Bronşektazi: Bronşların ve solunum yollarının kronik hastalığı

Bronşektaziler, özellikle mukostaz (balgam birikimi) ve tekrarlayan enfeksiyon hastalıkları nedeniyle oluşur. Bunlar, balgamlı öksürüğe yol açar.

Köpük, balgam ve irinden oluşan üç katmanlı balgam, tatlımsı ve yavan bir kokuya sahiptir. Çoğunlukla sabahları veya vücut pozisyonu değiştiğinde balgam atımı görülür.

Bunun yanı sıra, hastalık ilerledikçe 

• nefes darlığı (vakaların yüzde 75’inde),
• kanlı balgam (vakaların yaklaşık yüzde 50’sinde),
• saat camı tırnakları (kavisli ve yuvarlak parmak tırnakları) ve
• solunum yetmezliğinin bir sonucu olarak davul çubuğu parmakları (parmak uçlarında kalınlaşma) ve
• kor pulmonale (akciğer kalbi veya akciğere giden sağ ventrikülün aşırı genişlemesi)

görülebilir.

Bronşlarda uzun yıllar süren iltihaplanma durumunda sıklıkla “amiloidoz” adı verilen bir durum gelişir. Bu, vücuda ait ancak yapısı değişmiş proteinlerin küçük protein lifleri halinde sürekli birikmesidir. Bu lifler parçalanamaz ve uzun vadede organ yapılarına zarar verir.

Yaklaşık her 1,5 yılda bir alevlenme (semptomların şiddetlenmesi) gözlemlenebilir. Bu tür bir kötüleşme, diğer kronik akciğer hastalıklarında da görülür. Bu durum şu belirtilerle karakterizedir:

• Öksürük eşliğinde balgam artışı
• Nefes darlığında artış
• 38 °C'nin üzerinde ateş
• Artan hırıltılı nefes verme sesi
• Efor toleransında azalma
• Yorgunluk ve bitkinlik hissi
• Akciğer fonksiyonlarında azalma
• Radyolojik enfeksiyon bulguları

Bu nedenle, hastaların olası sorunlarını erken teşhis etmek ve semptomları hafifletmek için aşağıdaki tetkikler önemlidir.

© Usman Zafar Paracha | AdobeStock

Bronşektazilerin oluşumunda genellikle kalıtsal faktörler rol oynar. Bronşektazilerin gelişmesine yol açabilecek doğuştan gelen bozukluklar şunlardır:

• mukoviskidoz (kistik fibroz) veya
• Kartagener sendromu.

Bu hastalıklarda bronşektaziler karakteristik semptomlar arasındadır. Bunlar

• solunum yollarında artan salgı oluşumu (mukoviskidoz) veya
• bronşların kirpik hareketliliğinde ve kendi kendini temizleme mekanizmasında doğuştan gelen bir bozukluk nedeniyle (Kartagener sendromu) oluşur.

Bunun yanı sıra, bronşektaziler enfeksiyon sonrası

• tekrarlayan enfeksiyon hastalıkları,
• ileri evre kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) kapsamında, bu nedenle KOAH hastaları daha yüksek risk altındadır, ve
• solunan yabancı cisimler veya tümörlerin neden olduğu bronş darlıkları sonucu

ortaya çıkabilir.

Aşağıdaki patojenlerin neden olduğu enfeksiyonlar bronşektaziye yol açabilir:

• Boğmaca
• Pseudomonas aeruginosa ve Haemophilus influenzae gibi bakteriler
• İnfluenza, adenovirüs, paramiksovirüs, HIV gibi virüsler
• Tüberküloz
• atipik mikobakteriler (örneğin, Lady Windermere sendromunda görülen Mycobacterium avium kompleksi)

Bahsedilen hastalıklar, bronşların kendi kendini temizleme mekanizmasının bozulmasına neden olur. Bronşlarda balgam birikimi artar. Bu balgam, solunan patojenik (hastalık yapıcı) mikroplara besin kaynağı sağlar ve çoğalmalarını teşvik eder.

Bu durum, kronik iltihap odakları yoluyla bronş duvarlarını tahrip eden ve uzun vadede yok eden sık akciğer enfeksiyonlarına yol açar. Sonunda tek veya birden fazla bronş ve bronşiyolun genişlemesi (bronşektazi) meydana gelir. Bu değişiklikler özellikle akciğer tomografisi (BT) ile saptanabilir.

