Kan plazması, toplam kanın yaklaşık yüzde 55'ini oluşturan berrak, sarımsı bir sıvıdır. Kan plazmasının kendisi yüzde 91 oranında sudan oluşur. Geri kalan kısım ise besin maddeleri, hormonlar, mineraller ve 120'den fazla farklı protein içerir. Uzmanlar, kandaki toplam plazmaya plazma hacmi adını da verir.
Kan plazması, öncelikle metabolizma ürünleri, hormonlar, glikoz, lipitler ve karbondioksitin taşınmasında rol oynar. Kan plazması, metabolizmanın atık ürünlerini vücuttan dışarı taşır. Atık ürünler arasında, organizmanın akciğerler yoluyla dışarı attığı karbondioksit ve çeşitli üre bileşikleri bulunur.
Kan plazmasında artık kan hücreleri bulunmaz @ arcyto /AdobeStock
Preparatif plazmaferez nedir?
Preparatif plazmaferez, uzmanların donör plazması elde etmek (plazma bağışı) için kullandıkları tıbbi bir işlemdir.
Plazma, plazmaferez cihazları yardımıyla alınır. Tıbbi personel, donörün damarına bir iğne batırır. Bağışçı artık plazmaferez cihazına bağlıdır. Bu cihaz, plazmayı kanın geri kalanından ayırır. Bu sırada kanın pıhtılaşmaması için uzmanlar sitrat ekler.
Ardından bağışçıya geri aktarılan kan hücreleri verilir. Akıtılan hücre suyu, bağışçının sıvı kaybını telafi eder.
Ardından tıbbi personel, toplanan plazmayı mümkün olduğunca çabuk dondurur. Bağış işlemi toplamda yaklaşık 30 ila 70 dakika sürer.
Plazma bağışı, bağışçının daha az sıvı (ve kırmızı kan hücresi) kaybettiği için tam kan bağışından daha az yorucudur. Plazma iki gün içinde yeniden oluşur, bu nedenle kan plazmasını çok daha sık bağışlayabilirsiniz.
Plazmada özellikle içinde bulunan proteinler önemlidir. Derin dondurulmuş plazma, tedavi amaçlı veya endüstriyel kullanım için işlenebilir.
Kadınlar ve erkekler yılda en fazla 60 kez plazma bağışında bulunabilir @ Seventyfour /AdobeStock
Kan plazma bağışının kullanım alanları şunlardır:
- Pıhtılaşma bozukluğu olan hastalar
- Plazma değişimi
- Masif transfüzyonlar (24 saat içinde toplam kan hacminin değiştirilmesi)
- Endüstri: Burada kan plazması, insan albümin çözeltileri, pıhtılaşma faktörleri ve immünoglobulinler gibi plazma türevlerinin hammaddesi olarak kullanılır.
Terapötik plazmaferez nedir?
Terapötik plazmaferez, bir değişim tedavisidir. Terapötik plazmaferez, plazma bağışına benzer şekilde işler:
Plazmaferez cihazları, plazmayı kanın diğer bileşenlerinden ayırır. Uzmanlar ayrıca, spesifik olmayan ve spesifik plazma değişimi arasında ayrım yaparlar.
- Spesifik olmayan plazma değişimi
Spesifik olmayan plazma değişiminde uzmanlar, alınan plazmayı vücudun kendi plazmasını taklit eden bir çözeltiyle değiştirir. İkame çözeltisi, elektrolitler, tampon maddeler (hidrojen karbonat) ve yaklaşık yüzde beş oranında albümin veya taze plazma konsantrelerinden oluşur.
- Spesifik plazma değişimi
Spesifik plazma değişiminde, plazmadan yalnızca belirli antikorlar ekstrakte edilir. Uzmanlar bu yönteme immünadsorpsiyon tedavisi adını da verir. Bu işlemde plazma kaybı minimum düzeydedir.
Terapötik plazmaferezin uygulama alanları
Spesifik olmayan plazma değişimi, plazma bileşenlerinin patolojik olarak artmış veya yapısal olarak değişmiş olduğu durumlarda kullanılır.
Bu durum, aşağıdaki hastalıklarda söz konusu olabilir:
- Tireotoksik kriz (hayati tehlike arz eden hormon zehirlenmesi, çoğunlukla tiroid bezinin aşırı çalışmasıyla ilişkilidir)
- Waldenström hastalığı (makroglobulinemi olarak da bilinir, nadir görülen bir lösemi türü)
- Schnitzler sendromu (cilt hastalığı, eklem ağrıları ve antikor düzeylerinde artışın birleşimi)
- Trombotik-trombositopenik purpura (TTP) (trombosit eksikliği, anemi ve merkezi sinir sistemi semptomlarının birleşimi)
- Hepatopulmoner sendrom: Mevcut bir karaciğer hastalığında, akciğer dolaşımında gaz değişiminin bozulması, oksijen yetersizliği ve akciğer damarlarının genişlemesi
- Hemolitik-üremik sendrom (HUS): Akut böbrek yetmezliği, trombosit eksikliği ve en küçük damarlarda kırmızı kan hücrelerinin parçalanmasının birleşimi
Spesifik plazma değişimi, esas olarak otoimmün hastalıkların tedavisinde uygulanır.
Bunlar arasında şunlar yer alır:
- Glomerülonefritin çeşitli formları (her iki böbrekteki küçük sinir veya damar demetlerinin iltihaplanması)
- Romatizmal hastalıklar (örneğin romatoid artrit)
- Çeşitli nöroimmünolojik hastalıklar (örneğin multipl skleroz)
- Goodpasture sendromu (akciğer alveollerinin ve böbrek bazal membranının saldırıya uğraması ve tahrip olması)
- Myastenia gravis (nöromüsküler iletim bozukluğuna bağlı kas güçsüzlüğü)
- Lupusla ilişkili komplikasyonlar (örneğin, antiphospholipid sendromu; kan bileşenlerindeki değişikliklere bağlı olarak tromboz riskinde artış)
- Otoimmün hemolitik anemi (antikorlar nedeniyle kırmızı kan hücrelerinin parçalanması)
Plazmaferezde görülen komplikasyonlar
Genel olarak plazmaferez, komplikasyon riski düşük bir işlemdir.
Bununla birlikte, aşağıdaki komplikasyonlar ortaya çıkabilir:
- İğne giriş yerinde morluklar, enfeksiyonlar veya sinir hasarları
- İğne yapılan kan damarında iltihaplanma veya hasar
- Sitrat reaksiyonu: Sitrat, plazmaferez sırasında kan vücuda geri dönene kadar kanın pıhtılaşmasını engeller. Vücut sitratı hızlı bir şekilde parçalasa da, kısa süreli akut kalsiyum eksikliği ortaya çıkabilir. Kalsiyum eksikliği, titreme ve dilde, parmak uçlarında ve ayak parmaklarında karıncalanma hissi ile kendini gösterir. Kalsiyum eksikliği tedavi edilmezse, bazı durumlarda hayati tehlike oluşturabilecek kalp ritmi bozukluklarına yol açabilir. Bu nedenle, hastada belirtiler ortaya çıktığında derhal bildirmelidir. Kalsiyum alındıktan sonra bu belirtiler tekrar azalmalıdır.
- Dolaşım bozuklukları: Bu nedenle, hastalar o gün aşırı efor sarf etmemelidir. Hastalar ve kan bağışçıları, sıvı kaybını telafi etmek için de yeterli miktarda yiyecek ve sıvı almalıdır. Ayrıca, yaklaşık 30 dakika geçtikten sonra tekrar trafikte araç kullanmaya başlamaları tavsiye edilir.