TSSB: Travma Sonrası Stres Bozukluğunu Tanımak ve Tedavi Etmek

TSSB, olağanüstü bir tehdit veya felaket niteliğinde bir olayla bağlantılı travmatik bir olayın ardından gelişebilir. Burada travma, varoluşsal bir tehdit olarak algılanan bir deneyim olarak tanımlanır. Bu durum, kişinin kendine ve dünyaya ilişkin algısını sarsabilir ve bir ruhsal hastalığa yol açabilir.

PTBS ve PTSD aynı hastalığı ifade eder. PTSD, İngilizce “Posttraumatic Stress Disorder” teriminin kısaltmasıdır. Bir travmanın sonuçlarının nasıl gelişeceği, yalnızca deneyimin türünden yola çıkılarak belirlenemez.

Almanya’da nüfusun yaklaşık %2 ila %3’ü hayatında en az bir kez TSSB yaşar. Bundan ayırt edilmesi gereken ise 1 aylık prevalanstır. Bu, belirli bir ay içinde bu durumdan etkilenen kişilerin oranını ifade eder ve %1,5 civarındadır.

TSSB genellikle sürekli bir içsel alarm haliyle kendini gösterir. Etkilenen kişiler, güvenli bir ortamda bile gergin veya tehdit altında hissederler. Belirtilerin türü ve şiddeti kişiden kişiye değişir.

• Artmış uyanıklık, hastaların çevrelerini sürekli olarak olası tehlikelere karşı kontrol etmelerine neden olabilir.
• Beklenmedik sesler, hareketler veya diğer uyaranlar bile şiddetli irkilmelere neden olabilir.
• Uyku bozuklukları, gece dinlenmesini olumsuz etkileyebilir ve gündüz dayanıklılığını azaltabilir.
• Flashbackler, olayın o anda yaşanıyormuş gibi hissedilebildiği, aniden ortaya çıkan yoğun yeniden yaşama deneyimleridir.
• Tekrarlayan bir kabus, yaşanan olaylarla bağlantılı içerikleri veya duyguları yansıtabilir.
• Sinirlilik, iç huzursuzluk, sabırsızlık veya gündelik durumlara karşı şiddetli tepkiler şeklinde ortaya çıkabilir.
• Bir koku, bir ses veya belirli bir ortam, anıları canlandırabilir ve güçlü fiziksel tepkilere yol açabilir.
• Şiddetli suçluluk duyguları, olay sırasında veya sonrasında sergilenen davranışlarla ilgili olabilir.
• Utanç duygusu, yaşananlar hakkında konuşmayı veya destek almayı zorlaştırabilir.

Kaçınma da TSSB’nin bir parçası olabilir. Etkilenen kişiler, örneğin travmayı hatırlatabilecek yerlerden veya insanlardan kaçınırlar.

Bir travmanın ardından yaşanan zorlayıcı duygular, otomatik olarak TSSB olduğu anlamına gelmez. Belirleyici faktörler arasında, şikayetlerin süresi ve bunların günlük yaşam üzerindeki etkileri yer alır. Diğer ruh sağlığı sorunları da benzer belirtilerle ilişkili olabilir.

Her şey, olağanüstü derecede tehdit edici veya felaket niteliğinde olarak deneyimlenen bir olayla başlar. Travma, çaresizlik hissine yol açabilir ve güvenlik, kontrol ve güven konusundaki temel varsayımları sarsabilir. Ancak böyle bir deneyim, mutlaka travma sonrası stres bozukluğuna yol açmaz.

Olayın olağanüstü bir tehdit veya felaket niteliğinde bir olay olarak algılanması durumunda, ciddi bir kaza veya doğal afet gibi durumlar olası tetikleyiciler olabilir. Belirleyici olan sadece olayın tanımı değil, aynı zamanda olayın etkilenen kişi üzerindeki etkisidir.

Bir kişinin travmayı nasıl işlediği, birçok faktörün bir araya gelmesiyle belirlenir. Risk faktörleri kesin bir öngörüye izin vermez. Yüksekte bir yatkınlık olsa bile TSSB gelişmeyebilir.

• Genetik faktörler, bir travma sonrasında TSSB gelişme olasılığını artırabilir.
• Çevresel etkenler, bir olayın ne kadar stresli bir şekilde yaşanıp işlendiğini etkileyebilir.
• Geçmişteki öğrenme deneyimleri, bir kişinin tehdit ve sürekli strese nasıl tepki vereceğini etkileyebilir.

Bu nedenle, bir TSSB'nin ortaya çıkması genellikle tek bir nedene bağlanamaz. Bazı kişiler bu hastalığa yakalanırken, diğerleri benzer bir deneyimden sonra kalıcı bir bozukluk geliştirmez. Etkilenen kişilere suç atmak, nesnel olarak haklı değildir.

Karmaşık travma sonrası stres bozukluğu, uzun süreli veya tekrarlayan aşırı stresin sonuçları için ayrı bir tanıdır. Bu tür travmalar, kişinin benlik algısına, duygu düzenlemesine ve ilişkilerini kurma biçimine derinlemesine müdahale edebilir.

Daha önce açıklanan tepkilerin yanı sıra, duyguları kontrol etmek, istikrarlı bir benlik algısı korumak ve kişilerarası ilişkiler kurmak konusunda kalıcı zorluklar ortaya çıkabilir. Uzman bir değerlendirme, bu türü diğer ruhsal hastalıklardan ayırır.

