W przypadku niewydolności serca serce nie jest już w stanie w sposób ciągły zaopatrywać organizmu w krew poprzez naczynia krwionośne. Osłabiona funkcja pompowania powoduje, że narządy nie są już optymalnie zaopatrywane w krew i tlen.
Jest to złożona choroba serca, która może mieć przebieg ostry lub przewlekły. Przewlekła niewydolność serca rozwija się zazwyczaj stopniowo, podczas gdy ostra niewydolność serca pojawia się w krótkim czasie i może stanowić stan zagrożenia życia.
W skrócie: Niewydolność serca obejmuje różne formy, przyczyny i stadia. Może dotyczyć lewej komory serca, prawej strony lub obu komór serca. Objawy i leczenie różnią się w zależności od stopnia zaawansowania i przyczyny. Szczególnie u osób starszych niewydolność serca w podeszłym wieku jest częstym i poważnym schorzeniem, które zasługuje na szczególną uwagę w ramach geriatrii i medycyny geriatrycznej.
Lekarze dzielą niewydolność serca na różne formy w oparciu o różne cechy:
- ostra lub przewlekła
- niewydolność lewej lub prawej komory serca
- niewydolność skurczowa lub rozkurczowa
- według objawów na różne stopnie nasilenia
Jeśli niewydolność serca pojawia się nagle w ciągu kilku godzin lub dni, mamy do czynienia z ostrą niewydolnością serca.
Anatomia serca człowieka © bilderzwerg | AdobeStock
Niewydolność serca ma charakter przewlekły, gdy choroba rozwija się przez miesiące, a nawet lata.
W przypadku przewlekłej niewydolności serca organizm może do pewnego stopnia zrównoważyć zmniejszoną wydajność serca. W ten sposób mięsień sercowy może ulec pogrubieniu, aby uzyskać większą wydajność pompowania. Również zwiększona częstość akcji serca może kompensować niewydolność serca.
Pacjenci z wyrównaną niewydolnością serca często odczuwają dolegliwości dopiero przy dużym wysiłku fizycznym. Natomiast w przypadku niewyrównanej niewydolności serca objawy pojawiają się już w spoczynku lub przy niewielkim wysiłku fizycznym.
Jeśli za niewydolność serca odpowiada lewa połowa serca, mamy do czynienia z niewydolnością lewego serca. Wówczas krew gromadzi się w krążeniu płucnym.
W przypadku niewydolności prawej komory serca zaburzenie dotyczy prawej połowy serca. Powoduje to zastój krwi w krążeniu ogólnym.
W przypadku niewydolności serca ogólnej występują objawy obu form.
W przypadku osłabienia funkcji pompującej mięśnia sercowego występuje niewydolność skurczowa serca (osłabienie mięśnia sercowego). Natomiast jeśli serce nie wypełnia się wystarczająco przy normalnej wydajności pompującej, mówi się o niewydolności rozkurczowej serca.
New York Heart Association (NYHA) opracowało kryteria klasyfikacji niewydolności serca według stopni zaawansowania:
- W stadium I nie występują dolegliwości przy normalnym obciążeniu fizycznym
- W stadium II występują łagodne dolegliwości (duszności i osłabienie) przy normalnym wysiłku fizycznym oraz zmniejszona wydolność
- W stadium III występuje znaczne obniżenie wydolności przy zwykłym wysiłku fizycznym
- W stadium IV duszności występują już w spoczynku
Przyczyny niewydolności serca są różnorodne. Często u jej podstaw leży istniejąca już choroba serca, która może trwale upośledzać pracę mięśnia sercowego.
Najczęstszą przyczyną jest choroba wieńcowa serca (CHD). Często jest ona przyczyną zawału serca, w którym serce nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu z powodu zwężenia naczyń wieńcowych.
Nadciśnienie tętnicze jest również głównym czynnikiem ryzyka. W tym przypadku serce musi pracować z większą wydajnością, co w dłuższej perspektywie jest dla organizmu zbyt dużym obciążeniem i może prowadzić do niewydolności serca.
Innymi przyczynami mogą być również następujące schorzenia:
Czynniki związane ze stylem życia, takie jak palenie tytoniu, brak aktywności fizycznej lub nadwaga, są dodatkowymi czynnikami, które mogą pogorszyć przebieg tej choroby. Również migotanie przedsionków w podeszłym wieku jest częstym czynnikiem wywołującym lub nasilającym niewydolność serca u starszych pacjentów. Ponadto choroby współistniejące, takie jak cukrzyca w podeszłym wieku, mogą zwiększać ryzyko niewydolności serca i negatywnie wpływać na jej przebieg. Podobnie istniejący zespół słabości (frailty) może znacznie pogorszyć przebieg choroby.
Objawy niewydolności serca zależą od jej postaci oraz stadium choroby.
Typowe dolegliwości związane z niewydolnością lewej komory serca to:
- kaszel i duszności, a także
- nagromadzenie płynu w płucach (obrzęki) lub obrzęk płuc
W przypadku niewydolności prawej komory serca typowe są obrzęki tkanek, zwłaszcza nóg i jamy brzusznej.
Może również wystąpić duszność. W zaawansowanym stadium objawy, takie jak ciężka duszność, pojawiają się już w spoczynku. Zmniejsza się wytrzymałość, częste oddawanie moczu w nocy jest również typowym objawem.
Pierwsze oznaki niewydolności serca są często niespecyficzne i dlatego rozpoznaje się je późno. Do pierwszych objawów należą szybkie zmęczenie i duszności przy wysiłku. U osób starszych dolegliwości te można pomylić z ogólnym zespołem słabości lub brakiem aktywności ruchowej w podeszłym wieku, co utrudnia diagnozę.
