Bronkoloji | Uzmanlar ve bilgiler

Bronş sistemi, akciğer içindeki hava yollarını bir araya getirir.

Trakea ve bronşlar havanın taşınmasına hizmet eder; gaz değişimi ise alveollerde (hava kesecikleri) gerçekleşir. Burada kan, solunan havadan oksijeni alır ve karbondioksiti solunan havaya verir.

İnsan akciğeri iki akciğer kanadından oluşur. Sol akciğer kanadı iki akciğer lobundan, sağ akciğer kanadı ise üç akciğer lobundan oluşur.

Akciğerlerde kas bulunmadığından, nefes alma (inspirasyon) diyafram ve kaburga kasları ile gerçekleşir. Nefes verme (ekspirasyon) ise çoğunlukla pasif olarak gerçekleşir.

Solunum havası ağız veya burundan alınır ve ardından nefes borusuna (trakea) ulaşır. Orada iki ana bronşa ayrılır.

Her bir ana bronş, bir akciğer lobu içinde yer alır. Sol akciğer, sağ akciğerden daha küçüktür ve sadece iki akciğer lobuna sahiptir. Sağ akciğerde ise üç lob bulunur. Bu nedenle sol ana bronş ikiye, sağ ana bronş ise üçe bölünerek daha küçük bronşlara (lob bronşları) ayrılır.

Lob bronşları ise daha da küçük bronşlara (segment bronşları) ayrılır. Bunlar önce rami subsegmentales’e, ardından da bronşiyollere ayrılır. Sonunda akciğer keseciklerinde (alveoller) son bulurlar.

Bronşiyollerin en alt kısmı ve alveoller gaz alışverişinde rol oynar. Geri kalan kısım (ana bronş, bronşlar, bronşiyollerin üst kısmı) ise sadece havayı iletir (iletim veya hava ileten kısım).

İnsan solunum yollarının anatomisi @ bilderzwerg/AdobeStock

Akciğer ve bronş tıbbı alanında teşhis ve tedavi edilen en bilinen akciğer ve bronş hastalıkları arasında şunlar yer alır:

• Bronşiyal astım
• Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH)
• Kronik bronşit ve
• Kronik öksürük

Bronkoloji alanında sık görülen diğer hastalıklar şunlardır:

• Akciğer iltihabı (pnömoni)
• Akciğer fibrozisi
• Uyku ile ilişkili solunum bozuklukları ve
• Solunum yollarının alerjik hastalıkları

Akciğer fibrozunda akciğer dokusunda değişiklikler meydana gelir ve akciğer fonksiyonlarında giderek artan bir kayıp görülür @ Mohwet /AdobeStock

Bronşiyal astım

Genellikle sadece astım olarak adlandırılan bronşiyal astım, bronşların kronik, iltihaplı bir hastalığıdır. İltihaplanma, bronşların daralması (bronşiyal obstrüksiyon) nedeniyle atak şeklinde nefes darlığına yol açabilir.

Bu durumda balgam üretimi artar, bronş kasları kasılır ve bronş mukozasında ödem oluşur.

Bir astım krizi birkaç saniye ile birkaç saat arasında sürebilir. Astımlı kişilerin bronşları, belirli zararsız uyaranlara (psikolojik stres, aşırı efor) karşı artan bir hassasiyetle tepki verir ve spazm şeklinde daralır.

Tetikleyiciler şunlar olabilir:

• Alerjenler
• Solunum yolu enfeksiyonları
• Soğuk
• İlaçlar ve
• Kirli hava

Astım, tıbbi öykü, fizik muayene, akciğer fonksiyon testleri ve alerji testleri yardımıyla teşhis edilebilir.

Alerjik astımda tedavi, alerjene maruz kalmamayı içerir. Akut bir astım krizi durumunda, astım spreyi semptomları hafifletir. Çok şiddetli krizlerde ise doktor ilacı doğrudan damara enjekte eder.

Almanya'da yaklaşık 3,5 milyon kişi astımdan muzdariptir @ Orawan /AdobeStock

Bronşektazi (Bronşektaziler)

Bronşektaziler, doğuştan veya sonradan gelişen, geri dönüşü olmayan silindirik, iğ şeklinde veya kese şeklinde bronş genişlemeleridir. Bu genişlemeler, bakteriyel bir enfeksiyon nedeniyle pürülan sekresyonla doludur.

Bronşektaziler, vücutta sürekli iltihap ve enfeksiyon odakları oluşturan, genişlemiş ve genellikle salgı ile dolu bronşlar olarak tanımlanır @ joshya /AdobeStock

Bronşektazi, öksürük ve bol miktarda, tatlımsı veya çürük kokulu balgam ile karakterizedir.

