Στειρότητα και υπογονιμότητα: Όταν η επιθυμία για παιδί παραμένει ανεκπλήρωτη

Η υπογονιμότητα είναι ένα πολύπλοκο θέμα που αφορά πολλά ζευγάρια τα οποία επιθυμούν διακαώς να αποκτήσουν παιδιά, αλλά αντιμετωπίζουν απροσδόκητα εμπόδια. Τι σημαίνει όμως ακριβώς ο όρος αυτός, ποια είναι η διαφορά του από τη στειρότητα και πώς αντιμετωπίζεται αυτή η πρόκληση από ιατρική και συναισθηματική άποψη;

Σε αυτό το αναλυτικό ειδικό άρθρο θα βρείτε μια λεπτομερή επισκόπηση των αιτίων της υπογονιμότητας, των διαφορετικών συμπτωμάτων που εμφανίζονται στις γυναίκες και στους άνδρες, καθώς και των πιο σύγχρονων θεραπευτικών επιλογών. Επιπλέον, σας παρουσιάζουμε πώς οι εξειδικευμένοι γιατροί του Leading Medicine Guide μπορούν να σας βοηθήσουν στην πορεία σας προς την απόκτηση του παιδιού που τόσο πολύ επιθυμείτε.

Ορισμός: Ποια είναι η διαφορά μεταξύ υπογονιμότητας και στειρότητας;

Στην καθομιλουμένη, οι όροι «υπογονιμότητα» και «αδυναμία σύλληψης» χρησιμοποιούνται συχνά ως συνώνυμα, ωστόσο από ιατρική άποψη υπάρχουν λεπτές διαφορές, ιδίως στον γερμανόφωνο χώρο σε σύγκριση με την αγγλική ειδική βιβλιογραφία (Infertility).

Σύμφωνα με τον ορισμό του ΠΟΥ, μιλάμε για «Unfruchtbarkeit» όταν ένα ζευγάρι δεν καταφέρνει να συλλάβει μέσα σε ένα έτος, παρά την τακτική σεξουαλική επαφή χωρίς αντισύλληψη.

• Στειρότητα: Αναφέρεται συνήθως στην απόλυτη αδυναμία να γεννηθεί ένα παιδί (στον άνδρα) ή να συλληφθεί (στη γυναίκα). Δεν πραγματοποιείται γονιμοποίηση.
• Υπογονιμότητα: Με τη στενή ιατρική έννοια, αυτό σημαίνει συχνά ότι μια γυναίκα μπορεί μεν να μείνει έγκυος, αλλά δεν μπορεί να φέρει την εγκυμοσύνη σε πέρας μέχρι το παιδί να καταστεί βιώσιμο (π.χ. λόγω επαναλαμβανόμενων αποβολών).

Στην πράξη και σε αυτό το άρθρο χρησιμοποιούμε τους όρους – όπως και ο ΠΟΥ – γενικά για την ακούσια ατεκνία. Είναι σημαντικό να κατανοήσουμε ότι αυτό δεν πρέπει να αποτελεί αναπόφευκτο πεπρωμένο. Συχνά, η αιτία είναι διαταραχές που μπορούν να αντιμετωπιστούν.

Ελπίδα για την ανεκπλήρωτη επιθυμία για παιδί: Η ευαίσθητη υποστήριξη και η σύγχρονη αναπαραγωγική ιατρική ανοίγουν νέους δρόμους.

Στειρότητα στη γυναίκα: αιτίες και παράγοντες κινδύνου

Η υπογονιμότητα στη γυναίκα μπορεί να έχει ποικίλες αιτίες. Αυτές κυμαίνονται από ορμονικές ανισορροπίες έως οργανικά εμπόδια.

