Mukoviskidoz (Kistik Fibroz (CF)): Belirtiler, Tedavi ve Yaşam Süresi

Mukoviskidozda, 7. kromozomdaki CFTR geninde mutasyon meydana gelir. Bu mutasyon, vücuttaki salgıların su içeriğinin azalmasına neden olur.

Sonuç olarak, çeşitli organ fonksiyonlarında ciddi bozulmalara yol açar. Bu durum, organlarda kalıcı iltihaplanmalara neden olur ve bu iltihaplanmalar uzun vadede organları tahrip eder.

Bu durumdan özellikle sık etkilenen organlar şunlardır:

• akciğerler,
• pankreas ve
• sindirim organları.

Mukoviskidozun tedavisi yoktur. Mukoviskidoz hastalarının ortalama yaşam süresi yaklaşık 32 yıldır.

Ortalama olarak her 2.500 kişiden biri mukoviskidoz hastasıdır. Dolayısıyla mukoviskidoz, nispeten nadir görülen bir hastalıktır. Aynı zamanda, en sık görülen doğuştan metabolik hastalıklarından biridir. Hastalığın seyri ve tedavisi hakkında daha ayrıntılı rakamlar, birçok hastanın tedavi verilerinin kaydedildiği Alman Mukoviskidoz Kayıt Sistemi’nden elde edilmektedir.

Kistik fibrozun ortaya çıkmasının temel nedeni, kalıtımda bir sapma, yani genetik bir değişikliktir. Bu hastalık, 7. kromozomdaki mutasyona uğramış CFTR geni tarafından neden olur.

CFTR, “kistik fibroz transmembran iletkenlik düzenleyicisi” anlamına gelir. CFTR proteini normalde hücre zarında bulunur ve burada tuz ve su taşınımını kontrol eder. CFTR genindeki mutasyon nedeniyle vücuttaki tüm bezlerin tuz ve su dengesi bozulur. Bu bezler, organlara uzun vadede zarar veren aşırı kalın bir balgam üretir. Ayrıca, örneğin terdeki tuz içeriği de belirgin şekilde artar.

Ancak kistik fibroz genellikle, hastaların her iki ebeveyninden de mutasyona uğramış bir gen almış olması durumunda ortaya çıkar. Eğer sadece bir ebeveyn etkilenen geni miras bırakırsa, diğer ebeveynin sağlıklı geni, hastalıklı geni “baskılayabilir”. Bu nedenle çocuk kendisi hastalanmaz, ancak hastalıklı geni başkalarına aktarabilir.

Otozomal resesif kalıtımın
gösterimi © Kashmiri, Domaina’nın önceki çalışmasına dayanarak: Autosomal recessive - en.svg, CC BY-SA 3.0

Kistik fibrozda neredeyse her organ etkilenebilir. Bu nedenle, bu hastalık çoklu organ hastalığı olarak sınıflandırılır.

Organa göre farklı belirtiler görülür; bunlar aşağıda sıralanmıştır.

Akciğer

Akciğerlerde, viskoz sekresyon bronşları tıkar. Bu sekresyonun atılması zordur ve sıklıkla birikir. Bu durum solunum yollarının kalıcı olarak daralmasına neden olur. Biriken balgam nedeniyle sıklıkla enfeksiyonlar gelişir.

Bronşlar giderek tahrip olur ve sonunda akciğer yetmezliği ortaya çıkar.

Mukoviskidozda akciğerlerle ilgili tipik belirtiler şunlardır:

• Öksürük
• Kronik bronşit
• Kronik sinüzit
• Sık görülen akciğer enfeksiyonları ve iltihaplanmaları
• Kronik oksijen yetersizliği
• Nefes darlığı (Dispne)
• Bronşektaziler

Bağırsak

Yenidoğanlarda bağırsak tıkanıklığı, genellikle mukoviskidoz hastalığının ilk belirtisidir. Hastalarda bağırsak içeriği çoğu durumda çok yoğun ve çok az sıvıdır; bu da hastalığın ilerlemesiyle birlikte sürekli sindirim sorunlarına yol açar. 

Mukoviskidozda bağırsaklarla ilgili tipik belirtiler şunlardır:

• Yapışkan bağırsak salgıları
• Sindirim bozuklukları
• Aşırı zayıflık

Pankreas

Mukoviskidozda görülen kalın mukus, pankreas kanallarını da tıkayabilir. Bunun sonucu olarak bağırsakta besin maddelerini parçalamak için gerekli sindirim enzimleri eksik kalır; buna pankreas yetmezliği denir. Bu nedenle vücut, besinlerden önemli besin maddelerini yeterince ememez.