Tedavi edilmezse çeşitli komplikasyonlar ortaya çıkabilir, örneğin:

• Akciğer iltihabı
• Akciğerde mantar enfeksiyonu
• Diğer organlarda bakteriyel enfeksiyon
• ayrıca kanlı öksürük (hemoptizi) ve
• uzun vadede kor pulmonale (sağ ventrikülün aşırı genişlemesine neden olan akciğer kalbi)

Bronşektaziler patladığında, bu durum göğüs boşluğunda irinli sıvı birikimine (empiyem) yol açabilir.

Bronkoloji alanında bronşektaziler, şikayetler (öksürük, tipik balgam) veya solunum fonksiyon testleri ve röntgen filmleri ile teşhis edilebilir. 

Bilgisayarlı tomografi ile bronşların tipik genişlemeleri temel alınarak bronşektaziler saptanabilir. Bazen mukus örneği almak için bronkoskopi uygulanır.

Bronkolojide bronşektazilerin tedavisinde balgamın gevşetilmesi önemli bir bileşen olarak kabul edilir. Buna günlük bronş temizliği de dahildir (diz-dirsek pozisyonunda balgamın öksürülmesi). Ayrıca, semptomları ve şikayetleri gidermek için ilaçlar da kullanılabilir:

Mukolitikler, bronşlardaki veya bronşektazilerdeki salgıyı inceltir ve böylece balgamın atılmasını kolaylaştırır;

Bronkodilatatörler bronşları genişletir ve böylece nefes almayı kolaylaştırır,

Antibiyotikler ise bakteriyel enfeksiyonla mücadele eder.

Bronşektazi, aşağıdaki durumlarda cerrahi olarak çıkarılmalıdır:

• Bronşektazi tedaviye yanıt vermezse
• Sadece tek taraflı bronşektazi varsa
• Hayati tehlike arz eden kanlı öksürük görülürse

Bronşit

Bronşit, bronşlardaki mukoza zarının iltihaplanmasıdır. Akut veya kronik olabilir. Kronik bronşit, iki yıl içinde üç ay boyunca çoğu gün öksürük ve balgam görülmesi ile tanımlanır.

Kronik bronşitin nedeni patojenler değil, sigara dumanı (veya içindeki maddeler) ya da solunan diğer tahriş edici maddelerdir.

Akut bronşit ise bronşların mukoza zarında yeni ortaya çıkan bir iltihaptır.

Şu belirtilerle kendini gösterir:

• Öksürük
• Balgam oluşumu
• Ateş ve
• Diğer spesifik olmayan belirtiler

Bu bronş hastalığının tetikleyicileri çoğunlukla virüslerdir; nadir durumlarda bakteriler de olabilir. Bu nedenle akut bronşit genellikle ilaç tedavisi olmaksızın da iyileşir. Yalnızca bakteriyel bir neden söz konusu olduğunda antibiyotik etkilidir.

Akut bronşitin kronikleşmemesi için hasta, hastalığı tetikleyen tahriş edici maddelere (toz, gaz veya buhar) maruz kalmamalıdır.

Kronik bronşitin belirtilerini hafifleten bazı ilaçlar bulunmaktadır.

Bronşitin tipik belirtileri arasında öksürük, balgam çıkarma ve solunum yollarının tahrişine bağlı boğaz ağrısı yer alır @ Africa Studio /AdobeStock

Bronkopulmoner Displazi

Bronkopulmoner displazi, prematüre bebeklerde ve yenidoğanlarda görülen, bronşlar ve akciğerleri etkileyen kronik bir hastalıktır.

Genellikle şu nedenlerle ortaya çıkar:

• mekanik ventilasyon
• solunum sıkıntısı sendromu veya
• mekonyum aspirasyon sendromu (yenidoğanın ilk dışkısının [mekonyum] solunması sonucu ciddi solunum sıkıntısı ortaya çıkar)

Bronkopulmoner displazi, prematüre ve yenidoğan yoğun bakımında en sık görülen komplikasyondur. Bu durumda, yenidoğan döneminin ötesine uzanan ek bir oksijen ihtiyacı ortaya çıkar.

