Σκολίωση, σπονδυλική στήλη και σπονδυλική καμπυλότητα στην εφηβεία – Συμπτώματα, θεραπεία και πορεία της νόσου

Η σκολίωση είναι μια πάθηση της σπονδυλικής στήλης, η οποία χαρακτηρίζεται από πλευρική καμπυλότητα και στροφή των σπονδύλων. Αυτή η καμπυλότητα της σπονδυλικής στήλης μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, αλλά είναι ιδιαίτερα συχνή στην εφηβεία. Ανάλογα με τη σοβαρότητα της σκολίωσης, η καμπυλότητα μπορεί να είναι ήπια ή να είναι σημαντική και να προκαλεί συμπτώματα. Η σκολίωση αναπτύσσεται συχνά κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης της σπονδυλικής στήλης και παραμένει απαρατήρητη για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η έγκαιρη διάγνωση είναι καθοριστική για την ανίχνευση της εξέλιξης της καμπυλότητας. Η θεραπεία εξαρτάται από τη γωνία Cobb, το δυναμικό ανάπτυξης και τα ατομικά συμπτώματα. Στόχος κάθε θεραπείας είναι η σταθεροποίηση της σπονδυλικής στήλης, η ανακούφιση των συμπτωμάτων και η διατήρηση της ποιότητας ζωής.

Η συχνότερη μορφή σκολίωσης: Η ιδιοπαθής εφηβική σκολίωση (IAS)

Η σκολίωση εμφανίζεται σε περίπου 3-5 % του πληθυσμού. Διακρίνουμε την ιδιοπαθή από τη συγγενή σκολίωση, με την ιδιοπαθή μορφή να αποτελεί τη συχνότερη μορφή σκολίωσης.

Η συγγενής σκολίωση οφείλεται σε δυσπλασία και/ή ανώμαλη ανάπτυξη μεμονωμένων σπονδύλων. 

Η ιδιοπαθής εφηβική σκολίωση (IAS) αποτελεί μια αλλοίωση του φυσιολογικού σχήματος της σπονδυλικής στήλης, η οποία εκδηλώνεται και στα 3 επίπεδα της σπονδυλικής στήλης – στο στεφανιαίο, στο οβελιαίο και στο εγκάρσιο επίπεδο.

Η σκολίωση αναγνωρίζεται κυρίως από την πλευρική καμπυλότητα (στεφανιαίο επίπεδο). Αυτή η καμπυλότητα στο στεφανιαίο επίπεδο συνδέεται πάντα με περιστροφή των σπονδύλων. Δεδομένου ότι τα πλευρά συνδέονται με τους επιμέρους σπονδύλους, αυτή η περιστροφή οδηγεί στη δημιουργία ενός πλευρικού εξογκώματος, το οποίο μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο έντονο ανάλογα με την έκταση της περιστροφής, ή στη δημιουργία ενός οσφυϊκού εξογκώματος.

Αριστερά: Σχηματική απεικόνιση της σκολίωσης. Δεξιά: Υγιής σπονδυλική στήλη © Koterka Studio| AdobeStock

Κατά την περιγραφή μιας σκολίωσης, ωστόσο, δεν πρέπει να παραλείπεται το οβελιαίο προφίλ (πλάγια όψη της σπονδυλικής στήλης), καθώς η IAS συχνά συνοδεύεται από σημαντική αλλοίωση και του οβελιαίου προφίλ, ιδίως με τη μορφή σχηματισμού επίπεδης πλάτης.

Σε ποια ηλικία εμφανίζεται η IAS;

Οι γυναίκες επηρεάζονται σημαντικά συχνότερα από τη σκολίωση σε σχέση με τους άνδρες, σε αναλογία 80:20. Η σκολίωση γίνεται συνήθως αντιληπτή μόνο στην ηλικία των 10-12 ετών, συχνά μετά από μια σημαντική ανάπτυξη. 

Τα πιο εμφανή χαρακτηριστικά που παίζουν ρόλο στην αναγνώριση της IAS είναι η πλευρική κάμψη και η περιστροφή των σπονδύλων με τη δημιουργία των προαναφερθεισών παραμορφώσεων στην θωρακική και/ή οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης. 

Αιτία της σκολίωσης

Σήμερα θεωρούμε ότι η IAS οφείλεται σε γενετική διαταραχή, αν και το «γονίδιο της σκολίωσης» δεν έχει ακόμη ανακαλυφθεί. Υπέρ αυτής της υπόθεσης συνηγορεί και το γεγονός ότι σε οικογένειες στις οποίες έχει διαπιστωθεί κάποτε σκολίωση, συχνά εμφανίζεται IAS και στις επόμενες γενιές, αν και συχνά παραλείπεται μία γενιά. 

