtiler görülür?
Tipik belirtiler arasında hareket huzursuzluğu, güçlü bir hareket dürtüsü, ayak parmaklarında titreme, ortalıkta dolaşma, sürekli bacak hareketleri ve hareketsiz oturamama sayılabilir. Birçok hasta, farkında olmadan rahatlama hareketleri yapar veya ağırlığını bir yerden başka bir yere kaydırır. Hastalığın yol açtığı psikolojik yük oldukça ağır olabilir ve ağır vakalarda intihar eğilimi ile bile ilişkili olabilir.
Akatişi nasıl tedavi edilir?
Tedavi, akatizinin ciddiyet derecesine ve tetikleyici nedene göre belirlenir. Genellikle dozun azaltılması veya ilacın değiştirilmesi yardımcı olur. AIA tedavisi için kullanılan ilaçlar da ek olarak kullanılabilir. Çalışmalar ve derleme makaleleri, mianserin ve propranolol, biperiden ve vitaminlerin yanı sıra belirli vakalarda sedasyon gibi çeşitli tedavi yaklaşımlarının etkinliğine dair kanıt sunmaktadır. Buna karşın, AIA’nın plasebo ile tedavisi etkili kabul edilmemektedir.
Akatişi tekrar geçebilir mi?
Evet, akut akatizi genellikle dozun ayarlanması veya tetikleyici ilacın tıbbi gözetim altında kesilmesinden sonra düzelir. Tardif akatizi durumunda ise şikayetler daha uzun süre devam edebilir. Erken tedavi, semptomları hafifletmeye ve uzun vadeli sonuçları önlemeye yardımcı olur. Şizofreni hastalarında tedavi özellikle dikkatli bir şekilde ayarlanmalıdır; çünkü antipsikotik kaynaklı akatizi, kişiye özel olarak uyarlanmış bir tedavi ile en etkili şekilde kontrol altına alınabilir.
Yazıyı paylaş