ΠΤΣ: Αναγνώριση και θεραπεία της μετατραυματικής διαταραχής άγχους

Η PTSD μπορεί να αναπτυχθεί μετά από ένα τραυματικό συμβάν που συνδέεται με εξαιρετική απειλή ή καταστροφικές διαστάσεις. Ως τραύμα ορίζεται εδώ μια εμπειρία που βιώνεται ως υπαρξιακή απειλή. Μπορεί να κλονίσει την αντίληψη του ατόμου για τον εαυτό του και τον κόσμο και να προκαλέσει ψυχική διαταραχή.

Οι όροι PTBS και PTSD αναφέρονται στην ίδια διαταραχή. Το PTSD είναι η συντομογραφία του αγγλικού όρου «Posttraumatic Stress Disorder». Ο τρόπος με τον οποίο εξελίσσονται οι συνέπειες ενός τραύματος δεν μπορεί να εξαχθεί μόνο από τη φύση της εμπειρίας.

Στη Γερμανία, περίπου το 2 έως 3 % του πληθυσμού βιώνει PTSD τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του. Αυτό πρέπει να διακριθεί από την επικράτηση ενός μήνα. Αυτή περιγράφει το ποσοστό των ατόμων που επηρεάζονται εντός ενός συγκεκριμένου μήνα και ανέρχεται σε 1,5 %.

Η PTSD εκδηλώνεται συχνά με μια διαρκή εσωτερική κατάσταση συναγερμού. Τα άτομα που πάσχουν από αυτή αισθάνονται τεταμένα ή απειλούμενα ακόμη και σε ένα ασφαλές περιβάλλον. Η φύση και η ένταση των συμπτωμάτων διαφέρουν από άτομο σε άτομο.

• Η αυξημένη εγρήγορση μπορεί να οδηγήσει τα άτομα που πάσχουν να ελέγχουν συνεχώς το περιβάλλον τους για πιθανούς κινδύνους.
• Μια έντονη ευερεθιστότητα μπορεί να προκληθεί ακόμη και από απροσδόκητους θορύβους, κινήσεις ή άλλα ερεθίσματα.
• Οι διαταραχές του ύπνου μπορούν να επηρεάσουν την νυχτερινή ανάρρωση και να μειώσουν την αντοχή κατά τη διάρκεια της ημέρας.
• Οι αναδρομές στο παρελθόν (flashbacks) είναι ξαφνικές, έντονες αναμνήσεις, κατά τις οποίες τα γεγονότα μπορεί να φαίνονται σαν να συμβαίνουν εκείνη τη στιγμή.
• Ένας επαναλαμβανόμενος εφιάλτης μπορεί να ανακαλεί περιεχόμενα ή συναισθήματα που συνδέονται με το βιωμένο γεγονός.
• Η ευερεθιστότητα μπορεί να εκδηλωθεί με εσωτερική ανησυχία, έλλειψη υπομονής ή έντονες αντιδράσεις σε καθημερινές καταστάσεις.
• Μια μυρωδιά, ένας ήχος ή ένα συγκεκριμένο περιβάλλον μπορεί να προκαλέσει αναμνήσεις και έντονες σωματικές αντιδράσεις.
• Τα έντονα αισθήματα ενοχής μπορεί να σχετίζονται με τη δική μας συμπεριφορά κατά τη διάρκεια ή μετά το συμβάν.
• Τα αισθήματα ντροπής μπορεί να δυσκολεύουν το να μιλήσει κανείς για το βιωμένο ή να δεχτεί υποστήριξη.

Η αποφυγή μπορεί επίσης να αποτελεί μέρος του PTSD. Οι πάσχοντες αποφεύγουν τότε, για παράδειγμα, μέρη ή άτομα που θα μπορούσαν να ξυπνήσουν αναμνήσεις από το τραύμα.

Τα οδυνηρά συναισθήματα μετά από ένα τραύμα δεν σημαίνουν αυτόματα ότι υπάρχει PTSD. Καθοριστικά στοιχεία είναι, μεταξύ άλλων, η διάρκεια των συμπτωμάτων και οι συνέπειές τους στην καθημερινή ζωή. Και άλλα ψυχικά προβλήματα μπορεί να συνδέονται με παρόμοια συμπτώματα.

Στην αρχή βρίσκεται ένα γεγονός που βιώνεται ως εξαιρετικά απειλητικό ή καταστροφικό. Το τραύμα μπορεί να προκαλέσει αίσθημα ανικανότητας και να κλονίσει θεμελιώδεις πεποιθήσεις σχετικά με την ασφάλεια, τον έλεγχο και την εμπιστοσύνη. Μια τέτοια εμπειρία, ωστόσο, δεν οδηγεί αναγκαστικά σε μετατραυματική διαταραχή άγχους.