Επιπλέον, πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι, εκτός από τους γενετικούς παράγοντες, μπορεί να παίζουν ρόλο και οι ορμονικές επιδράσεις καθώς και η ανάπτυξη της σπονδυλικής στήλης. Ιδιαίτερα στην παιδική και εφηβική ηλικία, όταν η σπονδυλική στήλη αναπτύσσεται ραγδαία, η ιδιοπαθής σκολίωση μπορεί να επιδεινωθεί.

Στην περίπτωση αυτή, η σπονδυλική στήλη παραμορφώνεται πλευρικά και περιστρέφεται, κάτι που μακροπρόθεσμα μπορεί να οδηγήσει σε στραβισμό της σπονδυλικής στήλης. Η ακριβής αιτία της σκολίωσης εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο έρευνας, καθώς συνυπάρχουν διάφοροι μηχανισμοί και η έκφραση της σκολίωσης παρουσιάζει μεγάλες ατομικές διαφορές.

Διάγνωση της IAS

Εάν υπάρχει υποψία ότι αναπτύσσεται καμπυλότητα της σπονδυλικής στήλης, απαιτούνται οι ακόλουθες εξετάσεις.

Στο πλαίσιο της κλινικής εξέτασης, ο γιατρός παρατηρεί το παιδί από πίσω και ψηλαφεί τις ακανθώδεις αποφύσεις της σπονδυλικής στήλης. Εδώ είναι ορατή σχετικά νωρίς μια κάμψη της σπονδυλικής στήλης, είτε στην περιοχή της θωρακικής σπονδυλικής στήλης (BWS) είτε της οσφυϊκής σπονδυλικής στήλης (LWS). 

Εάν έχει ήδη προκύψει περιστροφική παραμόρφωση των σπονδύλων, τότε παρατηρείται μια περισσότερο ή λιγότερο έντονη εξογκώματα στα πλευρά ή στην οσφύ.

Στην έγκαιρη διάγνωση της σκολίωσης, η εμφάνιση αυτού του πλευρικού εξογκώματος έχει πράγματι σημαντική σημασία, καθώς συχνά, κατά τη διάρκεια μιας ενεργητικής κίνησης κλίσης (κλίση του κορμού προς τα εμπρός), η σκολίωση εξομαλύνεται, με αποτέλεσμα το πλευρικό εξόγκωμα να γίνεται πιο εμφανές. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, κατά την κλίση προς τα εμπρός, η πλευρική καμπυλότητα αντισταθμίζεται εν μέρει, όχι όμως και η αξονική περιστροφή, η οποία καθιστά τότε την προεξοχή των πλευρών σαφώς ορατή. 

Κατά την κλινική εξέταση, είναι σημαντικό να προσέξουμε αν το τρίγωνο της μέσης είναι απλωμένο ή συρρικνωμένο. Στην περίπτωση σκολίωσης στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης, η κάμψη της σπονδυλικής στήλης, συνήθως προς τα αριστερά, οδηγεί σε διόγκωση του τριγώνου της μέσης στην αριστερή πλευρά και σε σύσπαση του τριγώνου της μέσης στην αντίθετη πλευρά. 

Εάν διαπιστωθούν αυτές οι κλινικές αλλαγές, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί το συντομότερο δυνατόν ακτινολογική διάγνωση. Κατά τη διαδικασία αυτή, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι ήδη από την πρώτη ακτινολογική εξέταση πρέπει πάντα να πραγματοποιείται ολική ακτινογραφία της σπονδυλικής στήλης, τόσο στο στεφανιαίο όσο και στο οβελιαίο επίπεδο (πλευρική προβολή). 

Είναι σημαντικό η πρώτη ακτινολογική διάγνωση να πραγματοποιείται και στα δύο επίπεδα, καθώς οι αλλαγές στο πλευρικό προφίλ μπορούν να παρέχουν ήδη πολύ καλές ενδείξεις για την περαιτέρω εξέλιξη της IAS. 

Εξέλιξη και θεραπεία των συμπτωμάτων της σκολίωσης για καλύτερη ποιότητα ζωής – Συντηρητική θεραπεία και χειρουργική αντιμετώπιση

Εξέλιξη: Πώς αναπτύσσεται η σκολίωση;

Όταν η IAS έχει διαπιστωθεί με βεβαιότητα κλινικά και ακτινολογικά, απαιτούνται τακτικές εξετάσεις παρακολούθησης για την ανίχνευση τυχόν εξέλιξης.

