Tükürük taşları, tükürük bezlerinde veya bunların çıkış kanallarında oluşabilen küçük, sert birikintilerdir. Bu birikintiler tükürüğün bileşenlerinden oluşur ve doğal tükürük akışını engelleyebilir veya tamamen tıkayabilir. Tükürük artık engelsiz bir şekilde akamadığında, bez içinde birikmeye başlar. Bunun sonucunda ağrı, gözle görülür bir şişlik veya tükürük bezinde iltihaplanma ortaya çıkabilir.
Tıbbi olarak bu hastalığa sialolitiazis denir.
Tükürük taşları özellikle büyük tükürük bezlerinde sık görülür. En sık etkilenen bez, kanalı çok uzun olduğu için alt çene tükürük bezidir (Glandula submandibularis). Daha nadiren ise kulak tükürük bezi (Glandula parotidea) veya dil altı tükürük bezi (Glandula sublingularis) etkilenir. Bir taş genellikle sadece bir tarafta oluşur, bu nedenle çoğu zaman sadece bir bez etkilenir.
Tükürük taşlarının tedavisi, taşın büyüklüğüne, kanaldaki konumuna ve şikayetlerin şiddetine göre belirlenir. Küçük taşlar, sakız çiğnemek, ekşi şekerler veya diğer ekşi tatlı gıdalar yoluyla tükürük akışını uyararak kısmen çözülebilir. Daha büyük taşlar ise tükürük kanalı endoskopisi, sialendoskopi, şok dalgası litotripsi gibi modern yöntemler veya cerrahi müdahale ile çıkarılabilir.
Tükürük taşları genellikle röntgen filmlerinde tesadüfen tespit edilir.
Tanım: Tükürük taşları / sialolitiazis nedir?
Tükürük taşları, tükürüğün bileşenlerinden oluşan katı birikintilerdir. Tek bir tükürük taşı, bir tükürük bezi içinde veya bezin çıkış kanalında gelişebilir. Bu hastalık tıpta sialolitiazis olarak adlandırılır ve tükürük bezlerinin sık görülen hastalıkları arasındadır.
Tuğlaların çoğu büyük tükürük bezlerinde oluşur. Özellikle alt çene tükürük bezi, diğer adıyla submandibular bez, bu durumdan sıklıkla etkilenir. Bu bez, birikintilere daha kolay yol açabilen nispeten viskoz bir tükürük üretir.
Taşların boyutu büyük ölçüde değişebilir. Bazı tükürük taşları sadece birkaç milimetre büyüklüğündeyken, diğerleri birkaç santimetreye kadar ulaşabilir. Olası şikayetlerin ortaya çıkmasında belirleyici olan, özellikle taşın atım kanalı içindeki veya bezin içindeki konumudur.
Çoğu durumda tükürük taşları başlangıçta fark edilmez. Ancak salgı kanalı veya bezin tıkanmasına neden olduklarında hissedilebilir şikayetler ortaya çıkar.
Tükürük taşı oluşumunun nedenleri ve risk faktörleri
Tükürük taşlarının oluşumunun çeşitli nedenleri vardır; bunların arasında sıklıkla yetersiz sıvı alımı yer alır. Tükürük akışının azalması veya tükürüğün bileşiminde değişiklik olması, tükürük taşı oluşumunu özellikle kolaylaştırır. Örneğin, sıvı alımının yetersiz olması, tükürük üretiminin azalması, tükürük bezlerinin iltihaplı hastalıkları, kötü ağız hijyeni veya kabakulak gibi enfeksiyonlar.
Kanalların yapısal özellikleri de bu konuda rol oynayabilir. Dışa çıkış kanalı çok uzun veya dar ise, tükürüğün akışı zorlaşabilir.
Kistik fibrozis gibi kronik hastalıklar tükürük bileşimini değiştirebilir; tükürük bezlerinde meydana gelen bu değişiklikler, sert taşların oluşma riskini artırır.
Sıvı eksikliği nedeniyle vücut, tükürük yoluyla verilen su miktarını azaltır ve dolayısıyla tükürük üretimini düşürür. Ancak bezler artık düzgün bir şekilde yıkanmazsa, sert konkrementler (birikintiler) oluşabilir.
Hangi şikayetler ve belirtiler ortaya çıkar?
Tükürük taşlarından muzdarip hastalar her zaman semptom göstermez. Tükürük taşlarının fark edilip edilmeyeceği genellikle bunların konumuna ve büyüklüğüne bağlıdır.
Genellikle şikayetler, tükürük taşları bezleri tıkadığında ve tükürük bezde birikmeye başladığında ortaya çıkar. Belirtiler genellikle iltihaplı niteliktedir ve etkilenen bez bölgesinde ağrı ile ilişkilidir. Örneğin, yemek sırasında tükürük üretimi arttığı için ağrılı şikayetler ortaya çıkabilir.
Ayrıca şunlar da görülebilir:
- şişlik,
- ağız boşluğunda baskı hissi,
- tükürük akışında azalma,
- ağrılı kızarıklıklar ve
- sıklıkla ateşli reaksiyonlara
ortaya çıkar. Böyle bir durumda genellikle sialadenit (tükürük bezi iltihabı) söz konusudur. Çoğu durumda kulak tükürük bezinde iltihaplanma görülür. Bu şikayetler genellikle kabakulak hastalığında ortaya çıkar.
