Hallux Rigidus – Ayak başparmağının ilk ekleminde görülen artroz: Nedenleri, belirtileri ve aşınma tedavisi

Hallux rigidus, ayak başparmağının birinci ekleminde görülen bir aşınma hastalığıdır (artroz). Halk dilinde “sert parmak” olarak da adlandırılır.

Hastalık, ayak orta kısmındaki ilk kemik ile ayak başparmağının ilk eklemi arasındaki bölgeyi etkiler. Halluks rigidus ilerledikçe bir yandan ağrıya neden olur. Öte yandan, hareket kısıtlılığı da ortaya çıkar ve bu da ayak başparmağının yere basmasını zorlaştırır veya tamamen imkansız hale getirir.

Bunun nedeni, bu eklemde artroza özgü sürekli kıkırdak kütlesi kaybıdır. İleri evrelerde, eklem kıkırdağı ciddi şekilde hasar görmüş veya tamamen kaybolmuş olduğundan kemik yüzeyleri birbirine sürtünür. Hastalığın ilerlemesiyle birlikte, hareket kabiliyetini daha da kısıtlayan kemik çıkıntıları (osteofitler) oluşabilir.

Çoğu durumda, halluks rigidusun oluşumu tam olarak net değildir. Ancak bu hastalığı tetikleyebilecek bazı faktörler vardır. Örneğin, aşırı veya yanlış yükleme ya da yanlış ayakkabı seçimi, örneğin uzun süre yüksek topuklu ayakkabı giyilmesi gibi faktörler rol oynayabilir. Bu nedenle, eklemleri genel olarak daha yüksek yüklemelere maruz kalan profesyonel sporcular bu konuda daha büyük risk altındadır. 

Küçük, muhtemelen fark edilmeyen yaralanmalar gibi faktörler de halluks rigidusa yol açabilir. Kalıtsal faktörler de olası nedenler listesine dahil edilmelidir.

Hallux rigidus sıklıkla, eklem üzerindeki baskıyı artıran ayak başparmağındaki bir bozukluğun sonucu olarak da ortaya çıkar. Örneğin, yürürken ayak bileği içe doğru bükülen kişiler, hem dizlere, hem ayağa hem de ayak başparmağına yanlış bir yük bindirirler. Ayak bileğindeki bu bozukluğa aşırı pronasyon denir.

Gut gibi bir metabolik hastalık da olası nedenler arasında sayılabilir. Bu hastalıklar sıklıkla ikincil artrozlara yol açar ve bu artrozlar ayak başparmağı eklemini de etkileyebilir.

Bir başka neden ise ayak başparmağı eklemine uygulanan aşırı kompresyon basıncıdır.

Halluks rigidusu işaret eden bazı belirtiler vardır. Ayak tabanının yere basarken hissedilen şiddetli ağrı ve artan hareket kısıtlılığı tipik belirtilerdir. Hareket kısıtlılığı, yürümeyi giderek daha ağrılı hale getirir. Eklemin sertliği nedeniyle ayak parmağı artık normal şekilde yere basamaz. Hastalar, ayak başparmağının eklemini korumaya eğilimlidir ve telafi edici olarak ayağı yan taraftan yuvarlarlar; bu da yanlış yük dağılımına ve daha fazla ağrıya yol açar.

Ayrıca iltihaplı reaksiyonlar da ortaya çıkabilir. Bunlar şu belirtilerle kendini gösterir:

• şişlik,
• kızarıklık,
• aşırı ısınma ve
• daha fazla ağrı ve fonksiyon kısıtlılığı şeklinde kendini gösterir.

Ayrıca zamanla

• etkilenen ayağın ayakkabısında sıkışma hissi ve
• hava koşullarına karşı bir miktar hassasiyet - özellikle soğuk havalarda

ortaya çıkabilir.

Tedaviyi yürüten hekim, genellikle bir ortopedi uzmanı, tarafından yapılan klinik muayene çoğu durumda netlik sağlayabilir. Bir röntgen filmi, eklem değişiklikleri hakkında önemli ipuçları sağlar. Bunun için, ayağa yük bindirilerek röntgen filmleri çekilir; böylece gerçek yükleme durumu gösterilir. Hareket kabiliyetinin kısıtlı olması ve sözde kemik çıkıntıları (ekzostozlar), halluks rigidusun belirtileridir.

Ayak başparmağının ilk eklemi bölgesinde görülen aşağıdaki belirtiler, halluks rigidusu işaret eder:

• Ağrı
• iltihaplı reaksiyonlar
• Hareket kısıtlılığı
• Ayakkabılarda sıkışma hissi
• Hava değişikliklerine duyarlılık
• Ayağın parmağının yuvarlanma yeteneğinin olmaması

Hallux rigidus tedavisinde temel olarak konservatif ve cerrahi tedavi arasında ayrım yapılır. Tedavi şekli,

• hastalığın evresine,
• hastanın yaşadığı rahatsızlığın derecesi ve
• hastanın aktivite gereksinimlerine göre belirlenir.