W zaawansowanym stadium poważne dolegliwości pojawiają się już w spoczynku. Ciężka niewydolność serca może zagrażać życiu.
Klasyfikacja według New York Heart Association (NYHA) dzieli niewydolność serca na cztery stopnie, które opisują stopień ograniczenia wydolności.
Diagnoza niewydolności serca przebiega w kilku etapach. Oprócz wywiadu medycznego ważną rolę odgrywa badanie fizykalne.
Dalsza diagnostyka obejmuje:
W echokardiografii (pokazującej pracę komór serca) rozróżnia się niewydolność skurczową serca od rozkurczowej, a także niewydolność serca z obniżoną frakcją wyrzutową od niewydolności serca z zachowaną frakcją wyrzutową.
Często również zdjęcie rentgenowskie dostarcza wskazówek, np. dotyczących obrzęku płuc lub powiększonego serca.
W przypadku pacjentów geriatrycznych zaleca się dodatkowo ocenę geriatryczną w celu określenia ogólnego stanu funkcjonalnego oraz ewentualnych chorób współistniejących, takich jak sarkopenia lub niedożywienie w podeszłym wieku.
Lekarka wykonuje EKG w spoczynku. EKG rejestruje impulsy serca i pokazuje zmiany chorobowe © Gennadiy Poznyakov / Fotolia
Niewydolność serca jest nieuleczalna. Leczenie niewydolności serca ma na celu złagodzenie objawów, zapobieganie powikłaniom i poprawę jakości życia.
Leczenie niewydolności serca jest indywidualne i zależy od przyczyny oraz stopnia zaawansowania choroby.
W zależności od choroby podstawowej często stosuje się określone leki:
- Inhibitory ACE obniżają ciśnienie krwi
- Beta-blokery zapobiegają zaburzeniom rytmu serca
- Diuretyki wspomagają wydalanie wody, a
- Preparaty naparstnicy poprawiają siłę pompowania serca
W terapii farmakologicznej ważne jest konsekwentne przyjmowanie przepisanych leków przez pacjentów. Szczególnie w przypadku osób starszych z wieloma chorobami współistniejącymi należy zwrócić uwagę na kwestię polipragmazji w podeszłym wieku – zbyt duża liczba leków przyjmowanych jednocześnie może powodować interakcje i zagrażać powodzeniu terapii. W takich przypadkach wskazane może być celowe odstawienie niektórych leków.
U pacjentów z zagrażającymi życiu zaburzeniami rytmu serca można zastosować wszczepialny kardiowerter-defibrylator (ICD). Również dwukomorowy rozrusznik serca może pomóc w wyrównaniu niewydolności serca.
Jeśli stan pacjenta nadal się pogarsza pomimo farmakologicznego i inwazyjnego leczenia niewydolności serca, konieczny może być przeszczep serca. W przypadku starszych pacjentów, u których przeszczep nie wchodzi w grę, ważną rolę w dalszym planowaniu opieki odgrywają medycyna paliatywna dla osób starszych oraz sporządzona wcześnie deklaracja woli pacjenta.
Przebieg niewydolności serca jest zróżnicowany i zależy w dużym stopniu od momentu rozpoznania oraz konsekwentnego leczenia.
We wczesnych stadiach chorobę często można utrzymać w stanie stabilnym. W przypadku niewydolności serca w fazie wyrównanej dolegliwości pojawiają się zazwyczaj tylko podczas wysiłku. Bez odpowiedniego leczenia choroba może się jednak pogorszyć. Możliwymi następstwami niewydolności serca są poważne ograniczenia sprawności fizycznej oraz uszkodzenia narządów. Pacjenci w podeszłym wieku są szczególnie narażeni na wystąpienie depresji lub zapalenia płuc w podeszłym wieku. Aby zapobiec upadkom i dalszym powikłaniom, zaleca się stosowanie środków zapobiegających upadkom oraz wczesną rehabilitację geriatryczną.
Oczekiwana długość życia w przypadku niewydolności serca zależy od wielu czynników, w tym od przyczyny, stopnia zaawansowania i skuteczności leczenia.
Specjalistami w zakresie niewydolności serca są lekarze kardiolodzy (choroby serca). W celu przeprowadzenia dalszej diagnostyki lub zastosowania specyficznego leczenia niewydolności serca może być konieczne skorzystanie z pomocy innych specjalistów, takich jak:
- radiologów
- chirurdzy naczyniowi i kardiochirurdzy oraz
- lekarze transplantolodzy
- Specjalistyczne kliniki zajmujące się niewydolnością serca to zazwyczaj kliniki kardiologiczne
Jakie są typowe objawy niewydolności serca?
Do najczęstszych dolegliwości należą duszności, kaszel, zmniejszona wydajność fizyczna oraz obrzęki. Objawy te mogą się różnić w zależności od stadium choroby.
Jak diagnozuje się niewydolność serca?
Diagnoza niewydolności serca opiera się na wywiadzie, badaniu fizykalnym, EKG, badaniach obrazowych i wynikach badań laboratoryjnych.
Jakie są możliwości leczenia?
Leczenie niewydolności serca obejmuje terapię farmakologiczną, systemy wspomagania technicznego, a w ciężkich przypadkach przeszczep serca.
Jaka jest średnia długość życia przy niewydolności serca?
Oczekiwana długość życia przy niewydolności serca jest indywidualna i zależy od przebiegu choroby, terapii oraz chorób współistniejących.