Bronkopulmoner displazi şu belirtilerle kendini gösterir:

• Artmış solunum sıklığı
• Derin ve zorlu solunum
• Bronşlarda artan mukus oluşumu
• Öksürük
• Büyüme geriliği ve
• Cilt ve mukoza zarında mavimsi renk

Tedavi öncelikle oksijen verilmesinden oluşur. Semptomlara bağlı olarak aşağıdakiler gibi ilave ilaç tedavileri ve konservatif tedaviler gerekebilir:

• Akciğer ödemi durumunda diüretik ilaçlar Solunum yollarının daralması durumunda bronkospazmolitik ilaçlar
• Fizyoterapi

Kronik öksürük

Öksürük, üç ila dört haftadan uzun sürerse kronik olarak kabul edilir. Öksürük, altta yatan bir hastalığın belirtisi olduğundan, her zaman bir doktor tarafından değerlendirilmelidir.

Kronik öksürüğün sık görülen nedenleri şunlardır:

• Tekrarlayan solunum yolu enfeksiyonları
• Yıllarca süren sigara kullanımı (sigara öksürüğü) veya
• Endüstriyel tozların yol açtığı hasar

Muayene sırasında doktor, zararlı tahriş edici faktörlere (sigara dumanı), ilaçların yan etkilerine ve öksürüğün bir belirtisi olarak ortaya çıktığı hastalıklara dikkat eder.

Bunlara örnek olarak şunlar verilebilir:

• Kronik bronşit
• KOAH
• Bronşiyal astım
• Akciğer iltihabı
• Akciğer amfizemi (akciğer alveollerinin tahribatı),
• Bronş karsinomu (bronş tümörü) ve
• Alerjiler
• Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH)

Kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), bronşlar ve akciğerleri etkileyen bir grup hastalığı kapsar. Bu hastalıkta bronşlar kalıcı olarak daralmıştır.

KOAH'ın belirtileri şunlardır:

• Öksürük
• Artan balgam ve
• Eforla ortaya çıkan nefes darlığı

Bunların başında kronik obstrüktif bronşit ve akciğer amfizemi gelir. Her ikisinde de nefes vermenin zorlaşması belirgin bir özelliktir.

Bronşların daralması (obstrüksiyon) çoğunlukla sigara içmenin bir sonucudur. Ancak toz, duman ve gazlar da KOAH'a neden olabilir.

KOAH'ın tedavisi yoktur. İlaçlar semptomları hafifletir ve öksürük nöbetlerinin sayısı azalır. Böylece bronş hastalığı daha fazla ilerlemez.

Fiziksel dayanıklılık da artar, böylece nüksler ve komplikasyonlar önlenebilir. Yaşam kalitesi ve yaşam beklentisi artar.

Kronik obstrüktif akciğer hastalığında (KOAH) akciğerler hasar görür ve solunum yolları daralır @ Angelov /AdobeStock

Bronş karsinomu

Akciğerde veya bronşlarda görülen kansere akciğer kanseri (akciğer karsinomu) veya bronş karsinomu (bronş kanseri) denir.

Bronş karsinomu, Almanya’da en sık görülen üçüncü kanser türüdür. Bronş karsinomunun ortaya çıkmasındaki başlıca risk faktörü sigara içmektir.

Bronşiyal karsinom hastalarının %80-90'ında erkeklerde, %30-60'ında ise kadınlarda sigara dumanı ana nedendir.

Bronş karsinomunun diğer risk faktörleri şunlardır:

• işyerinde solunan tozlar ve buharlar (örn. asbest, kuvars tozu, arsenik, kromatlar, nikel ve aromatik hidrokarbonlar),
• çevresel etkenler (örn. radyoaktif soy gaz radon, havadaki yüksek kirletici yükü) ve
• bir dereceye kadar kalıtsal yatkınlık

Bronş karsinomu ancak çok geç bir aşamada fark edilir.

Belirtiler genellikle genel niteliktedir, örneğin:

• Öksürük
• Nefes darlığı veya
• Kilo kaybı

Bronşlarda tümör şüphesi varsa, genel röntgen çekilir. Genellikle bunu bilgisayarlı tomografi ve bronkoskopi izler.

Bronş karsinomunun tedavisi şunlardan oluşur:

• Tümörün çıkarılması
• Kemoterapi veya
• Radyoterapi

Çoğu durumda bu seçeneklerin bir kombinasyonu uygulanır.

Akciğer amfizemi

Akciğer amfizemi, akciğer alveollerinin geri dönüşümsüz bir şekilde genişleyip tahrip olduğu bir kronik obstrüktif akciğer hastalığı türüdür.

Alveollerin bölme duvarları enzimatik olarak çözündüğü için, solunum havasının biriktiği büyük kabarcıklar oluşur.