Tanı ve tedavi, büyük ölçüde nedene göre belirlenir. Bronşektazilerin tedavisi, balgamın sökülmesi ve enfeksiyonun önlenmesi amacıyla büyük ölçüde mukoviskidoz tedavisine dayanır. Tedavi hedefleri şunlardır:

• Altta yatan hastalığın tedavisi
• Bronşların kendi kendini temizleme mekanizmasının iyileştirilmesi
• Enfeksiyon tedavisi ve önlenmesi,
• Solunum yolu tıkanıklığının (daralmasının) tedavisi
• Oral ve inhalasyon yoluyla kortikosteroidler (steroid hormonlar) ile kronik iltihapların tedavisi

Spesifik tedavi önlemleri ayrıca bronşektazilerin nedenine ve şiddetine göre belirlenir. Tüm önlemlerin amacı, şikayetleri azaltmak, enfeksiyonları önlemek ve böylece hastaların yaşam kalitesini korumaktır. Örneğin, bronşektaziler tek taraflı ise, hastalıklı dokunun çıkarılması için cerrahi müdahale gerekebilir.

Bronşektazi tedavisinin temelini, bronş salgısının gevşetilmesi ve tahliyesinin (salgı drenajı) iyileştirilmesine yönelik solunum ve fizyoterapi önlemleri oluşturur.

"Bronş temizliği" olarak da adlandırılan bu tedavi, esas olarak aşağıdaki önlemlere dayanır:

• sabahları diz-dirsek pozisyonunda yatma
• Pozisyonlama ve titreşimli masajlar
• RC-Cornet, VRP1-Flutter gibi titreşimli yardımcı cihazların kullanımı
• bronş salgısının sıvılaştırılması için yeterli sıvı alımı
• Bronş salgısının akışkanlığını iyileştirmek ve böylece örneğin fizyolojik tuz çözeltisi ile daha etkili temizlik sağlamak amacıyla inhalasyon tedavisi
• Bronş salgısının hareketliliğini artırmak amacıyla nefes egzersizleri ve solunum kaslarının çalıştırılması

Solunum yollarında daralma olması durumunda, bronkodilatörlerle bronkospazmolitik tedavi uygulanması yararlıdır. Bu ilaçlar bronşları genişletir. Sekresyon hareketini güçlendirmek ve siliyer aktiviteyi desteklemek amacıyla

• inhalasyon yoluyla alınan beta-2-sempatomimetikler, bunların arasında
  • Salbutamol,
  • Formoterol,
  • indakaterol,
  • Salmeterol
• Antikolinerjikler, bunların arasında Ipratropium ve Tiotropium

mevcuttur.

Kombine bronkodilatörler, birbirlerini güçlendirdikleri için tekli preparatlara kıyasla daha genişletici bir etki gösterir.

Bunun yanı sıra, enfeksiyonların tedavisi için, patojen saptaması sonucunda uygun antibiyotiğin hedefli olarak seçildiği bir antibiyotik tedavisi uygulanmalıdır. Antibiyotik tedavisi, çoğunlukla komplike olmayan enfeksiyon hastalıklarına kıyasla daha yüksek dozlar ve daha uzun bir tedavi süresi ile karakterizedir.

Enfeksiyona yakalanma riskinin artması nedeniyle, influenza (virüs gribi) ve pnömokoklara (bakteriler) karşı aktif aşılama önerilir.

Bronşektazilerin çok çeşitli nedenleri olabilir. Önemli bir risk faktörü, bronş duvarlarına giderek zarar veren tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonlarıdır. KOAH veya astım gibi kronik akciğer hastalıkları da edinilmiş bronşektazilerin olası nedenleri arasındadır.

Bunun yanı sıra doğuştan gelen tetikleyiciler de vardır: Primer siliyer diskinezi (PCD) durumunda solunum yollarındaki siliyerler bozulur, bu da mukosiliyer klirensin – bronşların doğal kendini temizleme mekanizmasının – düzgün çalışmamasına neden olur. Balgam yeterince dışarı atılamaz ve birikir; bu da iltihaplanmalara ve daha fazla hasara yol açar.