Angiografia fluorescencyjna (FAG) w diagnostyce chorób siatkówki

Angiografia fluorescencyjna (FAG) to metoda obrazowania służąca do badania dna oka. Stosuje się ją w okulistyce w celu dokładniejszego uwidocznienia naczyń krwionośnych, siatkówki i naczyniówki po podaniu barwnika jako środka kontrastowego.

Tutaj znajdą Państwo dalsze informacje oraz listę wybranych specjalistów i ośrodków zajmujących się angiografią fluorescencyjną.

Informacje ogólne

Angiografia to diagnostyczna metoda obrazowania, która służy do obrazowania naczyń krwionośnych. Jest bezbolesna i wiąże się z niewielkim ryzykiem. Angiografia fluorescencyjna to specjalna forma tej metody, stosowana w okulistyce. Służy do obrazowania struktur dna oka za pomocą środka kontrastowego.

Procedura opiera się na zdjęciach rentgenowskich lub obrazach MRI. Zazwyczaj w celu uzyskania lepszego obrazu do naczyń wstrzykuje się środek kontrastowy.

FAG jest często stosowana jako podstawowa metoda diagnostyczna w przypadku chorób siatkówki. Pozwala ona na lepsze wyjaśnienie niejasnych zmian w siatkówce i naczyniówce.

Lekarz bada przede wszystkim zakres zmian cukrzycowych na siatkówce. Ponadto procedura ta służy

• do ustalenia ewentualnej terapii laserowej,
• do klasyfikacji związanych z wiekiem zaburzeń krążenia w plamce żółtej, a także
• do rozróżnienia niedrożności tętniczych lub żylnych.

W okulistyce FAG jest stosowana od wielu lat, a dzięki angiografii fluorescencyjnej Achim Wessing wywarł trwały wpływ na współczesną diagnostykę siatkówki.

Siatkówka podczas angiografii fluorescencyjnej © L. Bacud | Wikimedia Commons

Diagnoza chorób siatkówki: obszary zastosowania angiografii fluorescencyjnej

Angiografia fluorescencyjna jest odpowiednia przede wszystkim w przypadku chorób oczu, których przyczyny leżą w obrębie naczyń ocznych. Należą do nich:

• retinopatia cukrzycowa
• przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego
• zwyrodnienie plamki związane z wiekiem (AMD)
• niedrożności naczyń w okolicy oka spowodowane zakrzepami lub nowotworami

Retinopatia cukrzycowa

Retinopatia cukrzycowa to choroba siatkówki wywołana cukrzycą. Cukrzyca uszkadza również małe naczynia krwionośne w oku. Prowadzi to do niezauważalnego uszkodzenia siatkówki.

W dalszym przebiegu choroby może w niektórych przypadkach dojść do utraty wzroku.

Leczenie może opóźnić postęp choroby, a w najlepszym przypadku nawet ją zatrzymać. Jako środek zapobiegawczy należy dążyć do optymalnej kontroli cukrzycy.

Angiografia fluorescencyjna pokazuje, czy występują nieszczelne naczynia, mikroaneurysmy lub obszary o słabym ukrwieniu. Jest to ważne dla dalszego planowania leczenia.

Przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego

Przednia niedokrwienna neuropatia nerwu wzrokowego (AION) oznacza ostre zamknięcie tętnicy ocznej w wieńcu naczyniowym Zinna-Hallera, który zaopatruje nerw wzrokowy. Prowadzi to początkowo do niedostatecznego ukrwienia głowy nerwu wzrokowego. W konsekwencji dochodzi do niedotlenienia i niedożywienia nerwu wzrokowego.

AION stanowi stan nagły i w języku potocznym nazywana jest również zawałem oka.

Związane z wiekiem zwyrodnienie plamki żółtej (AMD)

Związane z wiekiem zwyrodnienie plamki żółtej (w skrócie: AMD) to utrata centralnej ostrości wzroku. Choroba pojawia się w starszym wieku i postępuje.

Mimo że ostrość widzenia znacznie się pogarsza, nawet w późnym stadium choroby nie należy spodziewać się utraty wzroku. Utrata wzroku dotyczy wyłącznie tzw. plamki żółtej (centralnej części siatkówki oka). Pozostała część siatkówki pozostaje nienaruszona przez chorobę. Nie ma to wpływu na widzenie w zewnętrznym polu widzenia.

Pomimo AMD orientacja w otoczeniu jest więc zazwyczaj możliwa bez trudności.

Osoby dotknięte chorobą mogą jednak dostrzegać jedynie kontrasty jasno-ciemne. Oznacza to zazwyczaj utratę zdolności czytania i prowadzenia pojazdów. Osoby dotknięte chorobą mają również trudności z rozpoznawaniem innych ludzi.

Badanie to jest szczególnie istotne w przypadku podejrzenia patologicznej neowaskulacji w okolicy plamki żółtej.