Πιθανά ερεθίσματα είναι, για παράδειγμα, ένα σοβαρό ατύχημα ή μια φυσική καταστροφή, όταν το γεγονός βιώνεται ως εξαιρετική απειλή ή ως συμβάν καταστροφικών διαστάσεων. Καθοριστικό ρόλο δεν παίζει μόνο ο χαρακτηρισμός του γεγονότος, αλλά και η επίδρασή του στο άτομο που έχει πληγεί.

Πολλές επιρροές καθορίζουν από κοινού τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο επεξεργάζεται ένα τραύμα. Οι παράγοντες κινδύνου δεν επιτρέπουν μια αξιόπιστη πρόβλεψη. Ακόμη και σε περίπτωση αυξημένης ευπάθειας, δεν είναι απαραίτητο να αναπτυχθεί PTSD.

• Οι γενετικοί παράγοντες μπορούν να αυξήσουν την πιθανότητα εμφάνισης PTSD μετά από ένα τραύμα.
• Οι περιβαλλοντικές επιδράσεις μπορούν να επηρεάσουν το πόσο οδυνηρό βιώνεται και επεξεργάζεται ένα γεγονός.
• Προηγούμενες μαθησιακές εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο αντιδρά σε απειλές και παρατεταμένο άγχος.

Επομένως, η εμφάνιση του PTSD συνήθως δεν μπορεί να αποδοθεί σε μία μόνο αιτία. Μερικά άτομα αναπτύσσουν τη διαταραχή, ενώ άλλα, μετά από μια παρόμοια εμπειρία, δεν εμφανίζουν καμία επίμονη διαταραχή. Η απόδοση ευθυνών στα άτομα που πάσχουν δεν δικαιολογείται αντικειμενικά.

Η σύνθετη μετατραυματική διαταραχή άγχους αποτελεί μια αυτόνομη διάγνωση για τις συνέπειες μακροχρόνιου ή επαναλαμβανόμενου ακραίου στρες. Τέτοιου είδους τραυματικές εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν βαθιά την εικόνα του εαυτού, τη ρύθμιση των συναισθημάτων και τη διαμόρφωση των σχέσεων.

Εκτός από τις αντιδράσεις που έχουν ήδη περιγραφεί, μπορεί να προκύψουν διαρκείς δυσκολίες στον έλεγχο των συναισθημάτων, στη διατήρηση μιας σταθερής εικόνας του εαυτού και στη διαμόρφωση διαπροσωπικών σχέσεων. Μια εξειδικευμένη αξιολόγηση διακρίνει αυτή τη μορφή από άλλες ψυχικές διαταραχές.

Η διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTBS) διαγιγνώσκεται όταν τα συμπτώματα διαρκούν περισσότερο από τέσσερις εβδομάδες και περιορίζουν τη λειτουργικότητα σε σημαντικούς τομείς της ζωής. Μπορεί να επηρεάζονται, για παράδειγμα, η εργασία ή το σχολείο, η οικογενειακή ζωή, οι κοινωνικές επαφές και η διαχείριση των καθημερινών καθηκόντων.

Κατά τη διάρκεια της διαγνωστικής συνέντευξης, τα συμπτώματα καταγράφονται με βάση το βιωμένο γεγονός. Πρόκειται για τη διάρκειά τους και τις επιπτώσεις τους στη ζωή του ατόμου που πάσχει. Η ειδική αξιολόγηση χρησιμεύει επίσης για να ταξινομηθούν άλλες πιθανές αιτίες των συμπτωμάτων.

Περισσότερες πληροφορίες παρέχονται στις ενότητες που αφορούν την ψυχιατρική και την ψυχοθεραπεία, καθώς και την ψυχοσωματική ιατρική και την ψυχοθεραπεία.

Περισσότερες πληροφορίες παρέχει το άρθρο σχετικά με τις ψυχικές διαταραχές στα παιδιά.

Η θεραπεία συνίσταται κυρίως σε ψυχοθεραπεία εστιασμένη στο τραύμα. Στο πλαίσιο αυτό, οι θεραπευτές ενσωματώνουν στοχευμένα το τραυματικό γεγονός και τις συνέπειές του στη θεραπευτική διαδικασία. Η τρέχουσα κατευθυντήρια οδηγία S3 συνιστά να προσφέρεται κατά προτεραιότητα αυτή η μέθοδος σε άτομα με PTSD.

