Gastroenterit – Mide-bağırsak gribi ve tipik belirtileri

Gastroenterit, en belirgin belirtisi ishal olan, mide-bağırsak sisteminin iltihaplı bir hastalığıdır. Adı, gastro- (tıbbi terim olarak mide), -enter (tıbbi terim olarak bağırsak) ve -itis (tıbbi terim olarak iltihap) kelimelerinin birleşiminden oluşur. Halk arasında gastroenterite mide-bağırsak gribi de denir.

Gastroenteritte, tüm mide-bağırsak sistemini kaplayan mukoza zarında iltihaplanma meydana gelir. Çoğu durumda bu iltihap, patojenler tarafından ortaya çıkar; ancak vücut tarafından iyi tolere edilemeyen ilaçlar veya kimyasal toksinler (örneğin metaller veya belirli bitkisel maddeler) nedeniyle de ortaya çıkabilir. Gıda intoleranslarında da sonuçta mukoza zarında bakteriyel olmayan (yani mikrop saptanmayan) bir iltihaplanma meydana gelir.

Mukozanın tüm mide-bağırsak sisteminde (yani mideden kalçaya kadar) iltihaplanabilmesine rağmen, en sık ince bağırsak etkilenir. Midenin de etkilenmesi nadir değildir, ancak kalın bağırsak yalnızca istisnai durumlarda etkilenir.

Gastroenteritin çeşitli nedenleri olabilir. Çoğu durumda, özellikle kış aylarında, mide-bağırsak iltihabı virüsler tarafından tetiklenir. Bakteriler ve parazitler de bu hastalığa neden olabilir. Gastroenteritin en sık nedenleri rotavirüs ve norovirüslerdir.

Bakteriyel enfeksiyonlar çok daha nadirdir, ancak seyri daha ağırdır. En sık görülen bakteriyel patojenler arasında Salmonella, Campylobacter, Shigella, Yersinia ve bağırsak bakterisi Escherichia coli bulunur. Parazitlerden kaynaklanan bulaşma genellikle hijyen standartlarının düşük olduğu ülkelere yapılan seyahatler sırasında meydana gelir. Bunlar özellikle Afrika, Orta Amerika ve Güney Asya'daki ülkelerdir.

Mide-bağırsak gribinin bulaşması çoğunlukla temas yoluyla gerçekleşir. Bulaşma için 10 ila 100 virüs partikülü yeterlidir. Patojenler dışkı ve kusmuktan nesnelere ve yüzeylere bulaştığında, buradan ellerle temas yoluyla diğer insanların ağzına ve sindirim sistemine geçebilir. Buna fekal-oral bulaşma denir; “fekal” dışkı anlamına gelirken, “oral” ağız yoluyla bulaşma anlamına gelir. 

Bazen de, kusmuktan gelen minik parçacıkların hava yoluyla yayıldığı damlacık bulaşması yoluyla da gerçekleşir. 

Uzak seyahatlerde insanlar genellikle kirli içme suyu veya kontamine gıdalar yoluyla enfekte olurlar. Bu durum özellikle az gelişmiş ülkelerde, örneğin Afrika veya Asya’nın bazı bölgelerinde görülür. Özellikle kötü hijyen koşulları, bu bölgelerde daha sık görülen mide-bağırsak enfeksiyonlarının bir nedenidir.

Antibiyotikler de gastroenterite neden olabilir mi?

Antibiyotik kullanımı da ishal hastalıklarının tipik bir nedenidir. Bunun nedeni, antibiyotiklerin normal bağırsak florasına zarar vermesi ve dolayısıyla hastalıklara yol açan mikropların aşırı çoğalmasına neden olabilmesidir. Bu mikroplar ise kısmen toksinler üretebilir ve bunları bağırsağa salabilir (buna ekzotoksin denir) ya da kendileri toksin görevi görebilir (buna endotoksin denir). Bu toksinler ve patojenik bakteriler dışkı örneklerinde tespit edilebilir. Bu tür durumlarda alınabilecek tek mantıklı önlem, bağırsak florasının iyileşip yeniden oluşabilmesi için antibiyotik kullanımını kesmektir.

Patojene bağlı olarak çok hafiften şiddetliye kadar çeşitli belirtiler görülebilir. En sık görülen ve ön planda olan belirti ishaldir; özellikle viral enfeksiyonda ishal sulu olabilir.