Δεν επιδεινώνεται κάθε ήπια σκολίωση κατά τη διάρκεια της περαιτέρω ανάπτυξης. Σε αυτό το στάδιο – με ακτινολογικά μετρημένη καμπυλότητα σκολίωσης μεταξύ 15 και 20° – υπάρχουν 3 πιθανότητες: 

1. Η σκολίωση παραμένει σταθερή σε αυτή την κατάσταση. 
2. Η σκολίωση επιδεινώνεται με αύξηση της καμπυλότητας και στα 3 επίπεδα. 
3. Σε ένα μικρότερο ποσοστό, οι σκολιώσεις της προαναφερθείσας τάξης μεγέθους παρουσιάζουν μάλιστα υποχώρηση της καμπυλότητας. 

Θεραπεία: Περαιτέρω διαγνωστικές εξετάσεις και θεραπεία της σκολίωσης

Εάν διαπιστωθεί σκολίωση 15-20°, ξεκινάει το συντομότερο δυνατόν φυσιοθεραπευτική αγωγή και σε πολλούς ασθενείς συνιστάται η χρήση κορσέ.

Ωστόσο, σε περίπτωση σκολίωσης με γωνία 30° ή μεγαλύτερη, η μυϊκή ενδυνάμωση που επιτυγχάνεται μέσω της φυσιοθεραπείας δεν μπορεί πλέον να επιφέρει βελτίωση. Παρ’ όλα αυτά, η συνέχιση στοχευμένων ασκήσεων είναι σκόπιμη, ενώ η φυσιοθεραπεία πρέπει να συνδυάζεται και με την κατάλληλη αναπνευστική θεραπεία. 

Η φυσιοθεραπεία, ούτε καν η μέθοδος Lehnert-Schroth, δεν είναι σίγουρα σε θέση να ανακόψει την εξέλιξη της σκολίωσης. Επιπλέον, ο ασθενής και ο θεράπων ιατρός πρέπει να γνωρίζουν ότι η θεραπεία με κορσέ δεν είναι ποτέ σε θέση να ανακόψει την εξέλιξη της σκολίωσης. 

Ωστόσο, πρέπει να προειδοποιούμε για τη θεραπεία με κορσέ, η οποία συχνά ξεκινά χωρίς προηγούμενη σκέψη, και υπάρχουν διάφοροι λόγοι γι’ αυτό:

1. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η θεραπεία με κορσέ μπορεί να ανακόψει μόνιμα την εξέλιξη της σκολίωσης. Θεωρείται ήδη πολύ ευνοϊκό αποτέλεσμα το γεγονός ότι η σκολίωση δεν επιδεινώνεται περαιτέρω, αν και έχω ήδη επισημάνει παραπάνω την πιθανή εξέλιξη της σκολίωσης.
2. Ένας ουσιαστικός λόγος κατά της θεραπείας με κορσέ είναι η αρνητική επίδραση της θεραπείας αυτής στο οβελιαίο (πλευρικό) προφίλ της σπονδυλικής στήλης, το οποίο, άλλωστε, στις περισσότερες περιπτώσεις έχει ήδη μεταβληθεί προς την κατεύθυνση της λόρδωσης (στις περισσότερες περιπτώσεις θωρακικής σκολίωσης) και της αποκύφωσης της σπονδυλικής στήλης (απική, θωρακική λόρδωση). 
3. Το τρίτο σημαντικό σημείο είναι ότι η θεραπεία με κορσέ βασίζεται στο γεγονός ότι δεν πραγματοποιείται άμεση διορθωτική επέμβαση στη σπονδυλική στήλη, αλλά η στήριξη γίνεται μέσω των πλευρών της σπονδυλικής στήλης. Ως εκ τούτου, κατά τη διάρκεια μιας μακροχρόνιας θεραπείας με κορσέ —η οποία, σε περίπτωση έγκαιρης διάγνωσης, μπορεί συχνά να διαρκέσει 4-5 χρόνια— προκύπτουν σημαντικές μεταβολές στην περιοχή της πρόσφυσης των πλευρών, και συγκεκριμένα στην κοστοτραβερσική και στην κοστοσπονδυλική άρθρωση (τα πλευρά συνδέονται με τον αντίστοιχο σπονδύλο μέσω 2 αρθρώσεων).

