Rak – w medycynie określany również jako nowotwór – może być leczony na wiele różnych sposobów. Rodzaj terapii przeciwnowotworowej zależy przede wszystkim od rodzaju i stadium choroby. Stosuje się między innymi zabiegi chirurgiczne, chemioterapię, radioterapię, a także nowoczesne metody leczenia immunologicznego. W niniejszym przeglądzie zebraliśmy informacje na temat znanych obecnie metod leczenia nowotworów oraz ekspertów onkologicznych, do których pacjenci mogą się zwrócić.
Jakie są metody leczenia nowotworów?
Oprócz rodzaju, czyli składu genetycznego guza, przy wyborze terapii nowotworowej ważną rolę odgrywają stadium choroby, stopień złośliwości guza, a także ogólny stan pacjenta.
W przypadku wszystkich etapów leczenia onkologicznego, oprócz wyboru najbardziej odpowiedniej terapii, ważne jest również skuteczne radzenie sobie z działaniami niepożądanymi. Wiele stosowanych metod leczenia nowotworów – np. chemioterapia i radioterapia – niszczy komórki nowotworowe, ale także część zdrowych komórek. Dlatego w przypadku tych terapii nowotworowych nierzadko występują skutki uboczne, takie jak zmęczenie, niedokrwistość lub nudności, a nawet wymioty.
Ponieważ jednak leczenie nowotworów może w dużym stopniu zależeć od czynników związanych z nowotworem i pacjentem, obecnie coraz częściej podejmuje się próby indywidualizacji leczenia nowotworów. W tym celu stosuje się różne metody leczenia nowotworów:
- chirurgia nowotworowa, w tym chirurgia przerzutów,
- chemioterapia (adjuwantowa, neoadjuwantowa, kuratywna, paliatywna),
- radioterapia,
- terapia celowana nowotworów,
- immunoterapie oraz
- terapie hormonalne.
Kiedy operacja jest metodą leczenia nowotworów z wyboru?
Szczególnie w przypadku raka piersi i różnych rodzajów raka skóry zazwyczaj sensowne jest chirurgiczne usunięcie nowotworów. Jednak rak nie może być jeszcze w zaawansowanym stadium, a także nie mogą powstać jeszcze przerzuty. W przypadku guza zlokalizowanego w ograniczonej przestrzeni szanse powodzenia operacji onkologicznej są często duże. W miarę możliwości wykonuje się operację metodą „keyhole”, tzn. chirurg wykonuje jedynie niewielkie nacięcie, przez które ostatecznie operuje i usuwa nowotwór. W przypadku skóry często osiąga się to poprzez wycięcie za pomocą wykrojnika.
W przypadku nowotworów we wczesnym stadium leczenie onkologiczne może zakończyć się już na etapie operacji, dzięki czemu nie są konieczne żadne dalsze zabiegi. W pozostałych przypadkach leczenie jest zazwyczaj kontynuowane za pomocą chemioterapii lub radioterapii. Po upływie około 5 lat bez nawrotu nowotworu (recydywy) pacjenci są uznawani za wyleczonych.
Terapie nowotworowe o działaniu uszkadzającym komórki
W innych przypadkach nie jest możliwe wyleczenie nowotworu wyłącznie za pomocą zabiegów operacyjnych. Na przykład nowotwór może być nieoperacyjny, rozprzestrzenił się już na inne narządy lub jest to nowotwór krwi (białaczka). W takich przypadkach często stosuje się terapie przeciwnowotworowe, w których za pomocą promieniowania lub leków chemioterapeutycznych (np. docetakselu, cisplatyny i innych) można wpływać na wzrost komórek nowotworowych. Radioterapia i chemioterapia oddziałują jednak nie tylko na nowotwory, ale uszkadzają również zdrowe komórki organizmu. Często terapie te stosuje się również po operacji nowotworowej w celu zniszczenia resztek tkanki nowotworowej lub zapobiegania ewentualnemu tworzeniu się przerzutów.