Tükürük taşları şikayetlere neden oluyorsa tıbbi tedavi gereklidir. Bakteriyel iltihabı tedavi etmek için sıklıkla antibiyotik kullanılır.
Tükürük taşları nasıl teşhis edilir?
Teşhis genellikle kapsamlı bir klinik muayene ile başlar. Bu muayene sırasında doktor baş ve boyun bölgesini inceler ve tükürük bezlerini dikkatlice elle muayene eder.
Tükürük taşı şüphesi varsa, ek görüntüleme yöntemleri kullanılır. Bu yöntemlerin yardımıyla tükürük taşları teşhis edilebilir ve tam konumları belirlenebilir.
Ultrason muayenesi, hızlı bir şekilde yapılabilmesi ve radyasyona maruz kalma riski taşımaması nedeniyle sıklıkla ilk tercih edilen yöntemdir. Bu muayene ile taşın nerede olduğu ve ne kadar büyük olduğu genellikle tespit edilebilir.
Bazı durumlarda, taşın boyutunu daha kesin olarak belirlemek için ek olarak bir BT taraması yapılabilir.
Tanı klinik olarak konur ve görüntüleme yöntemleriyle doğrulanır. Tanı ve tedaviye ilişkin tıbbi öneriler, diğer kaynakların yanı sıra Kulak Burun Boğaz Hastalıkları Derneği’nin S2k Kılavuzu 017-025’te bulunabilir.
Tükürük taşlarının tedavisi
Tükürük taşlarının tedavisi için çeşitli seçenekler bulunmaktadır. Burada da
- taşın büyüklüğüne ve salgı kanalındaki konumuna
- Şikayetlerin şiddeti
farklılık gösterir.
Tükürük taşlarını gidermenin nazik bir yolu masajdır. Bu yöntemde hem doktor hem de hasta, hedefli hareketlerle sıkışmış tükürük taşlarını bezlerin çıkışına doğru itmeye çalışabilir. Ardından bu taşlar tükürükle birlikte dışarı atılır.
Daha küçük tükürük taşları söz konusuysa, tükürük akışını artıran özel gıdalar kullanılabilir.
- Sakız çiğnemek,
- ekşi şekerler emmek ya da
- limon
tüketmek tükürük akışını uyarır ve artan tükürük üretimi sayesinde taşların salgı kanalı yoluyla dışarı çıkmasını sağlayabilir.
Bu yöntemler, herhangi bir cerrahi müdahale gerektirmediği için konservatif tedavi olarak da adlandırılır. Konservatif yöntemler arasında antibiyotik tedavisi de yer alır. Bunlar, tükürük taşları nedeniyle tükürük bezi iltihabı ortaya çıktığında verilir. İltihapları giderir ve daha fazla yayılmasını önler.
Bu önlemler başarıya ulaşmazsa, başka tedavi yöntemleri de mevcuttur. Örneğin, özel bir tür şok dalgası tedavisi uygulanabilir. Ultrason dalgaları, tükürük taşlarının çözülmesini ve parçalanmasını sağlar; kalıntılar da tükürükle birlikte dışarı atılır.
Alternatif olarak, tükürük kanalı endoskopisi yapılabilir. Bu işlemde tükürük taşı, lokal anestezi veya genel anestezi altında
- özel bir aletle çıkarılır veya
- lazerle parçalanır.
Seyrı ve Prognoz
Hastalığın seyri çoğu durumda olumludur. Tükürük taşları, özellikle erken teşhis edildiğinde genellikle iyi bir şekilde tedavi edilebilir. Modern tükürük kanalı endoskopisi veya şok dalgası litotripsi yöntemleri, kapsamlı bir ameliyat gerektirmeden nazik bir tedavi imkanı sunar.
Ancak tükürük taşları tedavi edilmezse, şikayetler tekrarlayabilir veya tükürük bezinde iltihaplanma meydana gelebilir. Ayrıca, tükürük taşları yeniden oluşabilir.
Genel olarak prognoz iyidir. Tükürük bezinin tamamen alınması nadiren gereklidir.
Sık Sorulan Sorular
Tükürük taşları nedir?
Tükürük taşları, tükürüğün bileşenlerinden oluşan ve tükürük bezlerinde veya bunların çıkış kanallarında oluşan katı birikintilerdir.
Tükürük taşları hangi semptomlara neden olur?
Tükürük taşlarının neden olduğu tipik şikayetler arasında ağrı, etkilenen bezin şişmesi, yemek yerken baskı hissi ve tükürük akışında azalma sayılabilir.
Tükürük taşları nasıl teşhis edilir?
Tükürük taşlarının teşhisi, klinik muayene ve ultrason veya BT gibi görüntüleme yöntemleri ile konur.
Ne zaman ameliyat gerekir?
Cerrahi olarak çıkarılması genellikle sadece büyük taşlarda ve diğer tedaviler başarısız olduğunda gereklidir.
Yazıyı paylaş