Konservatif Tedavi

Erken aşamada, özel tabanlık kullanımı veya Hallux rigidus ayakkabıları çözüm sağlayabilir. Tabanlık genellikle sert tabanlı olarak üretilir. Böylece ayak başparmağından tabanına doğru yuvarlanma hareketi aktarılır. Sonuç: ayak parmağı ekleminde daha az hareket ve dolayısıyla daha az ağrı. Manuel terapi ve özel ayak egzersizleri gibi fizyoterapötik önlemler sayesinde erken dönemdeki şikayetler genellikle etkili bir şekilde hafifletilebilir.

Ayak başı şişkinliğinde de ayak parmağı eklemindeki hareketlilik kısıtlanır ve böylece ağrı hafifletilir. Hallux rigidus'tan muzdarip sporcular, başka bir teknikten faydalanabilir: Ayak parmağının altındaki taban bölgesi frezelenir ve yumuşak bir malzeme ile kaplanır. Bu da, ayak parmağının yuvarlanma veya kalkma sırasında ayak sırtına doğru aşırı bastırılmasını önler; aksi takdirde şiddetli ağrılara yol açabilir.

Diğer konservatif tedavi yöntemleri arasında iltihap önleyici ilaçların veya kıkırdak onarıcı preparatların verilmesi de yer alır.

Cerrahi Tedavi

Ayak cerrahisi kapsamında bir ameliyat, aşağıdaki durumlarda düşünülebilir:

• hastalık çok ilerlemişse veya
• konservatif tedavi yöntemleri yeterli etkiyi göstermediğinde.

Bunun için çeşitli cerrahi teknikler mevcuttur.

Standart cerrahi tedavide, ayak başparmağının ilk eklemi tamamen sabitlenir (artrodez). Bu halluks rigidus ameliyatında hasarlı kıkırdak çıkarılır ve iki eklem yüzeyi birbirine sıkıca vidalanır.

Eklem koruyucu yöntemler arasında, hareket kabiliyetini artırmak amacıyla kemik çıkıntılarının çıkarıldığı cheilektomi yer alır. Bu eklem koruyucu ameliyat genellikle erken evrelerde gerçekleştirilir.

Hastaların başlangıçta eklemin sabitlenmesine karşı isteksiz olmalarına rağmen, çoğu hasta sabitleme ameliyatından sonra oldukça memnun kalır. Bu sayede sadece ağrılar büyük ölçüde ortadan kalkmakla kalmaz, aynı zamanda spor faaliyetlerine de yeniden başlanabilir. Ayak parmağının yuvarlanma hareketi büyük ölçüde parmağın uç eklemi tarafından sağlanır.

Kıkırdak rekonstrüksiyonu ise bir başka yöntemdir. Bu işlemde, hasar görmüş kıkırdak, vücudun diğer bölgelerinden alınan greftlerle onarılır. Alternatif olarak, kıkırdak büyümesini teşvik etmesi amaçlanan bir membran yerleştirilebilir. Diz ekleminde olduğu gibi, bu yöntemler bilimsel olarak henüz kesin olarak araştırılmamıştır ve başarı garantisi yoktur.

Hallux rigidus tedavisinde bir başka cerrahi seçenek de eklem protezi uygulamasıdır. Ancak bu yöntem, eklemi korumaya yönelik diğer tüm yöntemlerin artık sonuç vermemesi durumunda kullanılmalıdır.

Eklem koruyucu tedavilerin bir dezavantajı, halluks rigidusun nedenini ortadan kaldırmamalarıdır. Bu nedenle hastalık giderek ilerlemeye devam edebilir. Bazı uzmanlar tarafından, eklem aralığını genişleterek basıncı azaltan metatarsal kemiğin kısaltılması yöntemi de önerilmektedir. Eklem aralığı daralmış ve hareket kabiliyeti ciddi şekilde kısıtlanmışsa ameliyat önerilir.

Ameliyat Sonrası Tedavi

Hallux rigidus ameliyatından sonra öncelikle ağrının azaltılmasına odaklanılır. Lenf drenajının yanı sıra fizyoterapötik önlemler de iyileşme sürecini destekler. 

Ekin sertleşmesi dışında, mümkün olduğunca erken mobilizasyona başlanmalıdır. Ekin korunması amaçlı ameliyat geçiren hastalar, mobilizasyona daha erken başlayabilir. Şikayetlerin şiddetine bağlı olarak tedavi, birkaç haftadan birkaç aya kadar sürebilir. Eklem sertleştirme ameliyatından sonra, ameliyat sonrası iyileşme sürecine bağlı olarak ayak 6-12 hafta boyunca hareketsiz tutulur.

Bu hastalığın nedenleri çok çeşitli olduğundan, her zaman önlenmesi mümkün değildir.

Hatalı duruşlar varsa, bunlar tabanlıklarla veya özel ayakkabılarla tedavi edilmelidir. Tabanlık, ayak başparmağının ilk eklemini korumaya ve yanlış yüklenmeleri önlemeye yardımcı olur. Deformiteler, bazı durumlarda sadece halluks rigidusa değil, aynı zamanda ayak bileği veya diz eklemleri gibi diğer eklemlerde de sorunlara yol açabilir.