Akciğer iltihabı (pnömoni) - Belirtiler, nedenleri ve tedavisi

Akciğer iltihabı – tıbbi adıyla pnömoni – akciğer dokusunda görülen akut veya kronik bir iltihaptır. Sebep genellikle bakteriler, virüsler veya mantarlardır. Bunlar ince akciğer keseciklerini (alveoller) etkiler; bu kesecikler iltihaplanır ve sıvıyla dolar. Bu durum, akciğerlerdeki gaz alışverişini bozar; oksijenin kana geçişi zorlaşır. Gaz alışverişi, yani oksijenin kana alınması, normalde burada gerçekleşir.

Akciğer iltihabı zamanında teşhis edilmezse, ciddi komplikasyonlara yol açabilir ve hayati tehlike oluşturabilir. Özellikle yaşlılar, çocuklar ve bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler bu hastalığa karşı daha fazla risk altındadır.

Almanya’da her yıl 500.000’den fazla kişi zatürreye yakalanmaktadır; bu sayı kalp krizi veya felç vakalarından daha fazladır. Vakaların çoğu hastane dışında ortaya çıkar; doktorlar bu duruma “ayakta tedavi sırasında edinilen pnömoni” adını verir. Hastaların yaklaşık üçte biri zatürre tedavisi için hastaneye yatırılmak zorundadır.

Pnömonide görülen şikayetler, patojenin türüne bağlıdır. Pnömoninin türüne göre, tipik ve atipik pnömoni arasında ayrım yapılır. Temel olarak tipik ve atipik pnömoni arasında ayrım yapılır. Tipik pnömoni bakteriler (pneumokoklar) tarafından ortaya çıkarken, atipik pnömoniden virüsler ve diğer patojenler sorumludur.

Tipik belirtiler:

Tipik pnömoni, aşağıdaki belirtilerle birlikte görülen akut bir hastalık seyriyle karakterizedir:

• Ateş ve titreme
  
• balgamlı veya balgamsız şiddetli öksürük
  
• Nefes darlığı veya soluklanma
• Göğüs ağrısı, genellikle nefes alırken veya öksürürken
• yüksek kalp atış hızı (taşikardi)
• genel halsizlik ve yorgunluk
• Zihin bulanıklığı, özellikle yaşlılarda

38,5 °C'nin üzerindeki ateş, titreme ve pürülan balgam gibi belirtiler daha çok bakteriyel bir nedeni işaret eder.

Atipik belirtiler (genellikle viral enfeksiyonda görülür):

• kuru, tahriş edici öksürük
• hafif ateş veya hiç ateş olmaması
• yavaş yavaş artan halsizlik

Bu şikayetler hafif seyrettiği için, atipik pnömoni tanısı genellikle geç konur.

Ağır vakalarda, oksijen yetersizliği nedeniyle dudaklarda veya tırnaklarda mavimsi bir renk değişikliği olan siyanoz görülebilir.

Pnömoninin en yaygın nedeni bakterilerdir, bunların başında pnömokoklar gelir. Bunun yanı sıra, pnömoniyi tetikleyen birkaç patojen grubu da söz konusudur:

• Bakteriler – pnömokokların yanı sıra özellikle Haemophilus influenzae, mikoplazmalar ve lejyoneller
• Virüsler – örneğin grip, RS veya koronavirüsler; çocuklarda en sık görülen neden
• Mantarlar – mantar kaynaklı zatürre, neredeyse sadece bağışıklık sistemi ciddi şekilde zayıflamış kişileri etkiler
• Parazitler – Orta Avrupa’da çok nadir görülür; çoğunlukla tropikal bölgelerde kalındıktan sonra ortaya çıkar
• kimyasal tahriş edici maddeler – solunan gazlar, buharlar veya mide içeriği de zatürreye neden olabilir

Ayrıca, aşağıdaki faktörler de zatürre riskini artırır:

• Sigara içme
• Kronik akciğer hastalıkları (örn. KOAH)
• Kalp yetmezliği
• Diyabet
• ileri yaş
• zayıflamış bağışıklık sistemi (örn. kanser veya ilaçlar nedeniyle)
• Yutma bozuklukları veya gıda aspirasyonu
• uzun süreli yatağa bağımlılık
  

İnce toz, tahriş edici gazlar veya radyasyona sürekli maruz kalma durumunda da pnömoni riski artar.

Çocuklarda ve ergenlerde pnömoni, yetişkinlere kıyasla çok daha sık virüsler tarafından tetiklenir. Bu nedenle, çocuklarda toplum kaynaklı pnömoni vakalarında tedavi, patojen saptamasından çok yaşa göre belirlenir.

Teşhis, aile hekimi veya bir göğüs hastalıkları uzmanı (pnömolog) tarafından konur.

Yapılabilecek muayeneler şunlardır:

• Fizik muayene (akciğerlerin dinlenmesi)
• Göğüs röntgeni (toraks röntgeni)
• Kan tahlili (iltihap değerleri, oksijen seviyesi)
• Patojen tanımlaması için öksürük balgamından sürüntü alınması
• Pulsoksimetri (kandaki oksijen satürasyonunun ölçülmesi)

Ağır vakalarda bilgisayarlı tomografi (BT) veya bronkoskopi (solunum yollarının incelenmesi) gibi ek yöntemler kullanılır.