Αυτή η μεταβολή που οφείλεται στην πίεση στην περιοχή των πλευροσπονδυλικών αρθρώσεων οδηγεί σε σημαντική αύξηση της ακαμψίας. Όταν, μετά από πολυετή θεραπεία με κορσέ, πρέπει τελικά να εφαρμοστούν χειρουργικές επεμβάσεις, αυτές οι μεταβολές αποτελούν σημαντικό πρόβλημα κατά τη χειρουργική διόρθωση. Η αυξανόμενη αγκύλωση (ακαμψία των σπονδυλικών αρθρώσεων) αποτελεί ένα πολύ σημαντικό πρόβλημα κατά τη χειρουργική θεραπεία της σκολίωσης. 

Χειρουργική θεραπεία της σκολίωσης

Πότε είναι απαραίτητη η χειρουργική επέμβαση;

Ανάλογα με την εξέλιξη (προοδευτική επιδείνωση) της σκολίωσης, απαιτείται χειρουργική θεραπεία, ενώ η ηλικία αιχμής, ανάλογα με τον ρυθμό ανάπτυξης, κυμαίνεται μεταξύ του 12ου και του 16ου έτους ζωής. Θα πρέπει να αναβάλλεται η χειρουργική επέμβαση όσο το δυνατόν περισσότερο, προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί η αρνητική επίδραση της επέμβασης στη μετέπειτα αύξηση του μήκους της σπονδυλικής στήλης. 

Ως γενικός κανόνας για τη διενέργεια χειρουργικής επέμβασης θεωρείται η δημιουργία γωνίας μεγαλύτερης των 40° στο στεφανιαίο επίπεδο. 

Ωστόσο, η εξέλιξη της σκολίωσης δεν εκφράζεται μόνο στο στεφανιαίο επίπεδο, αλλά και στο οβελιαίο και στο επίπεδο περιστροφής, οπότε αυτά τα δύο επίπεδα πρέπει πάντα να λαμβάνονται υπόψη κατά την ένδειξη για χειρουργική επέμβαση. Ένδειξη για χειρουργική επέμβαση μπορεί να αποτελεί, για παράδειγμα, μια σκολίωση με γωνία 30° και πολύ έντονη περιστροφή, καθώς σε αυτή την περίπτωση μπορεί να προβλεφθεί με μεγάλη βεβαιότητα ότι θα επέλθει σημαντική επιδείνωση της σκολίωσης κατά τη μετέπειτα εξέλιξή της. 

Κατά την ένδειξη για χειρουργική επέμβαση θα πρέπει επίσης να λαμβάνεται υπόψη ότι η εξέλιξη της σκολίωσης δεν σταματά με την ολοκλήρωση της ανάπτυξης της σπονδυλικής στήλης (16/17 ετών). Αυτό εξηγείται αρκετά απλά, καθώς, ειδικά στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης, η σκολιωτική παραμόρφωση προκαλεί μαζική υπερφόρτωση των μεσοσπονδύλιων δίσκων (αύξηση της πίεσης στο μεσοσπονδύλιο δίσκο στην κοίλη πλευρά της σκολίωσης), γεγονός που οδηγεί σε πρόωρη, μη φυσιολογική εκφύλιση των μεσοσπονδύλιων δίσκων, η οποία με τη σειρά της συνοδεύεται από επιδείνωση της καμπυλότητας.

Αυτό είναι ιδιαίτερα εμφανές στις λεγόμενες θωρακο-οσφυϊκές ή οσφυϊκές σκολιώσεις, στις οποίες η επιδείνωση της σκολίωσης συνοδεύεται από αύξηση του πόνου λόγω του προαναφερθέντος μηχανισμού. 

Ο σκοπός μιας χειρουργικής επέμβασης για τη διόρθωση της παραμόρφωσης και στα 3 επίπεδα δεν είναι μόνο η βελτίωση της αισθητικής εμφάνισης – η οποία, βεβαίως, σε έντονες μορφές μπορεί να οδηγήσει και σε ψυχολογική επιβάρυνση –, αλλά και η αποφυγή δευτερογενών επιπλοκών (πρόωρη εκφύλιση της σκολίωσης με επακόλουθο σημαντικό πόνο στην ενήλικη ηλικία), οι οποίες συχνά συνεπάγονται μια μεγαλύτερη και πιο σοβαρή χειρουργική επέμβαση στην ενήλικη ηλικία. 