Μεταξύ των πιο διερευνημένων μεθόδων συγκαταλέγονται η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία εστιασμένη στο τραύμα και η Αποευαισθητοποίηση και Επεξεργασία μέσω Κινήσεων των Ματιών (Eye Movement Desensitization and Reprocessing, EMDR). Στη μέθοδο EMDR, οι αναμνήσεις επεξεργάζονται, μεταξύ άλλων, με καθοδηγούμενες κινήσεις των ματιών. Οι ασθενείς δεν πέφτουν σε έκσταση κατά τη διάρκεια της θεραπείας.

Το PTSD μπορεί, κατά κανόνα, να αντιμετωπιστεί σε εξωτερικά ιατρεία. Εάν αυτό το πλαίσιο δεν επαρκεί λόγω της έντασης των συμπτωμάτων, μπορεί να είναι σκόπιμη η νοσηλεία σε κλινική ειδικευμένη στο PTSD. Αυτό ισχύει επίσης όταν το άτομο που πάσχει χρειάζεται έναν ειδικό χώρο προστασίας.

Οι μέθοδοι και οι οργανωτικές προϋποθέσεις εξηγούνται στο άρθρο για την ψυχοθεραπεία. Τα φάρμακα μπορούν να συμπληρώσουν την ψυχοθεραπεία σε συγκεκριμένες περιπτώσεις. Η υποστήριξη μπορεί να γίνει με τη χορήγηση αντικαταθλιπτικών· συχνά χρειάζονται αρκετές εβδομάδες μέχρι να γίνει αισθητή η επίδρασή τους. Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή όσον αφορά τα υπνωτικά και τα ηρεμιστικά της ομάδας των βενζοδιαζεπινών.

Η πορεία μιας μετατραυματικής διαταραχής άγχους διαφέρει από άτομο σε άτομο. Τα συμπτώματα μπορεί να υποχωρήσουν, να παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα ή να παρουσιάζουν διακυμάνσεις στην έντασή τους. Εάν παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, η πορεία μπορεί να είναι χρόνια. Το εκκινητικό γεγονός από μόνο του δεν επιτρέπει αξιόπιστη πρόβλεψη της περαιτέρω εξέλιξης.

Σύμφωνα με τα στοιχεία της ιστοσελίδας της ειδικής εταιρείας, περίπου το ήμισυ των ατόμων με PTSD αναρρώνουν ακόμη και χωρίς θεραπεία. Αυτό δεν αποτελεί εγγύηση για αυθόρμητη βελτίωση.

Η θεραπεία μπορεί επίσης να είναι χρήσιμη, εφόσον το άτομο που πάσχει εξακολουθεί να διαχειρίζεται εν μέρει την καθημερινότητά του. Στόχος της είναι η στοχευμένη αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και των επιπτώσεών τους. Το αν και πόσο γρήγορα θα επέλθει βελτίωση εξαρτάται από την προσωπική κατάσταση και την ατομική πορεία της νόσου.

Αμέσως μετά από μια τραυματική εμπειρία, βοηθά κυρίως η αξιόπιστη συναισθηματική και πρακτική υποστήριξη. Οι συγγενείς μπορούν να ακούνε προσεκτικά, να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τα συναισθήματα και να βοηθούν σε συγκεκριμένες καθημερινές εργασίες. Το άτομο που έχει πληγεί θα πρέπει, στο μέτρο του δυνατού, να μπορεί να αποφασίζει μόνο του ποια υποστήριξη θα δεχτεί.

Η ψυχολογική φροντίδα δεν πρέπει να επιβάλλεται μετά από ένα τραύμα. Κατά την πρώιμη ψυχολογική ανασκόπηση, το περιστατικό συζητείται άμεσα και με δομημένο τρόπο. Σε μελέτες, αυτή η προσέγγιση δεν κατάφερε να μειώσει τον μετέπειτα κίνδυνο εμφάνισης PTSD. Επομένως, πρέπει να διακρίνεται από μια υποστήριξη που προσαρμόζεται στις επιθυμίες του ατόμου που έχει πληγεί.

Σε ορισμένα άτομα μπορεί να βοηθήσει η έγκαιρη ψυχοθεραπευτική αγωγή μετά από ένα τραυματικό γεγονός. Η ανάγκη εξαρτάται από τα συμπτώματα, το ψυχολογικό φορτίο και την επιθυμία του ατόμου που έχει πληγεί. Η προσεκτική κοινωνική υποστήριξη μπορεί να διευκολύνει την πρόσβαση στη βοήθεια, αλλά δεν αντικαθιστά την εξειδικευμένη θεραπεία.