Ponieważ zarówno radioterapia, jak i chemioterapia powodują uszkodzenia komórek, szczególnie w przypadku młodych pacjentów z nowotworami należy wziąć pod uwagę możliwe uszkodzenie komórek rozrodczych. W takich okolicznościach późniejsze pragnienie posiadania potomstwa może nie być możliwe do zrealizowania w sposób naturalny po zakończeniu terapii. Obecnie system opieki zdrowotnej oferuje jednak pacjentom poddawanym terapiom onkologicznym, które mogą potencjalnie uszkodzić komórki rozrodcze, możliwość kriokonserwacji nasienia i komórek jajowych. Oczywiście przed rozpoczęciem terapii należy przeprowadzić konsultację na ten temat.
Jak działają ukierunkowane terapie przeciwnowotworowe?
Ponieważ zwłaszcza chemioterapia działa ogólnoustrojowo i zasadniczo oddziałuje na wszystkie komórki organizmu, w związku z tą terapią nowotworową występują czasami poważne skutki uboczne. Radioterapia działa wprawdzie bardziej punktowo i jest ograniczona do niewielkiego obszaru, ale może również wywoływać poważniejsze skutki uboczne.
Aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia skutków ubocznych, w ostatnich latach badano i udoskonalano tzw. terapie celowane. Dzięki lekom lub inhibitorom oddziałują one bezpośrednio na metabolizm komórek nowotworowych, przekazywanie sygnałów, ich wzrost oraz ukrwienie. W ten sposób blokowane są szlaki sygnałowe ważne dla wzrostu lub podziału komórek, co prowadzi do ich śmierci. Również blokada określonych szlaków sygnałowych hormonów – np. w przypadku raka piersi lub raka prostaty – zalicza się w szerszym sensie do terapii celowanych.
Immunoonkologia – terapia nowotworowa z wykorzystaniem układu odpornościowego
Stosunkowo nową formą terapii nowotworowej jest metoda tzw. immunoonkologii. Jej celem jest umożliwienie własnemu układowi odpornościowemu rozpoznawania komórek nowotworowych i (ponownego) zwalczania ich.
Komórki nowotworowe często znajdują sposoby, aby ukryć się przed układem odpornościowym i stać się praktycznie „niewidzialne”. Tworzą one na przykład receptory na powierzchni komórkowej, które sygnalizują komórkom odpornościowym, że wszystko jest w porządku, i wyłączają je. Jeśli taki receptor zostanie zablokowany z zewnątrz za pomocą przeciwciała, komórka odpornościowa pozostaje aktywna po związaniu się z komórką nowotworową i ją zabija. W medycynie ten mechanizm działania terapii przeciwnowotworowej nazywany jest hamowaniem punktów kontrolnych. Znane przeciwciała to m.in. niwolumab, pembrolizumab lub atezolizumab. Niektóre z nich są już z dużym powodzeniem stosowane w leczeniu czerniaka, raka płuc lub nowotworów urologicznych.
Ponadto do immunologicznych terapii onkologicznych należą różne metody oparte na komórkach – np. komórki CAR-T, które są skuteczne w przypadku wybranych rodzajów białaczki. Są to zazwyczaj komórki T pochodzące z organizmu pacjenta, które są pobierane, a ich receptory są genetycznie modyfikowane poza organizmem, aby po ponownym wprowadzeniu do krwi mogły celowo atakować komórki nowotworowe.
Podsumowanie dotyczące współczesnych terapii nowotworowych
Obecnie trend w dziedzinie terapii nowotworowych zmierza w kierunku indywidualnego leczenia z zastosowaniem metod terapeutycznych o mniejszych skutkach ubocznych. Coraz częściej odchodzi się od zasady „jedno rozwiązanie dla wszystkich”. Molekularna charakterystyka nowotworu i analizy genetyczne umożliwiają nowe, spersonalizowane metody leczenia.
Chociaż chirurgia nowotworowa oraz radioterapia i/lub chemioterapia nadal odgrywają ważną rolę w terapii nowotworowej, to jednak dzięki terapiom celowanym oraz immunoonkologii dostępne są dodatkowe, często charakteryzujące się mniejszymi skutkami ubocznymi alternatywy.
Jednocześnie rozszerza się spektrum specjalizacji medycznych w centrach onkologicznych. Oprócz radiologii, chirurgii i onkologii zaangażowane są również genetyka człowieka, biologia molekularna, patologia, immunologia, a także medycyna żywieniowa i psycho-onkologia. W wielu przypadkach terapie nowotworowe są już obecnie prowadzone w prywatnych gabinetach onkologicznych, które ściśle współpracują z lokalnymi placówkami szpitalnymi.