Podstawa czaszki to dolna część czaszki mózgowej. Stanowi ona zatem granicę między mózgiem a przestrzeniami zawierającymi płyn mózgowo-rdzeniowy. Przez podstawę czaszki przechodzą 12 nerwów czaszkowych oraz naczynia krwionośne do czaszki twarzowej lub do szyi.
Całą podstawę czaszki można podzielić na trzy duże obszary:
- przednia część podstawy czaszki (frontobaza): znajduje się powyżej nosa i zatok przynosowych oraz oczodołu (orbita) i pokrywa przednią jamę czaszki w kierunku do dołu
- boczna część podstawy czaszki (laterobasis): znajduje się powyżej ucha i ogranicza środkową część podstawy czaszki
- części, które ograniczają tylną jamę czaszki.
Ze względu na bliskość twarzy i szyi podstawa czaszki stanowi również granicę w spektrum leczenia medycznego. Tutaj spotykają się
- neurochirurgia,
- otolaryngologia oraz
- chirurgia szczękowo-twarzowa
. Dlatego też optymalna opieka nad pacjentami często wymaga współpracy międzydyscyplinarnej.
Przedstawienie podstawy czaszki © Dessano | AdobeStock
W obrębie podstawy czaszki mogą występować wady wrodzone. Inne schorzenia podstawy czaszki pojawiają się po wypadkach, w wyniku których dochodzi do złamania podstawy czaszki. Mogą one prowadzić do wycieku płynu mózgowo-rdzeniowego (przetoka płynów mózgowo-rdzeniowych).
Ponadto w podstawie czaszki mogą powstawać nowotwory łagodne (benigne) i złośliwe (maligne) oraz stany zapalne. Do częstych schorzeń podstawy czaszki należą m.in.
- oponaki,
- nerwiaki,
- rak,
- gruczolaki przysadki,
- esthesioneuroblastomy,
- chordomy,
- chondrosarcomy i/lub
- cholesteatomy.
W przeważającej większości przypadków nowotwory te są łagodnymi zmianami zajmującymi przestrzeń, np. oponiakami lub nerwiakami. Niemniej jednak mogą one niszczyć struktury kostne oraz otaczać nerwy czaszkowe i naczynia krwionośne. Nowotwory podstawy czaszki często dają o sobie znać dopiero po osiągnięciu znacznych rozmiarów.
Dolegliwości pacjentów zależą od charakteru wzrostu i lokalizacji guza. Są one zatem związane również z bliskością nerwów czaszkowych przebiegających przez podstawę czaszki oraz pnia mózgu.
Typowe objawy to (z podaniem zaangażowanych nerwów):
- zaburzenia węchu i smaku (nerw węchowy, N. Olfactorius),
- zaburzenia widzenia (nerw wzrokowy, N. Opticus),
- podwójne widzenie (nerw okoruchowy, nerw krążkowy i nerw odwodzący),
- ból twarzy lub zaburzenia czucia w twarzy (nerw trójdzielny, N. trigeminus),
- paraliż mięśni twarzy (nerw twarzowy, N. fazialis),
- Ubytek słuchu,
- odrętwienie,
- szumy uszne (tinnitus) (nerw słuchowy, nerw przedsionkowy),
- zawroty głowy,
- niestabilność chodu,
- trudności w połykaniu oraz
- chrypka.
Inne objawy, takie jak
- niepewność chodu,
- paraliż i
- zaburzenia czucia
w różnych częściach ciała mogą być wywołane uciskiem na pień mózgu.
Jednak również zwężenia lub niedrożność dróg przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego (komór), które prowadzą do zaburzeń cyrkulacji płynu mózgowo-rdzeniowego (wodogłowie), mogą powodować
- zaburzeniami chodu,
- zaburzeniami pamięci,
- zaburzeń czynności pęcherza (nietrzymania moczu) oraz
- objawów zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego, takich jak bóle głowy, nudności i wymioty oraz zaburzenia świadomości
.
Duże guzy, które uciskają
- płat czołowy (płat czołowy) lub
- płata skroniowego mózgu
, mogą również wywoływać zmiany osobowości i napady drgawkowe.
Podobnie obserwuje się zaburzenia hormonalne w przypadku ucisku na przysadkę mózgową (hypofizę).
Przed operacją w celu leczenia guza podstawy czaszki należy najpierw przeprowadzić badania. Mówi się wówczas o diagnostyce przedoperacyjnej.
Lekarze potrzebują pewnych informacji na temat
- wielkości zmiany,
- dokładnej lokalizacji zmiany oraz
- rozległości w obrębie podstawy czaszki.
Do diagnostyki przedoperacyjnej wykorzystuje się różne metody radiologiczne. Za pomocą tomografii komputerowej (CT) można ocenić zajęcie i zniszczenie kości. W rezonansie magnetycznym (MRT) można lepiej ocenić struktury tkanek miękkich, a także ewentualne zajęcie tkanek wewnątrzczaszkowych i nacieki.
Za pomocą MRI można bardzo dokładnie zobrazować struktury czaszki © Gorodenkoff | AdobeStock
Dodatkowo w przypadku niektórych nowotworów obrazowanie naczyń krwionośnych wykonuje się za pomocą
.