Η επαγγελματική αξιολόγηση εξαρτάται από τη διάρκεια και τις επιπτώσεις των συμπτωμάτων. Για τη διάγνωση του PTSD, τα συμπτώματα πρέπει να διαρκούν περισσότερο από τέσσερις εβδομάδες και να περιορίζουν τη λειτουργική ικανότητα.

Σε περίπτωση αυτοκτονικών σκέψεων, απαιτείται άμεση δράση. Εάν ένα άτομο εκφράσει τέτοιες σκέψεις, πρέπει να ζητηθεί αμέσως ιατρική βοήθεια. Σε περίπτωση οξέος κινδύνου αυτοκτονίας, οι συγγενείς πρέπει να οργανώσουν επαγγελματική βοήθεια.

Οι συγγενείς πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τις αναφορές για αυτοκτονία.

Τι σημαίνουν οι συντομογραφίες PTBS και PTSD;

PTBS σημαίνει μετατραυματική διαταραχή άγχους. Η αγγλική ονομασία είναι «Posttraumatic Stress Disorder» και συντομογραφείται ως PTSD. Και οι δύο όροι αναφέρονται στην ίδια πάθηση.

Πώς μπορώ να καταλάβω αν τα συμπτώματά μου μπορεί να υποδηλώνουν PTBS;

Η αυξημένη επαγρύπνηση, η έντονη ευερεθιστότητα και οι διαταραχές ύπνου συγκαταλέγονται στα πιθανά συμπτώματα. Μπορούν επίσης να εμφανιστούν αναδρομές στο παρελθόν (flashbacks), επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες ή έντονη αποφυγή. Το αν πράγματι υπάρχει PTSD μπορεί να διαπιστωθεί μόνο μέσω ειδικής αξιολόγησης.

Πόσο καιρό πρέπει να διαρκούν τα συμπτώματα για να τεθεί η διάγνωση;

Κριτήρια είναι η διάρκεια άνω των τεσσάρων εβδομάδων και οι περιορισμοί σε σημαντικούς τομείς της ζωής. Σε περιπτώσεις έντονου ψυχικού φορτίου, τα άτομα που πάσχουν δεν χρειάζεται να περιμένουν να συμπληρωθεί αυτή η περίοδος πριν αναζητήσουν βοήθεια.

Με ποια θεραπεία πρέπει να ξεκινήσει η αντιμετώπιση του PTSD;

Πρώτα απ' όλα πρέπει να προσφέρεται ψυχοθεραπεία εστιασμένη στο τραύμα. Τα φάρμακα μπορούν να βοηθήσουν σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, αλλά δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη θεραπεία.

Πότε μπορεί να αντιμετωπιστεί το PTSD σε κλινική;

Η κλινική αποτελεί επιλογή κυρίως όταν τα συμπτώματα είναι πολύ έντονα για να αντιμετωπιστούν με εξωτερική περίθαλψη. Επίσης, η ανάγκη για έναν ειδικό χώρο προστασίας μπορεί να δικαιολογήσει την εισαγωγή σε κλινική. Ωστόσο, κατά κανόνα, η εξωτερική περίθαλψη είναι εφικτή.

Μπορεί το PTSD να βελτιωθεί χωρίς θεραπεία;

Η ανάρρωση χωρίς θεραπεία είναι δυνατή. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα της επαγγελματικής ένωσης, περίπου το ήμισυ των ατόμων με PTSD αναρρώνει ακόμη και χωρίς θεραπεία. Ωστόσο, αυτό δεν επιτρέπει την πρόβλεψη της προσωπικής πορείας της νόσου. Για τη διάγνωση, καθοριστική σημασία έχουν η διάρκεια των συμπτωμάτων και οι περιορισμοί σε σημαντικούς τομείς της ζωής.

Τι μπορούν να κάνουν οι συγγενείς μετά από ένα τραυματικό γεγονός;

Οι συγγενείς μπορούν να ακούν προσεκτικά, να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τα συναισθήματα και να προσφέρουν πρακτική βοήθεια. Δεν πρέπει να επιβάλλουν ψυχολογική υποστήριξη. Εάν το άτομο που πάσχει εκφράσει σκέψεις αυτοκτονίας, πρέπει να οργανωθεί αμέσως ιατρική βοήθεια.