Ορμονικές διαταραχές και σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCO)

Μία από τις συχνότερες αιτίες είναι η ορμονική ανισορροπία. Για να επιτευχθεί εγκυμοσύνη, ο κύκλος πρέπει να εξελίσσεται κανονικά και να λαμβάνει χώρα ωορρηξία. Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCO) αποτελεί μια ευρέως διαδεδομένη κλινική εικόνα. Συχνά συνοδεύεται από υπερανδρογοναιμία (υπερβολική παραγωγή ανδρικών ορμονών), με αποτέλεσμα τα ωοθυλάκια να μην ωριμάζουν πλήρως και να μην πραγματοποιείται ωορρηξία. Οι γυναίκες το αντιλαμβάνονται συχνά από πολύ ακανόνιστες ή απουσία εμμηνορροϊκών αιμορραγιών. Για τη διάγνωση και τη θεραπεία τέτοιων ορμονικών αιτιών, οι ειδικοί της γυναικολογίας και της ενδοκρινολογίας είναι οι κατάλληλοι επαγγελματίες.

Οργανικές αιτίες: ενδομητρίωση και αλλοιώσεις των σαλπίγγων

Εκτός από τις ορμόνες, τα όργανα διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο.

• Ενδομητρίωση: Σε αυτή την επώδυνη πάθηση, ο ενδομήτριος βλεννογόνος πολλαπλασιάζεται εκτός της μήτρας. Αυτές οι εστίες μπορούν να οδηγήσουν σε συμφύσεις και να επηρεάσουν τη λειτουργία των σαλπίγγων ή των ωοθηκών. Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στους ειδικούς μας για την ενδομητρίωση.
• Αποφραγμένες σάλπιγγες: Μετά από φλεγμονές (π.χ. λόγω λοίμωξης από χλαμύδια) οι σάλπιγγες μπορεί να κολλήσουν. Το ωάριο δεν μπορεί πλέον να μετακινηθεί προς τη μήτρα και το σπερματοζωάριο δεν μπορεί να το φτάσει.
• Προβλήματα της μήτρας: Οι πολύποδες στη μήτρα ή τα μυώματα μπορούν να εμποδίσουν την εμφύτευση του εμβρύου. Αιτία μπορεί να αποτελέσουν επίσης οι δυσπλασίες της μήτρας.

Η ηλικία της γυναίκας

Η γονιμότητα της γυναίκας μειώνεται σταδιακά από την ηλικία των 30 ετών και μειώνεται ραγδαία από την ηλικία των 35 ετών. Η ποιότητα των ωοκυττάρων μειώνεται, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο γενετικών ανωμαλιών και αποβολών. Πρόκειται για μια φυσική διαδικασία, η οποία πρέπει πάντα να λαμβάνεται υπόψη στη θεραπεία της υπογονιμότητας («Ανθρώπινη Αναπαραγωγή»).

Αιτίες της ανδρικής υπογονιμότητας

Για πολύ καιρό, η γυναίκα βρισκόταν στο επίκεντρο της θεραπείας υπογονιμότητας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι: σε περίπου 30 έως 40 τοις εκατό των περιπτώσεων, οι αιτίες βρίσκονται αποκλειστικά στον άνδρα, ενώ σε ένα επιπλέον 20 τοις εκατό αφορούν και τους δύο συντρόφους. Η ανδρική υπογονιμότητα συχνά διαγιγνώσκεται αργά, καθώς συνήθως δεν προκαλεί πόνο.

Ποιότητα σπέρματος και αζωοσπερμία

Το βασικό διαγνωστικό εργαλείο είναι το σπερμοδιάγραμμα. Με αυτό ελέγχεται αν υπάρχουν αρκετά σπερματοζωάρια, αν αυτά είναι επαρκώς κινητικά και αν έχουν φυσιολογικό σχήμα.

• Σύνδρομο OAT: Πολύ λίγα, ακίνητα και παραμορφωμένα σπερματοζωάρια.
• Αζωοσπερμία: Δεν ανιχνεύονται καθόλου σπερματοζωάρια στο σπερματικό υγρό. Αυτό μπορεί να οφείλεται σε απόφραξη των σπερματικών αγωγών ή σε διαταραχή της παραγωγής σπερματοζωαρίων στους όρχεις.

