Bağışıklık sistemini güçlendirmek – Savunma sistemi, işlevi ve patojenlere karşı koruma – Bağışıklık sistemi nasıl çalışır?

Bağışıklık sistemi, insan vücudunun en önemli savunma mekanizmasıdır. Esas olarak vücuda giren mikroorganizmaların ortadan kaldırılmasından sorumludur. Ayrıca, zararlı ve yabancı maddeleri vücuttan dışarı atar. Böylelikle kalıcı hasarların önlenmesini sağlar.

Sonuç olarak, bağışıklık sistemi vücuda ait hücreleri de yok edebilir. Bu yeteneği genellikle hatalı hücreleri ortadan kaldırmak için kullanır.

Temel olarak bağışıklık sistemi, sınırları belirlenmiş, bağımsız bir organ değildir. Daha çok, çeşitli organlar, hücreler ve moleküllerden oluşan karmaşık bir ağdır.

Vücut, sürekli olarak birçok tehlikeli çevresel etkiye ve zararlı mikroorganizmaya maruz kalır. Bunlarla mücadele edilmezse, işlev bozukluklarına ve hatta bazen hayati tehlike arz eden hastalıklara yol açarlar. Bakteriler ve virüslerin yanı sıra, özellikle birçok mantar ve parazit de insanlar için ciddi bir tehdit oluşturur.

Bağışıklık sisteminde çok sayıda farklı yapı rol oynar. Sistem, birkaç “savunma hattına” sahiptir. Böylece, bir savunma hattı aşıldığında başka önlemler de alabilir. Tıp, bu savunma hatlarını temel olarak şu kategorilere ayırır:

• mekanik ve biyokimyasal bariyerler
• Hücreler
• Proteinler

Bu koruma mekanizmaları, bağışıklık sisteminin ilk savunma hattını oluşturur. Bu bariyerler, birçok patojenin vücuda girememesini sağlar. Ayrıca, patojenler yakalandıkları anda hızla uzaklaştırılmalarını da sağlarlar.

Özellikle yüz bölgesinde bu sistemlerden çok sayıda bulunur. Gözler, göz kapakları tarafından korunur. Ağız, dudaklar tarafından kapatılır ve burun, solunum yollarını korur.

Ağız boşluğu ayrıca biyokimyasal savunma mekanizmalarına da sahiptir. Tükürükte, patojenlerle mücadele etmekten sorumlu olan lizozim enzimi bulunur. Vücudun diğer birçok girişi de ek olarak bir mukoza tabakası tarafından korunur.

Bağışıklık sisteminin hücresel yapıları

Patojenler bu mekanik engelleri aşabilirlerse, onlarla mücadele eden bağışıklık sisteminin çeşitli hücreleriyle karşılaşırlar.

Önemli olanlardan bazıları şunlardır:

• granülositler,
• doğal öldürücü hücreler ve
• T lenfositleri.

Bu hücreler, bazı durumlarda özel işlevlere sahip organları bile oluştururlar. Bunlara, diğerlerinin yanı sıra lenfatik sistem de dahildir.

Bu hücreler esas olarak kemik iliğinde üretilir.

Çoğu zaman, hücresel bileşenler vücudun lenf kanalları ve kan damarlarında dolaşır. Bu sayede farklı doku yapılarına ulaşırlar.

Her bir savunma hücresi, vücut için belirli bir tehdide karşı uzmanlaşmıştır. Örneğin, sitotoksik T hücreleri, patolojik olarak değişime uğramış bir hücreyi yok etme yeteneğine sahiptir.

Bağışıklık sisteminin proteinleri

Ayrıca vücut, bir savunma reaksiyonu sırasında haberci maddeler olarak proteinleri kullanır. Tıp, bunlara humoral bileşenler adını verir. Bu terim, "humor" kelimesinden türemiştir. Tıbbi bağlamda "sıvı" anlamına gelir.

Bu bileşenler, savunma hücrelerinin aksine, kendi başlarına başka bir yere gitme yeteneğine sahip değildir. Sadece kan dolaşımında ve lenf sisteminde pasif olarak dolaşarak, savunma hücrelerini bir patojenle mücadelede desteklerler.

Vücudun plazma hücreleri, diğerlerinin yanı sıra, istilacıya bağlanarak onu etkisiz hale getiren kişiye özel antikorlar üretir.

Mekanik ve biyokimyasal bariyerler, vücuda sayısız patojen karşısında en etkili korumayı sağlar. Toplamda, tüm

• virüslerin,
• bakteri,
• mantar ve
• parazitlerin

vücuda girmesini engeller ve böylece enfeksiyonu önler. Çok az sayıda patojen, kendi gücüyle bağışıklık sisteminin bariyerlerini aşabilir. Çoğu patojen, bağışıklık sistemini zayıflatan yaralanmalar veya önceden var olan hastalıklar yoluyla bu bariyerleri aşar.

Bağışıklık sistemi vücutta patojenler tespit ederse, bir bağışıklık tepkisi başlatır. Bu süreçte öncelikle ilk enfeksiyon ile ikinci enfeksiyon arasında ayrım yapar.

