Antimikotiklerle mantar tedavisi: Bilgiler ve uzmanlar

Antimikotikler, mantar enfeksiyonlarını (tıbbi terimle: mikoz) tedavi etmeye yarayan ilaçlardır.

Belirli bir mantar türüne özel olarak tasarlanmış olabilirler ve bu mantarı etkili bir şekilde yok edebilirler. Bu durumda dar spektrumlu antimikotiklerden söz edilir.

Diğer antifungal ilaçlar ise belirli bir mantar patojenine özel değildir, aksine mantarları genel olarak yok eder. Bu durumda geniş spektrumlu antifungal ilaçtan söz edilir.

Antimikotikler, doğru kullanıldığında mantar enfeksiyonuyla etkili bir şekilde mücadele edebilir. Ayrıca, patojenlerin daha fazla yayılmasını önlemek için bazı hijyen kurallarına da uymalısınız. Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir:

• Giysilerinizi ve havlularınızı başkalarıyla paylaşmayın.
• Çamaşırlarınızı yıkarken, antimikotik etkiye sahip deterjan ve yumuşatıcı kullanın.

Antimikotiklerin etken maddeleri, mantar üzerinde farklı etkiler gösterebilir:

• Mantarların büyümesini engelleyen antifungal ilaçlar, fungistatik etkiye sahiptir. Bu ilaçlar, patojeni dolaylı olarak, yani dolaylı ya da gecikmeli bir şekilde yok eder.
• Mantarları doğrudan öldüren antimikotikler ise fungisid etkiye sahiptir.

Temel olarak, antimikotikler mantar hücrelerinin üretim merkezleri olan hücre zarlarına etki eder. Mantar hücrelerini doğrudan öldürmezler, sadece hücre zarlarında üretilen maddelerin "yapı planını" değiştirirler.

İmidazol ve triazol gibi etken maddeler, önemli bir enzimi bloke eder. Bu enzim olmadan mantar hücreleri, mantardaki metabolik süreçleri bozan hatalı bir yapı maddesi üretir. Sonuç olarak mantar artık çoğalamaz. Mantar enfeksiyonu daha fazla yayılmaz ve vücut, cilt yenilenmesi yoluyla mantarı yavaş yavaş atar. Böylece mantar, fungistatik bir şekilde tedavi edilir.

Klotrimazol ve mikonazol gibi imidazol grubuna ait bazı antifungal ilaçlar, büyük ölçüde değişime uğramış yapı maddelerinin üretilmesine neden olur. Bu maddelerle artık sızdırmaz mantar hücre zarları oluşturulamaz. Sonuç olarak, hücrenin içi dışarı sızar ve mantar sonunda ölür. Bu nedenle klotrimazol ve mikonazol, fungisid mantar önleyiciler olarak da adlandırılır.

Mantar tedavisinde ayrıca topikal ve sistemik uygulamalar arasında ayrım yapılır. Bazı mantar hastalıklarında her iki tedavi şeklinin kombinasyonu da uygun olabilir.

Topikal antifungal tedavi

Topikal antimikotikler, vücut yüzeyine doğrudan yerel olarak uygulanır. Genellikle bunlar şunlardır:

• merhemler
• kremler,
• damlalar,
• jeller,
• spreyler,
• losyonlar veya
• oje.

Hasta, antimikotik ilacı mantar enfeksiyonunun olduğu bölgeye doğrudan uygular.

Bu mantar tedavisi yöntemi, vücut yüzeyinde, özellikle

• deri,
• deri ekleri ve
• mukoza zarları.

Örneğin,

• ayak mantarı,
• tırnak mantarı ve
• vajinal mantar tedavisinde etkili olduklarını kanıtlamışlardır.

Topikal tedaviler, lokal mantar enfeksiyonlarını etkili bir şekilde tedavi edebilir. Vücudun tamamını yormazlar, ancak cilt reaksiyonları gibi sadece lokal yan etkiler gösterebilirler.

Kaşıntı veya yanma gibi mantar enfeksiyonunun eşlik eden belirtileri, destekleyici ilaçlarla tedavi edilir. Bu yerel belirtiler, antifungal tedavinin başarılı olmasına rağmen genellikle cilt hücrelerinin yenilenmesinden sonra ortadan kalkar. Bu süreç birkaç hafta sürebilir.

Sistemik antifungal tedavi

Özellikle bağışıklık sistemi zayıf olan kişilerde mantar enfeksiyonu daha da yayılabilir. Genellikle şu kişiler etkilenir

• AIDS veya kanser gibi ağır hastalıkları olan kişiler,
• organ nakli geçirmiş hastalar veya
• bağışıklık sistemi henüz tam olarak işlev görmeyen çocuklar.

Sistemik bir mantar hastalığında mantar patojenleri kanda bulunur ve bu sayede her organı etkileyebilir. Bu durumda topikal tedavi artık yeterli olmaz.