Μια επίσκεψη σε ειδικό ουρολόγο ή ανδρολόγο θα σας δώσει σαφή εικόνα της κατάστασης.

Γενετικές αιτίες και τρόπος ζωής

Μπορεί επίσης να υπάρχει γενετική αιτία (π.χ. σύνδρομο Klinefelter). Ακόμη και η κρυψορχία κατά την παιδική ηλικία, η οποία χειρουργήθηκε καθυστερημένα, μπορεί να προκαλέσει μόνιμη βλάβη στον ιστό των όρχεων. Επιπλέον, ο τρόπος ζωής επηρεάζει τη γονιμότητα: το κάπνισμα, το υπερβολικό βάρος, η χρήση ναρκωτικών και τα αναβολικά στεροειδή βλάπτουν σοβαρά την ποιότητα του σπέρματος. Ακόμη και η υπερβολική θερμότητα (θερμαινόμενα καθίσματα, ζεστά μπάνια) μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τους όρχεις.

Διαγνωστική: Αναζητώντας τις αιτίες

Όταν η επιθυμία για απόκτηση παιδιού παραμένει ανεκπλήρωτη, τα ζευγάρια θα πρέπει να υποβληθούν από κοινού σε εξετάσεις. Η διάγνωση περιλαμβάνει:

1. Ιατρικό ιστορικό: Ερωτήσεις σχετικά με προηγούμενες παθήσεις, λοιμώξεις, τρόπο ζωής και συχνότητα των σεξουαλικών επαφών.

2. Παρακολούθηση κύκλου: Με τη βοήθεια υπερήχων και εξετάσεων αίματος ελέγχεται στη γυναίκα αν ωριμάζουν τα ωοθυλάκια και αν λαμβάνει χώρα ωορρηξία.

3. Σπερμοδιάγραμμα: Ανάλυση της ανδρικής γονιμότητας.

4. Έλεγχος της διαπερατότητας των σαλπίγγων: Συχνά πραγματοποιείται με υπερηχογράφημα με σκιαγραφικό ή με λαπαροσκόπηση, προκειμένου να αποκλειστούν η ενδομητρίωση ή οι συμφύσεις.

5. Γενετική: Σε περίπτωση υποψίας χρωμοσωμικών ανωμαλιών ή επαναλαμβανόμενων αποβολών.

Οι ειδικοί στην αναπαραγωγική ιατρική συντονίζουν αυτά τα βήματα, προκειμένου να εντοπίσουν την ατομική αιτία της υπογονιμότητας.

Θεραπευτικές επιλογές: Δρόμοι προς το πολυπόθητο παιδί

Ανάλογα με τη διάγνωση, σήμερα υπάρχουν εξαιρετικά αποτελεσματικές θεραπείες. Μερικές φορές αρκεί η βελτιστοποίηση του τρόπου ζωής ή μια ήπια ορμονική διέγερση («διαχείριση κύκλου») για να προκληθεί η ωορρηξία και να προσδιοριστεί η κατάλληλη στιγμή για τη σεξουαλική επαφή.

Σε περίπτωση σοβαρότερων διαταραχών, η σύγχρονη αναπαραγωγική ιατρική αναλαμβάνει δράση:

Σπερματέγχυση

Εάν τα σπερματοζωάρια είναι κάπως αργά ή ο τράχηλος της μήτρας είναι κλειστός, τα επεξεργασμένα σπερματοζωάρια του συντρόφου μπορούν να εισαχθούν απευθείας στην κοιλότητα της μήτρας. Αυτό αυξάνει την πιθανότητα να συναντηθούν το σπερματοζωάριο και το ωάριο.