İlk enfeksiyon söz konusuysa, bağışıklık sistemi başlangıçta sadece antijen sunan hücrelerle tepki verir. Bu hücreler, bir patojenin tipik özelliklerini tanıyabilir ve onu kendi içlerine hapsedebilir. Bu nedenle tıpta bu hücrelere “fagositler” adı da verilir. Fagositler patojeni tamamen yok ettikten sonra, onun parçalarını yüzeylerinde lenfositlere sunar ve böylece lenfositleri aktive eder.

Aktive olan lenfositler, sonunda patojeni agresif maddelerle yok ederler. Ayrıca antikor üretimine de başlarlar.

Tüm istilacılar başarıyla ortadan kaldırıldıktan sonra, bağışıklık sisteminde “hafıza hücreleri” olarak adlandırılan hücreler kalır. Bu hücreler, patojen hakkında toplanan tüm verileri içerir. Bu sayede, ikinci bir enfeksiyon durumunda çok daha hızlı bir tepki verilmesini sağlarlar.

Aşılama sırasında doktor, vücuda öldürülmüş veya büyük ölçüde zayıflatılmış bir patojen enjekte eder.

Aşılama, bağışıklık sistemine bir destektir. Genellikle kan dolaşımına enjekte edilen patojenler, vücuda ciddi bir zarar veremez. En fazla hafif bir hastalığa neden olurlar.

Ancak vücut, enjekte edilen patojenleri tam anlamıyla zararlı olarak görür ve onlara karşı harekete geçer. Çoğu zaman, aşılanan patojenlerle mücadele etmekte herhangi bir sorun yaşamaz.

Patojenin başarılı bir şekilde ortadan kaldırılması sayesinde bağışıklık sistemi, gelecekte “gerçek” patojenlerle hızlı bir şekilde mücadele etmeye hazır hale gelir. Bunun avantajı, tehlikeli hastalıkların bile vücuda artık zarar verememesidir. Hatta bir hastalık ortaya çıksa bile, hastalık ilk enfeksiyona kıyasla çok daha hafif seyreder.

Otoimmün bir hastalıkta, bağışıklık sisteminin yıkıcı gücü kendi vücuduna yönelir. Sağlıklı bir bağışıklık sistemi, zararsız ve tehlikeli hücreleri birbirinden ayırt edebilir. Ancak alerjiler ve otoimmün hastalıklar, bağışıklık sisteminin toleransının bozulmasına neden olur. Bundan sonra bağışıklık sistemi, zararsız organizmalara da saldırır.

Bu nedenle, vücuda ait hücreler patojen olarak kabul edilir ve bağışıklık sistemi tarafından saldırıya uğrar. Bu da iltihaplanmalara ve reaktif doku oluşumuna yol açar.

Bunun yanı sıra, birçok durumda etkilenen organda kalıcı hasarlar da ortaya çıkar.

Almanya’da ortalama olarak nüfusun yüzde beşi bir otoimmün hastalıktan muzdariptir. En yaygın otoimmün hastalıklar şunlardır:

• Sedef hastalığı
• Graves hastalığı
• Romatoid artrit
• Crohn hastalığı
• Alopesi areata

İnsan bağışıklık sistemi, birçok özel bağışıklık hücresinden oluşan karmaşık bir savunma sistemidir. Doğuştan gelen bağışıklık sistemi, deri ve mukoza zarları aracılığıyla ilk bariyeri oluştururken, edinilmiş bağışıklık sistemi ise bakteriler ve virüsler gibi vücuda yabancı mikroorganizmalara karşı spesifik bir savunma sağlar.

Bu süreçte lökositler, yani beyaz kan hücreleri vücutta dolaşır ve gerektiğinde hedefli bir bağışıklık tepkisi ve savunma tepkisi tetikler. Antijen sunan hücreler ve dendritik hücreler, vücuda giren zararlı patojenleri tanır ve B ve T lenfositlerini aktive eder. Bu hücreler kemik iliğinde oluşur ve enfekte olmuş veya bozulmuş hücrelerin tanınmasını ve ortadan kaldırılmasını sağlar; böylece bağışıklık oluşur ve yeni bir enfeksiyon önlenir.

Bağışıklık sistemi bu süreçte tek tek hücrelere veya enfekte olmuş vücut hücrelerine tepki verir ve savunma mekanizmalarını sürekli olarak uyarlar. Güçlü bir bağışıklık sistemi, vücudun kendi savunma mekanizmalarıyla vücudu güvenilir bir şekilde korur ve bağışıklık sisteminin koruyucu ve etkili bir şekilde çalışmasını sağlar. Ancak sistem zayıfladığında patojenler vücuda daha kolay girebilir; bu nedenle bağışıklık sistemini güçlendirmek ve sağlıklı tutmak için önlemler almak önemlidir. Genel olarak bağışıklık sistemi konusu, humoral süreçler, savunma sisteminin birçok hücresi ve karmaşık mekanizmaların bir arada çalışmasıyla bağışıklık sisteminin nasıl işlediğini ortaya koyar.