Szczególnie w przypadku wysiękowej postaci AMD angiografia fluorescencyjna dostarcza ważnych informacji dla podjęcia decyzji o dalszym leczeniu.

Przebieg angiografii fluorescencyjnej w okulistyce

Przed wykonaniem badania lekarz potrzebuje informacji na temat ogólnego stanu pacjenta, np. dotyczących

• problemy sercowo-naczyniowe,
• alergiach,
• nerek, płuc, wątroby,
• metabolizm i tarczycę 
• układ nerwowy

Następnie pacjent otrzymuje krople do oczu rozszerzające źrenice. Dzięki rozszerzonej źrenicy można uzyskać lepszy obraz siatkówki. Najpierw wykonuje się pierwsze zdjęcia bez środka kontrastowego, a następnie kolejne zdjęcia w świetle niebieskim.

W kolejnym etapie do żyły wstrzykuje się barwnik. Zazwyczaj wstrzyknięcie do krwiobiegu odbywa się przez żyłę ramienną. Następnie za pomocą specjalnej kamery lub systemu skanowania laserowego dokumentuje się, w jaki sposób barwnik rozprzestrzenia się w oku. W ten sposób można dokładnie ocenić naczynia siatkówki i inne struktury.

Przebieg angiografii fluorescencyjnej obejmuje zatem zasadniczo:

• przygotowanie za pomocą kropli do oczu
• wykonanie zdjęć wyjściowych
• podanie środka kontrastowego
• serię zdjęć przedstawiających rozkład

W codziennej praktyce klinicznej badanie to często określa się jako FAG.

Szczególnie u pacjentów z

• cukrzycy,
• zaburzeniami krążenia lub
• nowotworami

ma to szczególne znaczenie. Za pomocą angiografii fluorescencyjnej można również zdiagnozować choroby siatkówki lub naczyń krwionośnych.

Angiografia fluoresceinowa

Barwnik fluoresceina jest wstrzykiwany do organizmu przez cewnik umieszczony w żyle ramienia lub dłoni. Barwnik rozprzestrzenia się w organizmie i już po kilku sekundach pojawia się w naczyniach oka.

Podczas badania pacjent siedzi przed specjalną kamerą lub systemem skanowania laserowego. Systemy te rejestrują cyfrowo napływ barwnika do naczyń oka oraz do innych warstw siatkówki.

W wyniku działania barwnika skóra po badaniu przybiera nieco żółtawy odcień. Po 4 do 6 godzinach objaw ten ustępuje, a barwnik jest wydalany z moczem.

Fluoresceina należy do grupy barwników ksantenowych. W chemii analitycznej fluoresceina jest stosowana jako wskaźnik.

Oprócz zastosowania jako barwnik w okulistyce, fluoresceina ma wiele innych zastosowań. Jest ona na przykład wykorzystywana jako barwnik do mydeł i ekstraktów do kąpieli. Ponadto fluoresceina znajduje również zastosowanie w cytometrii przepływowej i mikroskopii fluorescencyjnej. Pozwala to między innymi na wykrywanie patogenów w

• komórkach,
• płynach lub
• tkankach

. Fluoresceina charakteryzuje się tak zwaną wysoką wydajnością kwantową, sięgającą nawet 93 procent.

Jednak barwnik ten ma również wady. Intensywność barwnika zależy od wartości pH. Jeśli spadnie ona poniżej 7, intensywność maleje. Ponadto fluorescencja bardzo szybko zanika pod wpływem oświetlenia, a maksimum fluorescencji nie jest wystarczająco ostre.

Fluoresceina występuje w dwóch różnych strukturach:

• otwarta forma kwasu karboksylowego (stabilna, w stanie stałym czerwone kryształy) oraz
• forma spiro-laktonowa (niestabilna, tworzy żółty związek).

Po badaniu może wystąpić lekkie zażółcenie skóry. Ponadto substancja jest wydalana z moczem. Zmiany te są zazwyczaj przejściowe.

Angiografia z użyciem zieleni indocyjaninowej

Angiografia z użyciem zieleni indocyjaninowej przebiega dokładnie tak samo jak angiografia z użyciem fluoresceiny. Zielona indocyjanina (w skrócie: ICG) uwidacznia przede wszystkim naczynia naczyniówki oraz struktury naczyniówki. Dzięki tej metodzie możliwe jest zatem głębsze uwidocznienie warstw siatkówki.

Angiografia z użyciem barwnika zielonego indocyjaniny wymaga specjalnie do tego przystosowanych systemów skanowania laserowego. Dlatego jest to badanie bardzo skomplikowane pod względem sprzętowym.

Barwnik jest metabolizowany przez wątrobę i wydalany drogą żółciową. Zielony indocyjanin jest barwnikiem zawierającym jod, dobrze tolerowanym przez organizm. Z tego powodu nie powinno występować przeciwwskazanie do stosowania jodu.

