Allojenik kök hücre nakli - Bilgiler ve uzmanlar

Tıp uzmanları, allojenik kök hücre nakliyle iki temel hedefi birleştirir:

1. Birincisi, bu sayede kan kanseri (lösemi) olan bir kişiye sağlıklı kan oluşturan hücreler aktarılabilir. Bu hücreler, agresif kemoterapi veya radyasyon tedavisinin ardından hasar görmüş veya ölmüş kemik iliğini yeniler.
2. İkincisi, yeni oluşan bağışıklık hücreleri hastanın vücudunda kalan tümör hücrelerine saldırır.

Tıp uzmanları, allojenik kök hücre nakli konusunda “nakil karşı lösemi reaksiyonu” (Graft versus Leukemia) terimini de kullanırlar.

Lösemi, “beyaz kan” anlamına gelir ve beyaz kan hücrelerinden (lökositler) kaynaklanan çok sayıda kan kanseri türünü ifade eder @ kalsoom /AdobeStock

Lösemi hastalarında veya nadir görülen beyin tümörleri olan kişilerde, doktorlar kemoterapi veya radyoterapi ile kanser hücrelerini yok eder.

Ancak hem lösemi hem de yoğun tedavi kemik iliğini tahrip eder. Bu nedenle hastaların kendi kan üretimleri ve bağışıklık sistemleri ortadan kalkar.

Bu nedenle hasta, kanser tedavisinin ardından kök hücre nakline ihtiyaç duyar. Yeni kök hücreler, yeni kemik iliği ve yeni kan hücreleri oluşturur.

Uzmanlar, aşağıdaki durumlarda “otolog kök hücre nakli” terimini kullanır:

• Kan kök hücreleri hastanın kendisinden alınmışsa
• Doktorlar, kemoterapi öncesinde bu hücreleri alır, arındırır ve ardından tekrar hastaya geri verir

Bu işlemde donör ve alıcı aynı kişidir.

Allojenik kök hücre nakli ise şu durumlarda söz konusudur:

• Kanser hastası (alıcı), başka bir kişiden (donör) kök hücreler alırsa

Bu kişi çoğu durumda hastanın kendi aile çevresinden gelir. Ancak akraba olmayan kişiler de donör olarak değerlendirilebilir.

İnsan kemik iliği, insanın en önemli kan oluşturan organıdır @ 7activestudio /AdobeStock

Donör ve alıcı farklı kişiler olduğundan, donörün bağışıklık hücrelerinde benzer yüzey belirteçlerine sahip olması gerekir.

 Bu insan lökosit antijenleri (HLA), vücudun tüm hücrelerinde bulunur. Bunlar, bağışıklık sistemine her şeyin “normal” olduğunu ve bir sorun olmadığını bildirir.

Bu, nihayetinde bağışıklık sistemimizin kendi vücudumuza karşı dönmemesinin nedenlerinden biridir. Buna karşılık, yabancı yüzey belirteçleri yabancıdır ve bu nedenle bağışıklık sistemimiz genellikle onlara saldırır.

Allojenik kök hücre naklinde doktorlar, alıcıya “yabancı” bir kan oluşturma sistemi aktarır. Bunun sonucunda oluşan bağışıklık sistemi, donörün bağışıklık sistemine benzer. Bu nedenle alıcının hücrelerini yabancı olarak sınıflandırır ve saldırır (greft-versus-host reaksiyonu).

Ancak bunun olmaması için, tıp uzmanları allojenik kök hücre nakli öncesinde uygun bir donör bulmalıdır. Bu, HLA paterni temel alınarak yapılır.

Böylece donör hücrelerinden elde edilen kemik iliği, alıcıya benzer kan ve bağışıklık hücreleri üretir. Bu sayede reddedilme reaksiyonu riski önemli ölçüde azalır.

HLA uyumlu bir donör varsa (örneğin akrabalar arasında), donörün kan veya kemik iliği kök hücreleri alınabilir.

Ardından doktorlar, alıcıyı (genellikle bir lösemi hastası) yüksek dozda kemoterapi veya radyoterapi uygulayarak nakil için hazırlar. 

Kemoterapi veya radyoterapi, vücuttaki kanser hücrelerini içeren kemik iliğini yok eder. Bu nedenle, tedavi sonrasında hastanın kendi kan üretim sistemi ve bağışıklık sistemi kalmaz.

Ardından alıcıya kan nakli yoluyla donör hücreleri verilir. Allojenik kök hücreler kemiklerin kemik iliği boşluklarına göç eder ve orada yeni kemik iliği oluşturur.

Yaklaşık üç hafta sonra kök hücrelerden yeni kemik iliği oluşur ve alıcının kan değerleri normale döner.

Kan üretimi başladığında yeni bir bağışıklık sistemi oluşur. Artık hiçbir tümör hücresi saptanamadığında hasta iyileşmiş sayılır.

Kök hücre naklinden yaklaşık altı ay sonra, hasta kök hücre donörünün kan grubuna sahip olur @ Elnur /AdobeStock

Allojenik kök hücre nakli, çoğu hasta için yeniden sağlığına kavuşmanın tek şansıdır. Ancak bu tedavi yöntemi tamamen risksiz değildir.

Çünkü “donör kemik iliğinin” tutunmama riski vardır.

Allojenik kök hücre naklinde çok daha büyük bir risk ise, yeni oluşan bağışıklık sisteminin alıcının vücuduna saldırmasıdır. Tıp uzmanları buna "greft-versus-host hastalığı" (Graft-versus-host-disease) adını verir. Bunu önlemek için, önceden mümkün olduğunca yüksek bir HLA uyumu sağlanması özellikle önemlidir. 

Kök hücre naklinden sonra, ilaçlar bağışıklık tepkisini bastırabilir. Ancak bu durum, enfeksiyon riskini artırır.

Yüksek dozlu kemoterapi ve tüm vücut radyoterapisi, erkek ve kadınların üreme hücrelerine zarar verir. Bu nedenle, tedavi sonucunda kısır kalabilirler.

Bu nedenle, tedaviden önce doktorunuzla sperm ve/veya yumurta hücrelerinin kriyokonservasyonu (“dondurulması”) olasılığını görüşün. Böylelikle, genç yaşlarda daha sonra çocuk sahibi olma isteği yine de yerine getirilebilir.

Yüksek doz kemoterapi veya radyasyon tedavisi sonucu ortaya çıkan ikincil tümörler de başka bir uzun vadeli etki olabilir. Bununla birlikte, allojenik kök hücre nakli birçok hasta için genellikle tek seçenektir.

Allojenik kök hücre nakli için uygun olan hastaların çoğu, kötü huylu kan hastalıklarından (lösemiler) muzdariptir. Lösemiler, hematoloji ve onkoloji alanlarındaki uzmanların sorumluluğundadır. Bu alanlar iç hastalıkları uzmanlığı kapsamındadır.

Uzmanlaşmış tümör merkezlerinden tavsiye almaya özen göstermelisiniz. Bunlar, örneğin hemat-onkoloji merkezleri veya kök hücre nakli merkezleridir. Günümüzde bu merkezler, Almanya’nın dört bir yanındaki çok sayıda üniversite hastanesinde bulunmaktadır. Allojenik kök hücre nakli konusunda deneyimli uzmanların ve uzmanlaşmış tümör merkezlerinin bir listesini yukarıda bulabilirsiniz.