Sistemik antimikotik tedavinin diğer nedenleri şunlardır:

• Mantar enfeksiyonu ciddiyse ve örneğin tırnak mantarında olduğu gibi neredeyse tüm tırnağı ve/veya birden fazla tırnağı kaplıyorsa. Bu durumda harici uygulama artık fayda sağlamaz.
• Dışarıdan uygulanan tedaviler etkisiz kalır.
• Hasta, harici kullanım için reçete edilen ilaçları tolere edemiyor veya rahatsız edici yan etkiler yaşıyor.

Bu durumlarda, antimikotikler sistemik tedavi kapsamında verilir. Hasta, antimikotikleri tablet veya infüzyon şeklinde alır. Kapsüller veya şurup da sistemik tedavide kullanılabilir.

Antimikotik kan dolaşımına karışır ve vücudun her yerinde etki gösterir. İlaç genellikle

• polien,
• azol veya
• Ekinokandin gruplarından aktif maddeler içerir.

Farklı etki mekanizmalarına sahip olan bu üç ilaç sınıfı da mantar patojenlerinin hücre duvarı bileşenlerine zarar verir. Bu şekilde mantarların büyümesini engellerler.

Her hasta sistemik tedaviye uygun değildir. Karaciğer hastalığı olan kişiler ve hamile kadınlar bu tedaviden hariç tutulur.

Sistemik antifungal tedavi bazı yan etkilere de yol açabilir:

• ateş,
• baş ağrısı,
• kusma veya mide ve bağırsak rahatsızlıkları.

Ancak sistemik tedavide kullanılan modern ilaçlar vücut tarafından iyi tolere edilir ve yan etkilere nadiren yol açar.

Mikoz tedavisinde başarı, doğru ilacın kullanılmasına büyük ölçüde bağlıdır. Dolayısıyla tedavi, önceden konulan tanının doğruluğu kadar başarılı olabilir.

Genel olarak, birçok topikal antifungal ilaç eczanelerde reçetesiz olarak temin edilebilir. Dolayısıyla her durumda bir doktora gitmek gerekli değildir. Bazı mantar enfeksiyonları, tıp bilgisi olmayan kişiler tarafından bile kolayca teşhis edilebilir. Enfeksiyon henüz çok ilerlememişse, kendi sorumluluğunuzda kendi kendinize tedavi uygulamanın bir sakıncası yoktur.

Tedaviyi kesinlikle ertelememelisiniz. Vücudun geniş bölgelerini etkileyen bir mantar, ciddi sağlık sorunlarına yol açabilir. Etkili ilaçlarla mücadele edilmezse, enfeksiyon sistemik mikozise yol açabilir. Uzman tavsiyesine uygun olarak erken dönemde uygulanan topikal tedavi, mantarın yayılmasını durdurur ve hastalığın ağır bir seyir izlemesini önler.

Aşağıdaki durumlarda bir doktora başvurmanız gerekir:

• vücutta mantar enfeksiyonunun geniş bir alana yayılması durumunda,
• sistemik mantar enfeksiyonu şüphesi olduğunda,
• sürekli devam eden veya aralıklarla tekrarlayan şiddetli ağrılar olduğunda,
• ciltte şiddetli kepek ve kabarcık oluşumu durumunda,
• hastanın bağışıklık sistemi zayıfsa (çünkü bu durumda mantar organları daha kolay etkileyebilir),
• diyabet gibi kronik hastalıklar söz konusu olduğunda,
• çocuklarda,
• hamilelik döneminde.

Doktor, öncelikle patojeni tanımlamak için titiz bir teşhis koyacaktır. Bazı durumlarda enfeksiyonun yeri, hastalığın seyrinde rol oynayan mantarı işaret eder. Örneğin vajinal mantar enfeksiyonlarının yüzde 90’u Candida albicans adlı maya mantarı tarafından neden olur.

Patojenin kesin olarak tanımlanması için doktor bir patojen saptama testi yapabilir. Bir sürüntü ile enfekte dokudan küçük bir örnek alır. Laboratuvarda izole edilen mantar patojeni bir kültürde yetiştirilir. Bir ila dört hafta sonra mantar yeterince gelişir. Ardından mikroskop altında yapılan inceleme, örnekte hangi mantar türünün bulunduğunu gösterir.

Bunun üzerine doktor, en etkili ilacı seçer ve mantar tedavisinin süresini belirler.

Doktor gözetiminde olsun ya da olmasın: Mikozyla mücadelenin başarısı, hastanın tedaviye titizlikle uymasına bağlıdır. İyileşme, ancak tedavi sıklığı ve süresi tam olarak uygulandığında gerçekleşir. Mutlaka ambalaj broşüründeki bilgilere veya doktorunuzun talimatlarına uyun.

Tedavi, mantar enfeksiyonu artık görülmese bile sonuna kadar sürdürülmelidir. Mantar enfeksiyonunda semptomların ortadan kalkması, tedavinin amacına ulaşıldığı anlamına gelmez. Tedavi erken sonlandırılırsa, mantar patojenleri ciltte hayatta kalabilir ve daha sonra yeniden çoğalabilir.

Nistatin adlı antifungal ilaç

Nistatin, antifungal ilaçlar arasında en klasik olanıdır. 1950 yılında iki Amerikalı kadın, günümüzde hala dünya çapında kullanılan etkili bir antifungal ilaç keşfetti. Bakterilerden, bakterilerin mantar enfeksiyonlarına karşı bir silah olarak kullandığı doğal bir antifungal etken madde izole ettiler.