W przypadku

• zaawansowanej niewydolności wątroby,
• alergii na jod oraz
• ciąży

nie należy wykonywać angiografii z użyciem zieleni indocyjanowej.

W przypadku nadczynności tarczycy leczenie powinno być prowadzone wyłącznie po konsultacji z lekarzem prowadzącym.

Barwnik indocyjanina zielona (w skrócie ICG, od ang. indocyanine green) jest również barwnikiem fluorescencyjnym. W medycynie stosowany jest przede wszystkim jako wskaźnik i ma okres półtrwania wynoszący około 3 do 4 minut. Po podaniu dożylnym jest on eliminowany z organizmu w zależności od wydolności wątroby.

Tak zwana sól sodowa ICG jest dostępna w postaci proszku. Dzięki temu można ją stosować w różnych rozpuszczalnikach. Aby uzyskać lepszą rozpuszczalność, do proszku dodaje się jodek sodu.

Ryzyko i skutki uboczne FAG dla oka

Zazwyczaj angiografia fluorescencyjna jest dla pacjenta bezbolesna i nie powoduje powikłań. Najczęściej przez około jeden do dwóch dni po zabiegu dochodzi do żółknięcia skóry i moczu. Stan ten może utrzymywać się do 24 godzin, a barwnik jest wydalany przez nerki.

Podczas angiografii fluorescencyjnej dochodzi do rozszerzenia źrenicy. W związku z tym pacjenci mogą odczuwać dodatkowe objawy uboczne podczas badania i po nim:

• w przypadku silnej wrażliwości na światło: wrażliwość na światło bezpośrednio po badaniu. Na badanie należy zabrać ze sobą okulary z przyciemnianymi szkłami na drogę powrotną do domu
• Pogorszenie widzenia centralnego, co ogranicza zdolność do prowadzenia pojazdów i w związku z tym nie zezwala się na prowadzenie pojazdów

Z reguły rzadko występują reakcje alergiczne na barwniki fluoresceinę lub indocyjaninę zieloną. Jeśli jednak do tego dojdzie, mogą wystąpić

• wysypka,
• swędzenie lub
• w najgorszym przypadku również trudności w oddychaniu

. W takich przypadkach, w zależności od nasilenia objawów, pacjent otrzymuje

• doustny lub dożylny lek przeciwhistaminowy lub
• preparat zawierający kortyzon.

W rzadkich przypadkach po badaniu mogą również wystąpić nudności i wymioty, a także zawroty głowy. Działania te mają jednak krótkotrwały charakter.

Bardzo rzadko w miejscu wkłucia

• ,
• zakażenia,
• blizny lub
• uszkodzenia nerwów

.

Po badaniu

Po badaniu zazwyczaj następuje ocena i omówienie wyników. Dzięki temu można wspólnie z okulistą opracować dalszy plan leczenia.

Ogólnie obowiązuje zasada: ze względu na rozszerzenie źrenic pacjent nie może samodzielnie prowadzić samochodu przez kilka godzin po badaniu.

Angiografia fluorescencyjna jest ogólnie ważną metodą pozwalającą na wczesne wykrycie zmian w oku i ukierunkowane przygotowanie decyzji terapeutycznych.

Często zadawane pytania

Czym jest angiografia fluorescencyjna?

Angiografia fluorescencyjna to metoda obrazowania, w której po podaniu środka kontrastowego uwidacznia się naczynia krwionośne w oku. Służy przede wszystkim do diagnozowania zmian w siatkówce, naczyniówce i plamce żółtej.

Jak przebiega badanie?

Najpierw podaje się krople do oczu w celu rozszerzenia źrenicy, a następnie podaje się barwnik do żyły ramiennej. Następnie za pomocą specjalnej kamery wykonuje się kilka zdjęć w celu oceny rozkładu barwnika w oku.

W jakich przypadkach stosuje się angiografię fluorescencyjną?

Badanie to stosuje się w celu rozpoznania chorób siatkówki, niedrożności naczyń, zmian cukrzycowych oraz w przypadku podejrzenia zwyrodnienia plamki żółtej związanego z wiekiem.

Jakie są możliwe skutki uboczne?

Możliwe są nadwrażliwość na światło, zażółcenie skóry, zabarwienie moczu, nudności i wymioty lub zawroty głowy. Rzadko występują reakcje alergiczne.

Dlaczego po angiografii fluorescencyjnej nie wolno prowadzić samochodu?

Rozszerzenie źrenicy może powodować ograniczenie widzenia przez kilka godzin. W związku z tym zdolność do prowadzenia pojazdów jest tymczasowo ograniczona.

Jak pomocne jest to badanie w postawieniu diagnozy?

Metoda ta często pozwala na postawienie dokładnej diagnozy i jest szczególnie cenna w przypadku konieczności wyjaśnienia zmian w dnie oka lub naczyniach siatkówki.