Pnömoni tedavisi, patojen ve hastalığın ciddiyetine göre belirlenir. Bakteriyel pnömonide tedavi, antibiyotiklere odaklanır. Buna karşılık, viral pnömoninin tedavisi genellikle tamamen semptomatik olarak yapılır – yalnızca grip veya RS virüslerinde hedefe yönelik antiviral ilaçlar kullanılabilir.

Olası tedaviler şunlardır:

• Antibiyotikler (bakteriyel enfeksiyonlarda)
• Antiviral ilaçlar veya antimikotikler (virüs veya mantar enfeksiyonlarında)
• Ateş düşürücü ilaçlar (örn. parasetamol)
• İnhalasyonlar (örn. fizyolojik salin ile)
• Solunum terapisi ve vurma masajları
• Yatak istirahati ve yeterli sıvı
  alımı

Önemli: Semptomlar düzelse bile antibiyotikler erken kesilmemelidir. Tedavinin kesilmesi antibiyotik direncine yol açabilir.

Hastaneye yatışın gerekli olup olmadığı, doktorlar tarafından CRB-65 skoru kullanılarak değerlendirilir: Bilinç bulanıklığı, hızlı solunum, düşük tansiyon ve 65 yaşın üzerinde olma durumu, hastaneye yatış gerekliliğini gösterir. Yetişkin hastaların tedavisi, ayakta edinilmiş pnömonisi olan yetişkin hastaların tedavisine ilişkin güncel kılavuza göre yapılır. Buna karşılık, risk faktörleri bulunmayan ayakta edinilmiş pnömonisi olan hastalar için genellikle evde tedavi uygulanır.

Pnömoni nasıl seyreder? Zamanında tedavi edildiğinde, çoğu kişide 10 ila 14 gün içinde tamamen iyileşir.

Ancak şiddetli bir zatürre durumunda bazı komplikasyonlar ortaya çıkabilir:

• Plevrit (akciğer zarının iltihabı)
• Plevral efüzyon (akciğerde sıvı birikimi)
• Akciğer apseleri (irin birikimi)
• Sepsis (kan zehirlenmesi)
• Hastalığın uzun sürmesi durumunda kalp kası iltihabı

Kronik hastalığı olanlar, sigara içenler ve yaşlı hastalar, zatürre ve komplikasyonlara yakalanma riski daha yüksektir. Nadir durumlarda hastalık ölümcül olabilir.

Evet – özellikle bakteriler veya virüsler tarafından tetiklendiğinde. Patojenler, öksürme, hapşırma veya konuşma sırasında ortaya çıkan damlacıklar yoluyla yayılır.

Bulaşmayı önlemek için alınabilecek önlemler şunlardır:

• sık sık el yıkama
• hasta kişilerden uzak durmak
• Riskli alanlarda ağız-burun maskesi takmak
• Öksürme ve hapşırma kurallarına uymak

Pnömoniyi tamamen önlemek mümkün değildir; ancak güçlü bir bağışıklık sistemi ve önerilen aşılar sayesinde pnömoniye yakalanma riski önemli ölçüde azalır. Buna karşılık, sigara ve alkol pnömoniye yakalanma riskini artırabilir.

Önleme ipuçları:

• temiz havada düzenli egzersiz
• bol miktarda C
  vitamini içeren dengeli beslenme
• nikotin ve aşırı alkol
  tüketiminden kaçınmak
• Yeterli sıvı alımı
• Grip ve pnömokok aşıları (özellikle risk grupları için)

Pnömoni şu şekilde gelişir: Patojenler solunum yolları yoluyla alveollere ulaşır ve burada bir savunma tepkisi tetikler. Pnömoni tamamen iyileştirilmezse, kronik hale gelebilir veya hayati organlara zarar verebilir.

Tehlikeli sekeller şunlardır:

• Kalp kası iltihabı (miyokardit)
• Beyin zarı iltihabı (menenjit)
• Akciğer yetmezliği
  

Bu nedenle, hastalar ateş düştükten sonra bile birkaç gün dinlenmeli ve düzenli olarak doktor kontrolüne gitmelidir.

Teşhis ve tedavi konusunda öncelikle göğüs hastalıkları uzmanları sorumludur. Aile hekimleri de sıklıkla ilk tedaviyi üstlenir ve gerekirse bir uzmana sevk eder.

Akciğer iltihabı, çeşitli patojenler tarafından tetiklenebilen, ciddiye alınması gereken bir solunum yolu hastalığıdır. Erken teşhis ve hedefe yönelik tedavi, komplikasyonsuz bir seyir için belirleyicidir. Aşılar, sağlıklı bir yaşam tarzı ve güçlü bir bağışıklık sistemi gibi önleyici tedbirler, riski azaltmaya yardımcı olur.

Sözlük (önemli terimlerin basit açıklamaları)

• Pnömoni: Akciğer iltihabı için kullanılan tıbbi terim
• Siyanoz: Oksijen eksikliği nedeniyle dudaklarda veya parmaklarda görülen mavimsi renk
• Antibiyotik direnci: Bakterilerin artık antibiyotiklere yanıt vermemesi
• Plevral efüzyon: Akciğer ile göğüs duvarı arasında sıvı birikmesi
• Bronkoskopi: Bir kamera yardımıyla solunum yollarının incelenmesi
• Sepsis: Kan dolaşımında patojenlerin yayılması sonucu ortaya çıkan, hayati tehlike arz eden durum