Nistatin, neredeyse hiç yan etkisi olmayan az sayıdaki yüksek etkili antifungal ilaçtan biridir. Bu ilaç, mantar hücresinin dış duvarını geçirgen hale getirir ve solunumunu bozar.

Nistatin molekülleri o kadar büyüktür ki bağırsak duvarını geçemezler. Böylece antifungal ajandaki madde, sindirim sisteminden değişmeden dışarı atılır. Bu nedenle hamile kadınlar bile nistatin antifungal ajanı kullanabilir.

Ciltte, maya mantarlarına karşı bu antifungal ilaç merhem, krem veya macun şeklinde kullanılır. Vajinal mantar enfeksiyonunda nistatin, vajinal fitil olarak uygulanır.

Natamysin ve Amfoterisin B antifungal ilaçları

Natamizin ve amfoterisin B, kimyasal olarak nistatin ile yakından ilişkilidir. Bu antifungal ilaçlar, nistatin ile aynı şekilde etki eder. Bazen doktorlar, Amfoterisin B adlı antifungal ilacı infüzyon solüsyonu olarak da reçete ederler. Böylece antifungal ilaç kan dolaşımı yoluyla bağırsağa ulaşır ve orada mantarları yok eder.

Ancak bu antifungal tedavi, yalnızca diğer ilaçların etkisiz kaldığı ağır mantar enfeksiyonlarında önerilir. Ciddi yan etkilere neden olabilir.

Azoller, vücut genelinde antifungal etki gösterir

Mantarlar

• böbreklerde,
• idrar yollarında veya
• ciltte

yerleşmişse, bağırsak ilaçları tek başına artık yeterli olmaz. Aynı durum, derinin derin katmanlarına ulaşmış inatçı mantar enfeksiyonlarında veya tırnak mantarlarında da geçerlidir.

Bu durumda birçok doktor, bağırsak duvarını geçerek tüm vücutta etki gösteren antifungal ilaçlar reçete eder. Ancak bu sistemik tedavi, ciddi yan etkilere neden olabilir.

Bu antifungal ilaçlardan biri de ketokonazoldür. Bu antifungal ilaç, bazı durumlarda böbrek hasarına yol açar ve günümüzde ağızdan kullanımı oldukça nadirdir.

Azol antifungal ilaçların bilinen temsilcileri

İmidazoller, mantar ilaçlarının bir başka grubudur ve triazollerle birlikte azol mantar ilaçlarını oluşturur. Azol mantar ilaçları, mantar enfeksiyonlarının tedavisinde kullanılan mantar ilaçları arasında en büyük grubu oluşturur.

Geniş bir etki yelpazesine sahiptirler, dolayısıyla birçok farklı patojene karşı kullanılabilirler. İmidazoller ve triazoller genellikle cilt mantar enfeksiyonlarının

• deri,
• tırnaklarda,
• ağız mukozası ve
• kadın genital bölgesinin

kullanılır. Mantar önleyici ilaçlar olarak genellikle harici olarak kullanılırlar.

Dıştan veya lokal olarak uygulananlar şunlardır:

• Bifonazol,
• klotrimazol,
• Krokonazol,
• Ekonazol,
• Fentikonazol,
• Ketokonazol,
• Mikona졸,
• Oksikonazol ve
• Sertakonazol.

Çeşitli uygun formlarda bu antifungal ilaçların

• ciltte,
• ağız mukozasına veya
• vajinal mukoza

uygulanabilir. Bu bölgelerde antifungal ilaçlar çok etkilidir ve iyi tolere edilir.

Bahsedilen antifungal ilaçların çoğunun günde iki kez uygulanması gerekir. Bifonazol veya Croconazol gibi modern antifungal ilaçların ise günde sadece bir kez uygulanması yeterlidir.

Ancak ketokonazol ve mikonazol, sistemik tedavi için de kullanılabilir. Mikonazol, örneğin hastanede infüzyon yoluyla doğrudan kan dolaşımına verilebilir.

Ketokonazol, enjeksiyonlar ve infüzyonlar için daha az uygundur. Ancak mikonazol gibi mide ve bağırsak mukozasındaki mantar enfeksiyonlarına karşı kullanılabilir.

İmidazoller gibi ağızdan alınan antifungal ilaçlar ciddi yan etkilere neden olabilir. Bu nedenle günümüzde triazoller gibi daha iyi tolere edilen antifungal ilaçlar tercih edilmektedir. Bunlara aşağıdaki antifungal ilaçlar dahildir

• flukonazol,
• itrakonazol ve
• vorikonazol.

Itrakonazol adlı antifungal ilaç, özellikle

• maya mantarları,
• Candida türleri,
• kriptokoklar,
• Aspergillus türleri ve
• dermatofitlerle mücadele eder.

Flukonazol, bir antifungal ajan olarak özellikle maya mantarları ve kriptokoklara karşı etkilidir.

Vorikonazol adlı antifungal ajan ise Candida suşlarıyla mücadele eder.