Psychokardiologia: informacje i specjaliści

Psychokardiologia jest specjalnością medycyny ludzkiej. Psychokardiolodzy zajmują się związkiem między chorobami serca a samopoczuciem psychicznym.

Badania z zakresu psychokardiologii pokazują, że choroby serca mogą powodować współistniejące problemy psychiczne, takie jak

• depresja,
• zaburzeniami lękowymi oraz
• zaburzeniami pourazowymi

.

Z drugiej strony depresja i lęki mogą również zwiększać ryzyko wystąpienia chorób serca.

Opracowane w ramach psychokardiologii stacjonarne leczenie psychokardiologiczne składa się z

• opieki internistyczno-kardiologicznej oraz
• psychosomatycznej (umysł wpływa na ciało) diagnostyki i leczenia

.

Od dawna wiadomo, że istnieje związek między chorobami serca a samopoczuciem psychicznym. Od kilku dziesięcioleci zajmuje się tym również nauka. W ten sposób powstała dziedzina psychokardiologii.

Psychokardiologia pokazuje, że samopoczucie psychiczne wpływa na

• zachowanie (np. „jedzenie z frustracji”, palenie w celu rozładowania stresu), a także
• zmiany w fizycznych procesach regulacyjnych

 na serce.

Stres a choroby serca

Przewlekły stres może prowadzić do zaburzeń w układzie wegetatywnym. W rezultacie mogą wystąpić zaburzenia w regulacji 

• tętna,
• ciśnienia krwi oraz
• krążenia 

. Dochodzi do zwiększonej skłonności do krzepnięcia krwi, co wiąże się z ryzykiem tworzenia się skrzepów, np. w naczyniach wieńcowych. Takie zwężenie naczyń krwionośnych może mieć poważne konsekwencje zdrowotne. Zaburzenia równowagi hormonalnej i procesy zapalne wywołane stresem mogą to sprzyjać.

Stres może zarówno w dłuższej perspektywie przyczyniać się do powstawania zwężeń w naczyniach wieńcowych, jak i w ostrym przebiegu

• zawały serca,
• zaburzeń rytmu serca oraz
• ostrą niewydolność serca, tzw. „zespół złamanego serca”,

. Przyczyną tego są np. skoki ciśnienia krwi, spowodowane np. ostrym stresem lub złością.

Choroby serca i depresja

Osoby cierpiące na depresję są szczególnie narażone na choroby sercowo-naczyniowe. Wyniki licznych badań wskazują, że depresja zwiększa ryzyko zawału serca w podobnym stopniu jak palenie tytoniu. Nawet łagodniejsze objawy depresji prowadzą już do wymiernego wzrostu ryzyka, podobnie jak w przypadku biernego palenia.

Z drugiej strony choroby serca zwiększają ryzyko wystąpienia depresji. Stanowią one z kolei znaczne obciążenie dla wielu pacjentów i ich bliskich. Oprócz depresji, w wyniku choroby serca mogą również wystąpić zaburzenia lękowe lub dolegliwości psychosomatyczne.

Zaburzenia lękowe spowodowane chorobami serca

Po zawale serca lub poważnych zaburzeniach rytmu serca wielu pacjentów żyje w ciągłym niepokoju. Obawiają się, że takie zdarzenie może się powtórzyć. Po raz pierwszy zauważają nieszkodliwe dodatkowe uderzenia serca, które występują również u większości zdrowych osób, i oceniają je jako groźne.

Również codzienne dolegliwości w okolicy klatki piersiowej mogą być błędnie interpretowane jako zwiastuny zawału serca. Prowadzi to do silnego lęku, który może przerodzić się w panikę. To z kolei przyspiesza bicie serca, powodując powstanie błędnego koła lęku i kołatania serca.

Często objawy te powodują większe utrudnienia w codziennym życiu niż samo uszkodzenie serca. Powtarzające się badania lekarskie bez jednoznacznych wyników frustrują pacjentów.

U niektórych pacjentów prowadzi to do przedwczesnej niezdolności do pracy. Jest to godne ubolewania, ponieważ osoba dotknięta tą dolegliwością fizycznie byłaby w stanie wykonywać swoją pracę.