TSSB, şikayetlerin dört haftadan uzun sürmesi ve önemli yaşam alanlarındaki işlevselliği kısıtlaması durumunda teşhis edilir. Etkilenen alanlar arasında iş veya okul, aile hayatı, sosyal ilişkiler ve günlük görevlerin yerine getirilmesi sayılabilir.

Teşhis görüşmesinde, yaşanan olaylara göre şikayetler değerlendirilir. Bu değerlendirmede, şikayetlerin süresi ve etkilenen kişinin yaşamı üzerindeki etkileri ele alınır. Uzman değerlendirmesi ayrıca, semptomların diğer olası nedenlerini sınıflandırmaya da yarar.

Daha ayrıntılı genel bilgiler, psikiyatri ve psikoterapi ile psikosomatik ve psikoterapi konularını ele almaktadır.

Çocuklarda görülen ruhsal bozukluklar hakkındaki makale daha fazla bilgi sunmaktadır.

Tedavi öncelikle travma odaklı psikoterapiden oluşur. Bu süreçte terapistler, travmatik olayı ve sonuçlarını çalışmalarına hedefli bir şekilde dahil ederler. Güncel S3 kılavuzu, TSSB’si olan kişilere öncelikle bu yöntemin sunulmasını önermektedir.

En iyi araştırılmış yöntemler arasında travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme (kısaca EMDR) yer almaktadır. EMDR’de anılar, diğer yöntemlerin yanı sıra yönlendirilmiş göz hareketleriyle işlenir. Hastalar bu süreçte transa girmezler.

TSSB genellikle ayakta tedavi edilebilir. Şikayetlerin şiddeti nedeniyle bu çerçeve yeterli olmazsa, bir TSSB kliniğinde yatarak tedavi görmek uygun olabilir. Bu durum, etkilenen kişinin özel bir koruma alanına ihtiyaç duyması halinde de geçerlidir.

Psikoterapiye ilişkin makalede, yöntemler ve organizasyonel koşullar açıklanmaktadır. İlaçlar, belirli durumlarda psikoterapiyi tamamlayıcı nitelikte olabilir. Destek, antidepresanlarla ilaç yoluyla sağlanabilir; etkisinin hissedilmesi genellikle birkaç hafta sürer. Benzodiazepin grubuna ait uyku ve sakinleştirici ilaçlara karşı özel dikkat gösterilmelidir.

Travma Sonrası Stres Bozukluğunun seyri kişiden kişiye farklılık gösterir. Şikayetler gerileyebilir, uzun süre devam edebilir veya şiddetinde dalgalanmalar gösterebilir. Uzun süre devam ederse, seyir kronik hale gelebilir. Tetikleyici olay tek başına, ilerleyen gelişimin güvenilir bir şekilde tahmin edilmesine olanak sağlamaz.

Uzman derneklerin web sitesindeki bilgilere göre, TSSB'si olan kişilerin yaklaşık yarısı tedavi görmeden de iyileşmektedir. Ancak bu, kendiliğinden iyileşme garantisi anlamına gelmez.

Etkilenen kişi günlük yaşamını kısmen de olsa idare edebildiği sürece tedavi yararlı olabilir. Tedavi, şikayetleri ve bunların etkilerini hedefli bir şekilde ele almayı amaçlamalıdır. İyileşmenin olup olmayacağı ve ne kadar hızlı olacağı, kişinin kişisel durumuna ve hastalığın seyrine bağlıdır.

Travmatik bir deneyimin hemen ardından, özellikle güvenilir duygusal ve pratik destek yardımcı olur. Yakınlar dikkatle dinleyebilir, duyguları ciddiye alabilir ve somut günlük işlerde yardımcı olabilir. Kişinin hangi desteği kabul edeceği, mümkün olduğunca kendisi tarafından belirlenmelidir.

Travma sonrası psikolojik destek zorla dayatılmamalıdır. Erken psikolojik debriefingde yaşanan olaylar zamanında ve yapılandırılmış bir şekilde tartışılır. Araştırmalara göre bu yaklaşım, ileride TSSB riskini azaltamamıştır. Bu nedenle, bu yöntem, etkilenen kişinin isteklerine göre şekillenen destekten ayrılmalıdır.

Bazı kişiler için travma sonrası erken psikoterapi yararlı olabilir. Bu ihtiyacın olup olmadığı, şikayetlere, yaşadığı strese ve kişinin kendi isteğine göre belirlenir. Özenli sosyal destek, yardıma erişimi kolaylaştırabilir, ancak profesyonel tedavinin yerini tutmaz.

Uzman değerlendirme, şikayetlerin süresi ve etkilerine göre yapılır. TSSB tanısı için semptomların dört haftadan uzun sürmesi ve kişinin işlevselliğini kısıtlaması gerekir.

İntihar düşünceleri söz konusu olduğunda acil müdahale gereklidir. Etkilenen kişi bu tür düşüncelerini dile getirirse, derhal tıbbi yardım alınmalıdır. Akut intihar riski durumunda, yakınları profesyonel yardım ayarlamalıdır.

Yakınlar, intiharla ilgili sözleri ciddiye almalıdır.