Akciğerler hava içermesine rağmen nefes darlığı ortaya çıkar. Bu nedenle vücut yeterli oksijen alamaz. Bazı durumlarda organlarda hasar meydana gelebilir.

Akciğer amfizeminin başlıca nedeni sigara içilmesidir.

Diğer risk faktörleri şunlardır:

• İç mekanlarda kirli hava
• Açık ateş yerleri
• İş yerinde gaz ve tozların solunması
• Genetik yatkınlık ve
• Sık sık görülen bronş enfeksiyonları

Akciğer amfizemi, akciğer fonksiyon testi (spirometri), kan gazı analizi ve görüntüleme yöntemleri (akciğer röntgeni) ile teşhis edilebilir.

Tedavi, derhal sigarayı bırakmak, diğer tetikleyici faktörlerden kaçınmak ve ameliyattan oluşur. Ameliyatta doktorlar akciğeri küçültür ve büyük kabarcıkları çıkarır. Aşırı durumlarda akciğer veya bir akciğer kanadının nakli gerekebilir.

Bronkolojinin tedavi yelpazesi temel olarak şunları içerir:

• Bronkoskopi (akciğer muayenesi)
• Torakoskopi (göğüs kafesi muayenesi)
• KOAH eğitimleri
• Alerjilerde hiposensibilizasyon ve
• Astım eğitimleri

Bronkoskopi (bronşların incelenmesi)

Bronkoskopi (akciğer muayenesi), bronkoloji alanında en önemli muayene yöntemlerinden biridir. Solunum yolları, bronşlar ve akciğer hastalıklarının teşhisinde kullanılır. Bronkoskopi, hafif sedasyon eşliğinde lokal anestezi altında veya genel anestezi altında gerçekleştirilir.

Bronkoskopi sırasında doktorlar, kamera ve ışık bulunan ince bir tüpü ağız veya burun yoluyla bronşlara sokar.

Bronkoskop ile sadece daha büyük solunum yolları (trakea ve büyük bronşlar) görüntülenebilir. Daha küçük bronşlar, bronşiyoller, alveoller ve akciğer dokusu ise doktor tarafından sadece dolaylı olarak değerlendirilebilir.

Doktor, kamera aracılığıyla bir monitörde hastanın solunum yollarını inceleyebilir. Ayrıca bronkoskop aracılığıyla çok küçük forsepsler de ilerletilebilir. Bu sayede doktor, doku örnekleri (biyopsiler) alabilir, yabancı cisimleri çıkarabilir ve sıvı enjekte edebilir ya da emip çıkarabilir (örn. kalın balgam).

Çok küçük bir ultrason başlığı kullanılarak solunum yollarının çevresi ultrason görüntüsünde gösterilebilir.

Bronş hastalıklarının tanı ve tedavisinde bronkoskopi kullanılır.

Özellikle şu durumlarda:

• Akciğer röntgeninde belirsiz değişiklikler
• Bronş tümörleri
• Solunum yolu enfeksiyonları ve
• iltihaplanmalarda (örn. bronşit, bronşektazi) ve
• Uzun süren, nedeni belirsiz öksürük veya kanlı öksürük

Bronkoskopik tanı (örnekler): Bronkolojide çeşitli özel bronkoskopik tanı yöntemleri kullanılmaktadır.

Otofloresan bronkoskopi, bronşlardaki tümörlerin (bronşiyal karsinom) erken teşhisinde kullanılır. Özel bir dalga boyundaki ışık altında, bronşlardaki en küçük tümörler bile tespit edilebilir.

NBI (dar bant görüntüleme) yöntemi de bronkoskopik tümör erken teşhisinde kullanılır. Şüpheli değişiklikler, görünür ışığın filtrelenmesi yoluyla daha iyi ortaya çıkarılabilir.

Bronkoskopik ultrason muayenesi, periferik akciğer lezyonlarının teşhisinde ve bronşların dışındaki lenf düğümlerinin görüntülenmesinde kullanılır.

Endobronşiyal ultrason ile, örneğin iki plevra boşluğu arasındaki alanda (mediasten) bulunan dikkat çeken lenf düğümleri ve tümörler görüntülenebilir.

Bronkoskopik tedavi (örnekler): Bronkoskopi ile bronkolojide sıklıkla daralmış solunum yolları genişletilebilir.

Böylece doktorlar, örneğin solunum yollarını veya bronşları tıkayan bir bronş karsinomunu lazerle çıkarabilirler.

Bronkolojide bir başka uygulama da solunum yollarına stentlerin (elastik tüpler) yerleştirilmesidir. Bu işlem bronkoskopi ile gerçekleştirilir. Böylece bronşlar açık tutulur ve serbest nefes alma yeniden mümkün hale gelir.