Trauma spowodowana chorobami serca

Dla niektórych pacjentów choroba serca stanowi szczególną traumę psychiczną. Było to szczególnie widoczne u pacjentów po

• ciężkim zawale serca,
• resuscytacji lub
• leczenia zaburzeń rytmu serca za pomocą elektrycznych wyładowań defibrylatora

.

Towarzyszące problemy psychiczne wpływają w ten sposób na ogólną jakość życia wielu pacjentów kardiologicznych. Ograniczona jest również ich zdolność do wdrażania zalecanych przez lekarza zmian stylu życia.

Osobom, które już są zniechęcone, szczególnie trudno jest

• początkowo wprowadzić uciążliwe zmiany w wieloletnich nawykach żywieniowych,
• ponownie stać się bardziej aktywnym fizycznie lub
• rzucić palenie.

Również regularne przyjmowanie niezbędnych leków kardiologicznych sprawia trudności pacjentom cierpiącym na depresję lub lęki. Obawy przed skutkami ubocznymi sprawiają, że te właśnie się pojawiają, co prowadzi do odstawienia skutecznych leków.

Depresyjna beznadziejność wpływa na gotowość do regularnego przyjmowania leków, aby uniknąć powikłań choroby serca w przyszłości, która i tak wydaje się mało warta życia. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy skutki uboczne same w sobie jeszcze bardziej zmniejszają radość życia.

Zaburzenia seksualne u pacjentów kardiologicznych

Częstym problemem są również zaburzenia funkcji seksualnych. Są one często wynikiem zaburzeń krążenia lub chorób współistniejących z chorobą serca. Cierpi na nie co najmniej połowa pacjentów kardiologicznych.

Ponadto oboje partnerzy często nie są pewni, czy aktywność seksualna przy chorobie serca nie jest zbyt męcząca. W większości przypadków jednak tak nie jest. Ze wstydu pacjenci unikają poruszania tego tematu nawet u lekarza, a sam lekarz o tym nie wspomina. W ten sposób nie można uzyskać żadnej pomocy.

Kiedy lek (lub strach przed jego skutkami ubocznymi) całkowicie uniemożliwia życie intymne, jedynym rozwiązaniem wydaje się odstawienie leku.

Konieczność leczenia współistniejących problemów psychicznych u pacjentów kardiologicznych

Choroby serca często można skutecznie leczyć. Jednak niekorzystne skutki lęku, depresji i zaburzeń pourazowych często pogarszają przebieg choroby lub jej leczenie. Wielu pacjentów nie radzi sobie psychicznie ze swoją chorobą i sami stają na przeszkodzie terapii.

Większość wytycznych kardiologicznych wymaga zatem systematycznego rozpoznawania i leczenia współistniejących zaburzeń psychicznych u pacjentów z chorobami serca.

Dostępne są różne możliwości leczenia

• pacjentów kardiologicznych z towarzyszącymi problemami psychicznymi, a także
• pacjentów z tzw. funkcjonalnymi dolegliwościami sercowymi bez organicznej choroby serca

:

Rozmowa z lekarzem rodzinnym lub kardiologiem

Na pierwszym miejscu jest szczera rozmowa z lekarzem rodzinnym lub kardiologiem. W ramach podstawowej opieki psychosomatycznej może on udzielić pomocy w radzeniu sobie z chorobą.

Ważne jest tutaj

• poważne potraktowanie przez lekarza dolegliwości, których nie da się w pełni wyjaśnić fizycznie,
• dobra porada na temat powiązań między funkcjonowaniem serca a obciążeniami psychicznymi lub fizycznymi oraz
• ewentualnie wyjaśnienie problemów w życiu rodzinnym lub zawodowym.

Aktywność fizyczna

W większości przypadków pomocne jest dodatkowo regularne, umiarkowane obciążenie wytrzymałościowe. Wzmacnia ono zarówno układ sercowo-naczyniowy, jak i pewność siebie. Aktywność ta musi jednak sprawiać pacjentowi przyjemność, aby mogła stać się codziennym nawykiem.