Aby ograniczyć śródoperacyjną utratę krwi, w przypadku silnego ukrwienia guza można wcześniej
- przeprowadzić selektywną embolizację (zamknięcie) naczyń krwionośnych zasilających nowotwór lub
- w rzadkich przypadkach również trwałą okluzję naczyń
.
Ponadto w ramach badań przedoperacyjnych wskazane jest zbadanie funkcji nerwów czaszkowych, takich jak słuch, wzrok i równowaga. Można je uzupełnić badaniami elektrofizjologicznymi (np. potencjały pnia mózgu, AEP).
Chirurgia podstawy czaszki obejmuje przede wszystkim operacyjne usunięcie guzów przedniej, środkowej i tylnej części podstawy czaszki. Obszar operacyjny rozciąga się od oczodołu z przodu i sięga przez zatoki przynosowe aż do otworu wielkiego.
Brak leczenia może prowadzić do trwałej utraty funkcji, a nawet do uszkodzenia ośrodków życiowych w pniu mózgu. W przypadku nowotworów wolno rosnących często nie ma bezpośredniej presji czasowej. Dzięki temu możliwe jest precyzyjne i szczegółowe planowanie operacji.
Planowanie leczenia nowotworów podstawy czaszki wymaga interdyscyplinarnej współpracy
- neurochirurgii,
- otolaryngologii,
- chirurgii szczękowo-twarzowej oraz
- czasami okulistyki
.
Nie zawsze możliwe jest całkowite usunięcie guzów podstawy czaszki. Dlatego też radioterapia odgrywa istotną rolę w podejmowaniu decyzji dotyczących leczenia interdyscyplinarnego oraz dalszej terapii.
Operacja ma sens wtedy, gdy inne metody leczenia, takie jak terapia farmakologiczna lub radioterapia,
- są mniej skuteczne,
- wywołują zbyt silne skutki uboczne lub
- nie są możliwe.
Kolejnym wskazaniem jest potwierdzenie diagnozy w przypadku niejasnej natury i pochodzenia zmiany.
Celem każdej operacji guza podstawy czaszki jest
- wyeliminowanie przyczyny istniejących dolegliwości oraz
- zapobieganie lub opóźnienie pojawienia się nowych dolegliwości.
Wybór dostępu operacyjnego i metody operacyjnej zależy od charakteru i lokalizacji zmiany. Celem planowania jest zapewnienie jak najmniejszej inwazyjności dostępu operacyjnego.
Zabiegi wykonywane są pod mikroskopem i/lub endoskopowo. W przypadku odpowiednich wskazań operacja jest wykonywana przy pomocy komputera, czyli z wykorzystaniem systemu nawigacyjnego. Dodatkowo podczas operacji może odbywać się monitorowanie funkcji nerwów czaszkowych.
Dzięki współpracy interdyscyplinarnej i nowoczesnym metodom można przeprowadzać nawet duże zabiegi w obrębie podstawy czaszki bez trwałych uszkodzeń lub z niewielkimi tylko ograniczeniami dla pacjenta.
Niektóre zagrożenia związane z operacją wynikają już z anatomicznej bliskości nerwów czaszkowych, naczyń krwionośnych i/lub pnia mózgu. Jeśli guz uciska lub otacza nerw czaszkowy, może go bezpośrednio uszkodzić.
Operacja może w niektórych przypadkach prowadzić do pogorszenia lub całkowitej utraty funkcji danego nerwu lub sąsiednich nerwów czaszkowych. W związku z tym do zaburzeń funkcji nerwów czaszkowych należą
- zaburzenia widzenia, a nawet ślepota,
- zaburzenia węchu i smaku,
- paraliż mięśni twarzy i gałek ocznych z podwójnym widzeniem oraz
- inne dolegliwości wymienione już wśród objawów
należą do częstych możliwych powikłań operacji podstawy czaszki.
Ponieważ guzy podstawy czaszki są często bardzo dobrze ukrwione, mogą wystąpić krwawienia i krwawienia wtórne. Ponadto naczynia mogą być otoczone przez guzy, co podczas preparacji może prowadzić nie tylko do krwawień, ale także do niedrożności naczyń i zawałów.
Ponadto w przypadku procesów wykraczających poza oponą twardą rekonstrukcja może być trudna. Konsekwencją może być wyciek płynu mózgowo-rdzeniowego, tzw. przetoka płynów mózgowo-rdzeniowych, która wymaga dalszego leczenia operacyjnego. Do tego dochodzą jeszcze ogólne zagrożenia, takie jak infekcje, zaburzenia gojenia się ran, zakrzepica i zatorowość.
Ze względu na często rozległy rozrost guza (np. w zatokach jamistych) u niektórych pacjentów całkowite wycięcie operacyjne nie jest możliwe. W zależności od diagnozy i charakteru wzrostu guza po operacyjnej redukcji masy guza przeprowadza się leczenie pooperacyjne.
W przypadku nowotworów podstawy czaszki na pierwszym planie znajduje się radioterapia. W zależności od rodzaju nowotworu może to być radioterapia z modulacją intensywności lub terapia ciężkimi jonami. W przypadku nowotworów złośliwych, w zależności od choroby podstawowej, często stosuje się chemioterapię i/lub radioterapię.