Endobronşiyal brakiterapi sırasında doktorlar, bronkoskopi sırasında çok küçük bir radyasyon kaynağı yerleştirir. Böylece, küçük bir alanda bulunan belirli kötü huylu tümörlerin ışınlanması mümkün olur.

Bronkoalveoler Lavaj (Bronşiyal Lavaj)

Bronkoalveoler lavaj ve bronşiyal lavaj, bronkoloji alanında kullanılan tanı ve tedavi yöntemleridir.

Bu iki yöntem şu durumlarda kullanılır:

• Bronşlardan ve akciğerlerden mukus ve sitolojik örneklerin alınması
• Mukus tıkanıklıklarının giderilmesi

Bronkoalveoler lavaj, alveollerde gerçekleştirilir ve sitolojik ve immünhistokimyasal incelemeye hizmet eder.

Bronşiyal lavaj ise trakeada gerçekleştirilir ve bakteriyolojik veya sitolojik tanı amaçlı kullanılır. Ayrıca solunum yollarının ve bronşların temizlenmesi ve izotonik tuz çözeltisiyle durulanması için de uygundur. Bu, genellikle çok yoğun mukus durumlarında uygulanır.

Bronşiyal temizlik

Bronş temizliği, solunum yollarını ve bronşları açık tutmaya yönelik önlemlerdir. Bronş temizliği, kendi kendini temizleme mekanizmaları bozulduğunda her zaman uygulanır. Bu durum, entübe edilmiş, trakeotomi yapılmış, bilinci kapalı ve genel olarak zayıflamış hastalarda görülür.

Bronkoskopi sırasında bir kateter yardımıyla balgam emilir. Özel bir teknik sayesinde hasta balgamını öksürebilir. Balgam yoğunsa, doktorlar emme işleminden önce izotonik salin solüsyonu ile balgamı yıkarlar (bronşiyal lavaj).

Bronkoskopi, alt solunum yollarını incelemek için kullanılan endoskopik bir yöntemdir @ Андрей Жерновой /AdobeStock

Spiroergometri

Spiroergometri (ergospirometri veya ergospirografi), bronkoloji alanında bronş ve akciğer hastalıklarının teşhisinde kullanılan bir yöntemdir.

Bu işlemde doktorlar, önce dinlenme halindeyken, ardından fiziksel efor altında solunum gazlarını ölçerler. Böylece kalp, dolaşım, solunum ve kas metabolizmasının işlevleri ile fiziksel performans değerlendirilebilir.

Muayene sırasında hasta bir koşu bandı ergometresinde veya bisiklet ergometresinde bulunur ve sıkı oturan bir maske takar. Bu maske bir akış ölçere sahiptir.

Bu sayede doktorlar şunları belirler:

• Solunum hacimleri
• Oksijen ve karbondioksit konsantrasyonları
• Kalp atış hızı
• Kan basıncı

Doktorlar, eforla ilişkili nefes darlığını sıklıkla spiroergometri ile değerlendirir.

Spirometri (akciğer fonksiyon testi)

Akciğer fonksiyon testi (“Lufu”, spirometri, spirografi, akciğer fonksiyon tanısı), bronkoloji ve pnömolojik muayenenin temel bir bileşenidir. Akciğer fonksiyon testinin amacı, solunum yollarının ve akciğerlerin işlevsel durumunu mümkün olduğunca kesin bir şekilde belirlemektir.

Bu sayede solunum yolları ve bronşlardaki en ufak değişiklikler bile tespit edilebilir. Böylece doktorlar, bronş hastalıklarını erken aşamada teşhis edip uygun şekilde tedavi edebilirler.

Spirometri şunları ölçer:

• Akciğer ve solunum hacimleri (örn. vital kapasite, soluk alma hacmi, inspiratuar ve ekspiratuar rezerv hacmi)
• Hava akışı parametreleri (bir saniyelik kapasite, tepe akış hızı)

Muayene sırasında hasta bir burun klipsi takar ve bir ağızlık aracılığıyla kapalı bir kaba nefes verir.

Göğüs ve Bronş Hastalıkları Uzmanları, cerrahi uzmanlık bilgilerinin yanı sıra, tanı yöntemleri ile hastalığa bağlı ön ve son tedaviler konusunda da bilgi sahibidir.

Bir hekimin Akciğer ve Bronş Hastalıkları Uzmanı olabilmesi için, birkaç yıllık bir uzmanlık eğitimi tamamlaması gerekir.