Leki przeciwdepresyjne dla pacjentów kardiologicznych z depresją i zaburzeniami lękowymi

W przypadku ciężkiej depresji lub zaburzeń lękowych można również zastosować leki przeciwdepresyjne. Wiele leków przeciwdepresyjnych – w tym również nowszych – może jednak powodować zaburzenia czynności serca i inne skutki uboczne. Mogą również wystąpić niepożądane interakcje, np. zwiększona skłonność do krwawień. Niestety, leki przeciwdepresyjne i leki nasercowe często nie są dobrze tolerowane przy jednoczesnym przyjmowaniu.

W wielu przypadkach stosowanie leków przeciwdepresyjnych jest jednak wskazane. Wymaga to jednak starannego doboru substancji czynnej przez lekarza posiadającego doświadczenie w zakresie psychokardiologii. W tym kontekście wskazane są również regularne badania laboratoryjne i EKG.

Psychoterapia dla pacjentów kardiologicznych z depresją i zaburzeniami lękowymi

Zaburzenia lękowe i depresja mogą być bardzo skutecznie leczone za pomocą psychoterapii.

Większość psychoterapii początkowo nie uwzględnia szczególnych problemów pacjentów kardiologicznych. Jednak w ostatnich latach wielu psychoterapeutów zdobyło dodatkowe kwalifikacje do leczenia pacjentów kardiologicznych.

W ostatnich latach z dobrym skutkiem przetestowano psychoterapie opracowane specjalnie dla pacjentów kardiologicznych. Oprócz obciążenia psychicznego i jakości życia mogą one nawet korzystnie wpływać na przebieg choroby fizycznej.

Jednak takie oferty są na razie dostępne tylko w nielicznych wyspecjalizowanych ośrodkach.

Niektórzy pacjenci nie mogą być leczeni ambulatoryjnie ze względu na ciężkość choroby serca i/lub współistniejące zaburzenia psychiczne. Niektóre kliniki oferują takim pacjentom stacjonarne leczenie psychokardiologiczne.

Jak dotąd dotyczy to jednak głównie obszaru rehabilitacji. Niektóre kliniki rehabilitacyjne oferują bardziej kompleksowe koncepcje leczenia psychokardiologicznego.

W ramach leczenia psychokardiologicznego, trwającego zazwyczaj od 4 do 6 tygodni, współpracują

• kardiolodzy,
• psychosomatycy oraz
• psychologowie oraz
• pielęgniarki i
• specjalistyczni terapeuci

współpracują z pacjentami jako zespół. Oferta obejmuje

• opiekę internistyczno-kardiologiczną oraz, w razie potrzeby, diagnostykę,
• regularne wizyty oraz
• wykorzystanie wszystkich środków technicznych Centrum Kardiologicznego.

Jednocześnie prowadzona jest intensywna diagnostyka i leczenie psychosomatyczne. Obejmuje to m.in.

• regularne indywidualne i grupowe rozmowy psychoterapeutyczne,
• szkolenia dla pacjentów,
• terapia sztuką oraz
• ćwiczenia relaksacyjne.

Ponadto każdy pacjent otrzymuje terapię fizyczną mającą na celu

• ogólnej aktywacji fizycznej,
• poprawę świadomości ciała oraz
• trening fizyczny dostosowany do konkretnej sytuacji chorobowej.

W razie potrzeby stosuje się

• diagnostyka stresu,
• biofeedback oraz
• doradztwo społeczne

.

Dla kogo przeznaczone jest stacjonarne leczenie psychokardiologiczne?

Leczenie psychokardiologiczne w warunkach szpitalnych jest szczególnie odpowiednie dla pacjentów z

• chorobami serca z współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi lub chorobami towarzyszącymi,
• wyraźnymi zachowaniami ryzykownymi lub zaburzeniami radzenia sobie ze stresem, z wynikającymi z tego problemami, np. nawracającym nadciśnieniem lub cukrzycą,
• wyraźnych objawów somatycznych bez lub z niejasną przyczyną organiczną (m.in. „neurozy sercowe”). W szczególności, jeśli doprowadziło to już do powtarzających się wizyt w nagłych wypadkach lub kosztownych badań bez wystarczającego wyjaśnienia dolegliwości