Gastroenteritte şikayetler genellikle aniden başlar. Kuluçka süresi, yani enfeksiyonun bulaşması ile belirtilerin ortaya çıkması arasındaki süre, 4 ile 48 saat arasındadır. Mide-bağırsak gribiyle birlikte görülen tipik şikayetler şunlardır:

• Kusma ve mide bulantısı
• şiddetli ishal
• iştahsızlık
• şiddetli halsizlik

Patojenin türüne bağlı olarak başka şikayetler de ortaya çıkabilir, örneğin:

• Karın ağrısı
• Yüksek ateş
• Eklem ağrıları
• Deri döküntüsü
• Dışkıda kan

Gastroenterit genellikle ne kadar sürer?

Genellikle şikayetler 24 ila 48 saat sonra geçer. Semptomlar 48 saat sonra düzelmezse, mutlaka bir uzmana başvurmalısınız. Gastroenterit, kusma ve ishalin sıvı, elektrolit ve besin kaybına yol açması nedeniyle hafife alınmamalıdır.

Çoğu durumda gastroenterit, hasta öyküsü ve fizik muayene ile teşhis edilebilir. Nadiren ek testler veya kapsamlı görüntüleme yöntemleri gerekebilir. Patojenleri tespit etmek için, özellikle antibiyotikle ilişkili (antibiyotiklerin neden olduğu) mide-bağırsak gribi şüphesi varsa, dışkı örneği alınması gerekebilir.

Tıbbi öyküde nelere dikkat edilmelidir?

Hastalık öyküsünün alınması (anamnez) son derece önemlidir. Buna özellikle aşağıdakilerin sorgulanması dahildir

• önceki tıbbi geçmiş,
• ilaç kullanımı veya
• hastalığa yol açan özel olaylar hakkında bilgi alınması yer alır.

Örneğin, yurtdışında kalınmış olması veya hasta kişilerle temas gibi durumlar burada önemlidir ve mutlaka sorulmalıdır. Ayrıca, özel ilaçların kullanımı veya gıda intoleransı şüphesi de bu aşamada sorgulanmalı ve belirtilmelidir. Ayrıca, tipik olarak dışkıların yapısı, sıklığı ve olası ek kan izleri hakkında sorular sorulur.

Fizik muayene neleri içerir?

Tıbbi öykünün yanı sıra, fizik muayene de bir başka çok önemli ve sıklıkla yol gösterici bir tanı yöntemidir. Bu muayenede karın bölgesi elle muayene edilir; özellikle herhangi bir şişlik olup olmadığı veya karın bölgesinde lokalize bası ağrısı olup olmadığı incelenir. Ayrıca fizik muayene sırasında dirençler, yani elle hissedilebilen sertleşmeler de tespit edilebilir.

Stetoskop yardımıyla bağırsak sesleri dinlenebilir. Deneyimli hekimler, bu aşamada başka önlemler alınmasına veya görüntüleme yöntemlerine başvurulmasına gerek kalmadan daralma şüphesini dile getirebilirler.

Cilt ve cilt yapısı da değerlendirilir. Kuru cilt ve “dik duran cilt kıvrımları” olarak adlandırılan durumlar, aşırı ishal durumunda günde birkaç litreye kadar ulaşabilen aşırı sıvı kaybına dair önemli ipuçlarıdır. Sıvı kaybı, bağ dokusunun elastikiyetinde azalmaya neden olur ve bu da dik duran deri kıvrımlarının oluşmasına yol açar. Sıvı dengesi normale döndüğünde, cilt genellikle eski elastikiyetini geri kazanır.

Ne zaman ileri tetkikler gereklidir? 

Bazı durumlarda, özellikle aşağıdaki durumlarda ileri tetkikler gereklidir:

• 3 aylıktan küçük bebeklerde
• Dışkıda kan görülmesi durumunda
• Riskli bölgelerde yurtdışında kalındıktan sonra
• ciddi ve uzun süreli bir hastalık seyrinde
• AIDS gibi bağışıklık yetmezliği durumlarında
• önemli eşlik eden hastalıkların varlığında
• Hasta, toplu yaşam alanlarında çalışıyorsa veya gıda işliyorsa
• antibiyotik kullanımı planlanmışsa veya yakın zamanda antibiyotik kullanılmışsa

Ek tetkikler arasında kan, idrar ve dışkı tahlilleri, nadir durumlarda endoskopi (bağırsak muayenesi) veya ultrason yer alır.