IVF (εξωσωματική γονιμοποίηση)

Στην κλασική «εξωσωματική γονιμοποίηση», μετά από ορμονική διέγερση, λαμβάνονται πολλά ωάρια και τοποθετούνται σε θρεπτικό διάλυμα μαζί με τα σπερματοζωάρια. Εάν πραγματοποιηθεί γονιμοποίηση, το έμβρυο επανατοποθετείται στη μήτρα μετά από λίγες ημέρες. Αυτή η μέθοδος χρησιμοποιείται συχνά όταν οι σάλπιγγες είναι αποφραγμένες.

ICSI (Ενδοκυτταροπλασματική έγχυση σπερματοζωαρίων)

Η ICSI αποτελεί επέκταση της εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF) και έχει φέρει επανάσταση στη θεραπεία της ανδρικής υπογονιμότητας. Σε αυτή τη μέθοδο, ένα μεμονωμένο σπερματοζωάριο εγχέεται απευθείας στο κυτταρόπλασμα του ωαρίου. Αυτό επιτρέπει συχνά ακόμη και σε άνδρες με πολύ κακό σπερμοδιάγραμμα ή ακόμη και σε άνδρες με αζωοσπερμία (όταν τα σπερματοζωάρια λαμβάνονται χειρουργικά από τους όρχεις, TESE) να αποκτήσουν ένα γενετικά δικό τους παιδί.

Θεραπεία πριν από μια θεραπεία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής

Συχνά είναι σκόπιμο να αντιμετωπιστούν τα οργανικά προβλήματα πριν από την τεχνητή γονιμοποίηση. Τα μυώματα, οι πολύποδες ή οι εκτεταμένες εστίες ενδομητρίωσης θα πρέπει, αν χρειαστεί, να αντιμετωπιστούν χειρουργικά, προκειμένου να μεγιστοποιηθούν οι πιθανότητες γονιμοποίησης και εμφύτευσης.

Πορεία και πρόγνωση

Η διάγνωση «υπογονιμότητα» αποτελεί αρχικά ένα σοκ για πολλά ζευγάρια. Ωστόσο, χάρη στη σύγχρονη ιατρική, η πρόγνωση είναι σήμερα καλύτερη από ποτέ. Ο παράγοντας χρόνος είναι σημαντικός: δεδομένου ότι η ωοθηκική εφεδρεία (το απόθεμα ωαρίων) μειώνεται με την ηλικία, τα ζευγάρια δεν πρέπει να περιμένουν πάρα πολύ. Στις γυναίκες κάτω των 35 ετών, οι πιθανότητες επιτυχίας ανά προσπάθεια εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF/ICSI) κυμαίνονται περίπου στο 30–40 %. Συνολικά, δηλαδή μετά από αρκετές προσπάθειες, τα περισσότερα ζευγάρια καταφέρνουν να συλλάβουν.

Ακόμη και στην περίπτωση της δευτερογενούς υπογονιμότητας (όταν έχει ήδη γεννηθεί ένα παιδί, αλλά δεν επιτυγχάνεται εγκυμοσύνη τη δεύτερη φορά) ισχύουν οι ίδιες διαγνωστικές και θεραπευτικές αρχές.

Συμπέρασμα

Η υπογονιμότητα δεν είναι αδιέξοδο. Είτε πρόκειται για ορμονικές διαταραχές, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, ενδομητρίωση ή μειωμένη ποιότητα σπέρματος στον άνδρα – σήμερα υπάρχουν εξειδικευμένες θεραπευτικές προσεγγίσεις για σχεδόν κάθε πιθανή αιτία. Η ανοιχτή αντιμετώπιση του θέματος, η έγκαιρη διάγνωση και η φροντίδα από έμπειρους ειδικούς είναι τα πιο σημαντικά βήματα, ώστε το όνειρο για δικό σας παιδί να μην μείνει ανεκπλήρωτο.