Χειρουργικές τεχνικές

Υπάρχουν διάφορες μέθοδοι πρόσβασης για την επίτευξη χειρουργικής διόρθωσης της σκολίωσης: 

• Η πιο συχνά χρησιμοποιούμενη οπίσθια πρόσβαση στη σπονδυλική στήλη, η οποία όμως συνδέεται με διάφορα μειονεκτήματα (παρατεταμένη χρήση εργαλείων, ανεπαρκής διόρθωση της περιστροφικής και της οβελιαίας παραμόρφωσης). 
• Η πρόσθια πρόσβαση στη σπονδυλική στήλη, η οποία σε αυτή την περίπτωση είναι πρόσθια-πλάγια. Όταν υπάρχει κατάλληλη ένδειξη, αυτή η πρόσβαση επιτρέπει πολύ καλή διόρθωση και στα 3 επίπεδα της σπονδυλικής στήλης, σε συνδυασμό, κατά κανόνα, με συντομότερη τοποθέτηση εμφυτευμάτων στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης. Η όσο το δυνατόν συντομότερη τοποθέτηση σταθεροποιητικών και ακαμψία στην οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης έχει μεγάλη λειτουργική σημασία, καθώς περίπου το 70-80 % της συνολικής κίνησης προέρχεται από τη σπονδυλική στήλη. 
• Σε περιπτώσεις πολύ άκαμπτων σκολιώσεων ή ακόμη και σε περιπτώσεις διπλών καμπυλών, μπορεί να είναι απαραίτητη μια διπλή προσπέλαση (από πίσω και από μπροστά πλευρικά), προκειμένου να επιτευχθεί ένα βέλτιστο αισθητικό, αλλά και λειτουργικό αποτέλεσμα. 

Στο πλαίσιο της κοιλιακής πρόσβασης (από μπροστά) πρέπει επίσης να αναφερθεί η τεχνική του «tethering», η οποία εφαρμόζεται εδώ και περίπου 5 χρόνια. Εδώ επιδιώκεται, μέσω μιας πρόσθιας, πλευρικής πρόσβασης, η διόρθωση της σκολίωσης χωρίς σπονδυλοδεσία (ακαμψία). Στόχος είναι η διόρθωση μέσω της επιβράδυνσης της ανάπτυξης στην κυρτή πλευρά της σκολίωσης και της περαιτέρω ανάπτυξης στην κοίλη πλευρά της σκολίωσης. 

Τα πρώτα μεσοπρόθεσμα αποτελέσματα δείχνουν εν μέρει καλές διορθώσεις. Ωστόσο, είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι η τεχνική αυτή δεν έχει ουσιαστική επίδραση στο πλευρικό προφίλ και στην αξονική περιστροφική παραμόρφωση· η διόρθωση επιτυγχάνεται κυρίως στο μετωπικό επίπεδο. 

Προς το παρόν, η «τεχνική Tethering» δεν μπορεί ακόμη να αξιολογηθεί οριστικά. Ωστόσο, προσφέρει μια ενδιαφέρουσα προσέγγιση, η οποία επιτρέπει, σε περιορισμένο βαθμό, μια κριτική αισιοδοξία. 

Συχνές ερωτήσεις για τη σκολίωση

Τι είναι η σκολίωση και πώς προκύπτει;

Η σκολίωση είναι μια τρισδιάστατη καμπυλότητα της σπονδυλικής στήλης, η οποία συχνά εμφανίζεται ιδιοπαθώς. Η ακριβής αιτία είναι συνήθως άγνωστη, ωστόσο η ανάπτυξη της σπονδυλικής στήλης διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.

Ποια συμπτώματα εμφανίζονται στην σκολίωση;

Τα τυπικά συμπτώματα της σκολίωσης είναι η ασυμμετρία των ώμων ή της λεκάνης, η καμπούρα των πλευρών, ο πόνος στην πλάτη και, σε σοβαρές μορφές, η περιορισμένη πνευμονική λειτουργία.

Πώς διαγιγνώσκεται η σκολίωση;

Η διάγνωση της σκολίωσης γίνεται μέσω φυσικής εξέτασης και απεικονιστικών εξετάσεων, όπως ακτινογραφίες. Η λεγόμενη γωνία Cobb χρησιμοποιείται για τον προσδιορισμό της καμπυλότητας και του βαθμού σοβαρότητας.

Πότε είναι απαραίτητη η θεραπεία;

Η θεραπεία εξαρτάται από την έκταση της σκολίωσης, την ηλικία και την ανάπτυξη. Οι ήπιες σκολιώσεις αντιμετωπίζονται συχνά συντηρητικά, ενώ σε σοβαρές μορφές μπορεί να απαιτηθεί χειρουργική επέμβαση.

Μπορεί η σκολίωση να επιδεινωθεί στην ενήλικη ζωή;

Ναι, ιδίως οι μη θεραπευμένες ή οι έντονες σκολιώσεις μπορούν να επιδεινωθούν στην ενήλικη ηλικία και να οδηγήσουν σε χρόνιες ενοχλήσεις ή περιορισμούς στην κίνηση.