Mukoviskidozda pankreasla ilgili tipik belirtiler şunlardır:

• Karın ağrısı
• Şişkinlik
• Aşırı zayıflık
• Yağlı ve sert dışkı
• Tip I diyabet

Karaciğer

Safra yollarında tekrarlayan iltihaplanmalar ve safra taşı oluşumu da mukoviskidozun tipik belirtileridir. Bunlar, viskoz safra salgısı nedeniyle ortaya çıkar. Bunun geç dönem bir sonucu olarak karaciğer sirozu gelişebilir.

Kemikler

Besin emilimindeki bozukluğun geç dönem sonuçları olarak osteoporoz ve diyabet ortaya çıkabilir. Her ikisi de hastalığın ilerleyen evrelerinde sık görülen eşlik eden hastalıklar arasındadır.

Cinsel organlar

Mukoviskidozlu erkek hastaların neredeyse tamamı, kalın mukusun vas deferansları tıkaması nedeniyle kısırdır.

Buna karşılık, kadın hastalarda doğurganlık temel olarak mevcuttur. Ancak, yıllarca süren hastalık ve fallop tüplerinin tıkanması nedeniyle doğurganlıkta bozukluklar da görülebilir.

Cilt

Ter bezleri de etkilendiği için, mukoviskidoz hastalarının teri genellikle oldukça tuzlu bir tada sahiptir.

Günümüzde mukoviskidozun teşhisi için çeşitli yöntemler bulunmaktadır.

Yenidoğanlarda hastanede rutin olarak kan tahlili yapılır. İmmünreaktif tripsin (IRT değeri) yüksekse, mukoviskidoz şüphesi doğar. Hastalarda terdeki tuz konsantrasyonu belirgin şekilde artar. Bu nedenle bir sonraki adımda ter testi yapılır.

Mekonyum (yenidoğanların dışkısı) da özel proteinler açısından incelenir. Ayrıca, bir DNA analizi kesin kanıt sağlayabilir ve gen mutasyonunun türünü ortaya çıkarabilir.

Ancak CFTR genindeki mutasyon, mutasyonların çok sayıda olması nedeniyle tespit edilemeyebilir ve kesin olarak belirlenemeyebilir. Erken teşhis (prenatal teşhis) alanında, doğmamış bebekler CFTR genindeki genetik değişiklikler açısından test edilebilir. Bunun için amniyosentez yapılır.

Daha sonraki aşamalarda, akciğerler gibi etkilenen organlar röntgen çekimleri ve diğer yöntemlerle incelenir. Ayrıca, hastalığın seyrinin düzenli olarak izlenmesi de gereklidir.

Kistik fibrozis temel olarak tedavi edilemez. Bu nedenle doktorlar sadece hastalığın semptomlarını tedavi edebilir.

Ancak çocukluk çağında erken tedaviye başlanması tavsiye edilir. Bu, hastalığın seyrini olumlu yönde etkileyebilir ve hastaların yaşam beklentisini belirgin şekilde artırabilir.

Mukoviskidoz hastalığında birden fazla organ etkilenir. Bu nedenle her bir bozukluk ayrı ayrı tedavi edilmelidir.

Aşağıda, mukoviskidözün çeşitli tedavi seçeneklerinden bir özet yer almaktadır:

• Sindirim enzimlerinin (pankreatin) verilmesi
• Yağda çözünen vitaminlerin verilmesi
• Dengeli ve kalori açısından zengin beslenme
• Bakterilere karşı antibiyotikler
• Balgam söktürücü ilaçlar
• Solunum terapisi (otogenik drenaj)
• İnhalasyon
• Fizyoterapi
• Dayanıklılık sporları (sağlık durumu elverdiği sürece)
• Oksijen verilmesi
• Bronş genişletici ilaçlar
• Akciğer nakli

Son yıllarda, CFTR modülatörleri olarak adlandırılan ilaçlar tedaviyi önemli ölçüde iyileştirmiştir. Bu ilaçlar, kusurun kaynağına doğrudan etki eder ve kusurlu proteinin işlevini kısmen geri kazanmasını sağlar.

Hastalar ve yakınları için destek ve daha ayrıntılı bilgiler, diğer kaynakların yanı sıra Federal Kistik Fibrozis Derneği tarafından sağlanmaktadır.