Συχνές ερωτήσεις σχετικά με τη στειρότητα 

Από πότε μιλάμε για υπογονιμότητα που απαιτεί θεραπεία;

Από ιατρική άποψη, μιλάμε για υπογονιμότητα όταν, παρά τις τακτικές, μη προστατευμένες σεξουαλικές επαφές για διάστημα ενός έτους, δεν επιτυγχάνεται εγκυμοσύνη. Για γυναίκες άνω των 35 ετών, συνιστάται να επισκεφθούν ειδικό γυναικολόγο ή ειδικό στην αναπαραγωγική ιατρική ήδη μετά από έξι μήνες. Επιπλέον, γίνεται διάκριση μεταξύ πρωτογενούς στειρότητας (δεν έχει μείνει ποτέ έγκυος) και δευτερογενούς στειρότητας (μετά από προηγούμενο τοκετό).

Ποιος «φταίει»: Ο άνδρας ή η γυναίκα;

Το ερώτημα της «ευθύνης» δεν έχει ιατρικό νόημα, καθώς συχνά υπάρχει αλληλεπίδραση και των δύο συντρόφων. Στατιστικά, η μοναδική αιτία της υπογονιμότητας εντοπίζεται σε περίπου ίσα ποσοστά στον άνδρα και στη γυναίκα. Από την πλευρά της γυναίκας, συχνά παίζουν ρόλο ορμονικές διαταραχές ή απόφραξη των σαλπίγγων, ενώ στον άνδρα η αιτία της υπογονιμότητας είναι συνήθως η μειωμένη ποιότητα του σπέρματος. Επομένως, είναι απαραίτητη η διεξοδική εξέταση και των δύο συντρόφων.

Ποιες ασθένειες μπορούν να οδηγήσουν σε υπογονιμότητα;

Εκτός από τις ορμονικές ανισορροπίες, οι λοιμώξεις (π.χ. χλαμύδια) ή τα ανατομικά προβλήματα, όπως η ενδομητρίωση, μπορούν να οδηγήσουν σε υπογονιμότητα. Επίσης, η παρωτίτιδα στην ενήλικη ηλικία μπορεί να προκαλέσει βλάβη στον ιστό των όρχεων στους άνδρες. Όσοι πάσχουν από χρόνιες παθήσεις όπως ο διαβήτης ή οι διαταραχές του θυρεοειδούς, διατρέχουν επίσης αυξημένο κίνδυνο δυσκολιών στη σύλληψη.

Υπάρχουν συμπτώματα που υποδηλώνουν υπογονιμότητα;

Το κύριο σύμπτωμα είναι η απουσία εγκυμοσύνης. Ωστόσο, επιπλέον συμπτώματα μπορούν να παρέχουν πολύτιμες ενδείξεις: Στις γυναίκες, οι πολύ επώδυνες ή ακανόνιστες εμμηνορροϊκές αιμορραγίες συχνά υποδηλώνουν διαταραχές του κύκλου. Οι άνδρες σπάνια παρουσιάζουν αισθητά συμπτώματα, αν και περιστασιακά μπορεί να εμφανιστούν πόνοι ή πρήξιμο στους όρχεις. Συνιστάται στα ζευγάρια με προβλήματα γονιμότητας να αναφέρουν οπωσδήποτε αυτά τα συνοδευτικά συμπτώματα κατά τη συνάντηση με τον γιατρό.

Μπορεί ο τρόπος ζωής μου να οδηγήσει σε υπογονιμότητα;

Ναι, ο τρόπος ζωής έχει μεγάλη επίδραση. Το υπερβολικό υπερβάρος ή το υποβάρος, το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και το άγχος μπορούν να οδηγήσουν σε υπογονιμότητα. Η προσαρμογή των συνηθειών ζωής αποτελεί συχνά το πρώτο βήμα στη θεραπεία της υπογονιμότητας και μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τις πιθανότητες φυσικής σύλληψης.