Hematoloji: Teşhis, Tedavi ve Bilinmesi Gerekenler

Hematoloji dışı kişiler genellikle kanı kırmızı bir sıvı olarak görür. Oysa bu vücut sıvısı, sıvı, çözünmüş ve hücresel bileşenlerden oluşan son derece karmaşık bir karışımdır.

Kan damarları, oksijen bakımından zengin kanı kalpten her organa ve her dokuya taşır. Kan, burada vücut hücrelerine besin maddeleri ve oksijen sağlar. Geri dönüş yolunda ise karbondioksiti akciğerlere taşır ve bu karbondioksit, nefes verme yoluyla vücuttan atılır.

Kan, metabolizma ürünlerini diğer organlara, örneğin karaciğere taşır. Karaciğer bu maddeleri işler veya parçalar. Böbrekler ise bunları vücuttan atar.

Bu olağanüstü özellikleri nedeniyle kan, hastalanabilen sıvı bir doku olarak tanımlanabilir.

Kan dolaşımı, vücudun tüm hücrelerine besin maddeleri ve oksijen sağlar @ Avanne Troar /AdobeStock

İyi huylu kan hastalıkları özellikle aşağıdaki özelliklerle ayırt edilir:

• Trombosit eksikliği
• Beyaz kan hücre eksikliği
• Çeşitli anemi türleri
• Wilson hastalığı
• Hemokromatoz

Wilson hastalığı, bakır birikimi hastalığı olarak da bilinir. Hemokromatoz ise demir birikimi hastalığıdır. Kan pıhtılaşmasında gecikme de fiziksel nedenlere bağlı olabilir ve bu nedenlerin araştırılması gerekir.

Hematolojide malign kan hastalıkları arasında örneğin şunlar sayılabilir:

• Akut ve kronik lösemiler: Kemik iliği hücrelerinden kaynaklanan kan kanseri
• Miyelodisplastik sendromlar: Kan oluşturucu sistemin kök hücre hastalığı (kemik iliği hastalığı)
• Malign lenfomalar: Lenfatik sistem kanserleri (lenf bezi kanseri)
• Multipl miyelom: Antikor üreten kan hücrelerinin kötü huylu çoğalması
• Miyeloproliferatif hastalıklar: yine kan oluşturma sisteminin kök hücre hastalığı (kemik iliği hastalığı)

Lösemi (kan kanseri olarak da bilinir), kan yapıcı sistemin bir grup kanser hastalığını ifade eder @ pikovit /AdobeStock

Her tıbbi muayenede olduğu gibi, doktor ilk olarak hastanın tıbbi geçmişini, kullandığı ilaçları ve mevcut şikayetlerini sorgular (anamnez).

Fizik muayenede doktor şunlara dikkat eder:

• Cilt ve mukoza zarında renk değişiklikleri gibi anormallikler
• Boyun, koltuk altı ve kasık bölgesinde şişmiş lenf düğümleri

Büyümüş lenf düğümlerini, dokusu, ağrılı olup olmadığı ve yerinden kayıp kaymadığına göre değerlendirir.

Kan hastalığına dair bulgular varsa, doktor dalak ve karaciğer gibi diğer organları da elle muayene eder. Gerekirse, ultrason muayenesi (sonografi) ile bu organları daha ayrıntılı olarak inceler.

Hematolojik tanıda çok önemli bir unsur, kan tablosunun ayrıntılı bir şekilde incelenmesidir. Bu sayede kanın bileşimi belirlenebilir.

Kan tablosu şunları içerir:

• Kan hücrelerinin bileşimi (kırmızı kan hücreleri = eritrositler, beyaz kan hücreleri = lökositler, kan pıhtılaşma hücreleri = trombositler)
• Hücrelerin birbirlerine oranları
• Çeşitli lökosit türlerinin belirlenmesi
• Kan hücrelerinin görünümü
• Hemoglobin (Hb) ve eritrositlerin ölçümü; örneğin Hb değeri ve MCV değeri (ortalama hücre hacmi)

Hematolog, kan tablosundan hastalıkları tespit edebilir ve hastalığın ne kadar ilerlemiş olduğunu değerlendirebilir.

Kan tablosu, kanın bileşimini gösterir; küçük ve büyük kan tablosu vardır @ Prathankarnpap /AdobeStock

Kemik iliği incelemesinde doktorlar hastadan kemik iliği örneği alır (kemik iliği ponksiyonu). Daha sonra bu örneği boyayarak mikroskop altında inceler (sitomorfoloji). Bu sayede bazen kan oluşumu ve olası kan hastalıkları hakkında daha kesin sonuçlar elde edilebilir.

Kemik iliği ponksiyonunda doktorlar kemik iliğinden bir doku örneği alırlar @ FrogMugiArt /AdobeStock

Bunun yanı sıra, doğru tanı konulmasına yardımcı olan başka özel tetkikler de vardır, örneğin:

• Akış sitometrisi (hücrelerin daha ayrıntılı karakterizasyonu)
• Sitogenetik (kromozom değişikliklerinin incelenmesi)
• Moleküler genetik (genetik incelemeler)
• Histopatoloji (doku örneklerinin incelenmesi)

Bazı durumlarda hematologun bir lenf düğümünü alması gerekebilir. Bu ayrıntılı inceleme, lenf düğümü kanseri şüphesini doğrulayabilir veya ekarte edebilir.

Kan kanseri hücrelerinin diğer organlara yayıldığına dair şüphe varsa, ek tetkikler gereklidir.

Bunlar, aşağıdaki gibi görüntüleme yöntemleri olabilir:

• Röntgen, BT, MRG, ultrason
• EKG (Elektrokardiyografi) veya
• Lomber ponksiyon (beyin omurilik sıvısının incelenmesi)

Kan hastalıkları ne kadar çeşitli olursa, tedavi yaklaşımları da o kadar farklıdır.

Kötü huylu kan hastalıklarında, hematologun her bir hastaya özel olarak uyarlanmış bir tedavi yaklaşımı seçmesi önemlidir.

Kanser hastalıklarının klasik tedavi yöntemleri arasında kemoterapi yer alır, ancak bu tedavi ciddi yan etkilerle ilişkili olabilir.

Gerekirse, yine bir hematolog tarafından gerçekleştirilen kök hücre nakli gerekli olabilir.

Kötü huylu bir kan hastalığı tedavi edilemezse, ön planda “palyatif” veya “destekleyici” tedavi yaklaşımları yer alır. Bunların amacı, şikayetleri hafifletmek ve komplikasyonları önlemektir.

Kök hücre nakli sayesinde yeni kan kök hücreleri oluşur, bağışıklık sistemi yenilenir ve yeni bir kan oluşturma sistemi ortaya çıkar @ mp_images

İyi huylu kan hastalıklarında (anemi) genellikle bir donörden alınan kanla yapılan kan nakli yeterlidir. Ancak ilaç tedavileri de tedavi stratejisinin bir parçası olabilir.

Hematologlar genellikle İç Hastalıkları ve Hematoloji ile Onkoloji uzmanıdır (hematolog ve onkolog). Uzmanlık eğitimi, tıp fakültesini bitirdikten sonra alınabilir.

Uzmanlık eğitimi altı yıl sürer. Üç yıl İç Hastalıkları alanında, üç yıl ise Hematoloji ve Onkoloji alanında geçirilir. Bu süre zarfında hekim, belirlenen sayıda tanı ve tedavi prosedürünü uygulamak zorundadır.

Böylelikle hematoloji uzmanı, hematolojik hastalıkların tanı ve tedavisinin tüm alanlarında sağlam bir bilgi birikimi edinir.