Hastaların çoğu ilaç kullanılmadan tedavi edilir; antibiyotik kullanımı mümkün olduğunca kesilmelidir. Gastroenteritte en önemli husus, yeterli sıvı alımıdır. Hastalar, sıvı kaybını telafi etmek için bol miktarda sıvı (özellikle su ve şekersiz çay) içmelidir. Bebekler, küçük çocuklar ve yaşlılar için ek olarak elektrolit tozu da reçete edilebilir; özellikle magnezyum, kalsiyum ve potasyum eksikliği belirtilerine yol açabileceğinden, bu maddeler hızla telafi edilmelidir. Ciddi sıvı kaybı durumunda, gerekirse yatarak tedavi ve infüzyon tedavisi de gerekli olabilir. 

Ayrıca, hastalar peksimet, çorba, muz, havuç veya yulaf ezmesi gibi hafif yiyecekler tüketmeye çalışmalıdır. Bazen kusmayı veya bağırsak hareketlerini engelleyen ilaçlar da reçete edilir. Bazı durumlarda antibiyotik tedavisi gereklidir. Bu, örneğin hastalığın ağır seyrinde, prematüre bebeklerde, yaşlılarda, kanlı ishalde ve Salmonella, Shigella veya Escherichia coli gibi bakteriyel patojenlerde yararlıdır.

Genellikle mide-bağırsak enfeksiyonu zararsızdır ve sadece birkaç gün içinde geçer. Ancak, hastalığın seyrinin ağır olabileceği ve aşırı durumlarda hatta hayati tehlike oluşturabileceği belirli risk grupları vardır. Bunlar arasında, şiddetli ve sık kusma nedeniyle sıvı ve elektrolit kaybına uğrayan yenidoğanlar, küçük çocuklar ve yaşlılar yer alır. Ayrıca, anne ve bebek için komplikasyonları önlemek amacıyla hamilelik ve emzirme döneminde daha sıkı bir izleme tavsiye edilir.

Gastroenterit tam olarak nedir?

Gastroenterit, çoğunlukla enfeksiyon kaynaklı olan mide ve bağırsak iltihabıdır. Genellikle mide-bağırsak gribi olarak adlandırılır ve en sık görülen gastrointestinal enfeksiyonlardan biridir. Enfeksiyöz gastroenterit, virüs, bakteriyel patojenler veya parazitler tarafından tetiklenebilir.

Gastroenteriti hangi patojenler neden olur?

En sık görülen nedenler, norovirüs veya rotavirüs gibi viral enfeksiyonlardır. Campylobacter, Salmonella, Vibrio cholerae veya Escherichia coli gibi bakteriyel patojenler de bakteriyel gastroenteriti tetikleyebilir. Daha nadiren, örneğin kontamine gıdaların tüketilmesinden sonra parazitler de sorumlu olabilir.

Akut gastroenterit ne kadar sürer?

Akut gastroenteritin seyri genellikle kısadır ve birkaç gün sonra düzelir. Semptomlar devam ettiği sürece, hastalar genellikle bulaşıcıdır; bazı durumlarda bu durum kuluçka döneminde bile geçerlidir. Çoğu durumda antibiyotik tedavisi olmaksızın iyileşme görülür.

Gastroenterit ne zaman ağır veya tehlikeli hale gelir?

Şiddetli ishal ve kusma, ciddi dehidrasyona yol açtığında gastroenterit ağır bir seyir izleyebilir. Özellikle yaşlılar ve küçük çocuklar bu duruma karşı daha duyarlıdır. Ağır vakalarda, sıvı ve elektrolit dengesini sağlamak için serum verilmesi gerekebilir.

Gastroenterit nasıl tedavi edilir?

Tedavi, patojen ve klinik duruma göre belirlenir. Çoğu zaman sıvı alımı ön plandadır; gerekirse probiyotikler veya loperamid ile desteklenir. Bakteriyel enfeksiyonlarda, örneğin Clostridium difficile enfeksiyonları veya ağır seyirli vakalarda, belirli durumlarda antibiyotik tedavisi veya antimikrobiyal tedavi gerekebilir. Daha fazla bulaşmayı önlemek için hijyen önlemleri önemlidir.