Fasiyal parezis ve yüz felci: Belirtiler, tanı, nedenler ve tedavi

Yüz felci, hastalar için son derece damgalayıcı bir hastalıktır. Hastalar yüz kaslarını yeterince kontrol edemezler. Bu nedenle yüz ifadeleri, diğer insanlara uygunsuz veya dikkat çekici gelir. Çoğu durumda yüzün sadece bir tarafı etkilenir.

Fasiyal palsinin nedeni 7. beyin siniri (Nervus facialis – yüz siniri)dir. Bu sinir, öncelikle mimik kaslarından sorumludur. Ayrıca gözyaşı ve tükürük salgılanmasının yanı sıra tat algısını da etkiler.

Çok sayıda neden, sinirin hasar görmesine ve işlevinde azalma ya da kayba yol açabilir. En sık görüleni, yüzün sadece bir yarısını etkileyen idiyopatik fasiyal parezis (Bell felci) olarak adlandırılan durumdur. Bunun için bir neden bulunamamaktadır. Bu tip fasiyal felç, çoğu durumda kendiliğinden düzelir.

Diğer nedenler arasında şunlar sayılabilir

• enfeksiyonlar,
• yaralanmalar (örneğin cerrahi müdahaleler sırasında),
• tümörler.

Yüz sinir felci, yılda 100.000 kişide yaklaşık 20-30 vakada görülür. Vakaların yüzde 80'inde kesin bir neden tespit edilemez.

Fasiyal sinirin işlev kısıtlılığı veya kaybı, yerleşim yerine bağlı olarak aşağıdaki şikayetlere yol açabilir:

• Yüz mimik kaslarında tek taraflı gevşek felç
• Yüz asimetrisi – genişlemiş göz kapağı aralığı (göz kapağını tamamen kapatamama ve bunun sonucunda kornea hasarı riski)
• Pozitif Bell fenomeni: Göz kapağının tam olarak kapanmaması nedeniyle göz küresinin fizyolojik yukarı doğru hareketi görünür hale gelir
• Alın ve nazolabial kırışıklıkların belirginleşmesi
• Yanak ve dudak kaslarındaki güçsüzlük nedeniyle konuşma bozukluğu
• Dilin ön üçte ikisinde tat bozukluğu
• Tükürük salgısında azalma
• Sese karşı aşırı duyarlılık
• Gözyaşı salgısında azalma

Aşağıdaki iki tür arasında ayrım yapılır:

• merkezi yüz felci (bu durumda hasar beyinde bulunur) ile
• periferik yüz felci (bu durumda sinirin kendisinde hasar vardır) arasında ayrım yapılır.

Merkezi felç tipinde özellikle ağızın mimik kasları etkilenir. Bu nedenle hasta, periferik felç tipinden farklı olarak alnını kırıştırabilir.

Disiplinlerarası bir işbirliği içinde, hastalar hem kapsamlı bir klinik hem de elektrofizyolojik muayeneye tabi tutulur. Bu süreçte,

• sinir uyarılabilirlik testleri,
• sinir iletim hızının ölçülmesi ve
• elektromiyografi

gibi test yöntemleri uygulanır. Amaç, fasiyal felcin nedenini, yerini ve şiddetini belirlemektir. Fasiyal sinirin (N. facialis) hâlâ mevcut olabilecek kalıntı fonksiyonları da önemlidir.

Bazı vakalarda bilgisayarlı tomografi (BT) ve manyetik rezonans tomografi (MRG) ile ek özel tetkikler de yapılır. Ardından hasta ile birlikte kişiye özel bir tedavi planı geliştirilir.

Felç durumunun kendiliğinden daha fazla düzelmeyeceği düşünülürse, cerrahi tedavi gereklidir.

Hastalığın nedenine ve şiddetine bağlı olarak çeşitli cerrahi yöntemler mevcuttur. Bunlar arasında

• sinir rekonstrüksiyon teknikleri ve
• ağız veya gözün rehabilitasyonunu amaçlayan ikincil plastik-rekonstrüktif müdahaleler.

Olası cerrahi müdahalelerin çeşitliliği nedeniyle, anestezi yönteminin seçimi konusunda tek tip bir açıklama yapmak zordur.

Yüz bölgesindeki karmaşık müdahaleler neredeyse tamamen genel anestezi altında gerçekleştirilir. Bunlar, ağız köşesinin dinamik rekonstrüksiyonu için serbest kas nakillerini içerir. Hastanede kalış süresi bu durumda 7-10 gün sürebilir. Daha küçük düzeltici müdahaleler, kısmen lokal anestezi altında olmak üzere, ayakta tedavi olarak da gerçekleştirilebilir.

Yöntem seçimi büyük ölçüde

• nedenine,
• yüz felcinin ortaya çıkmasından bu yana geçen süreye ve
• hastanın isteğine

. Seçilecek yöntem konusunda cerrah ve hasta birlikte karar vermelidir.

Prensip olarak,

• gözün tamamen kapanmasını sağlamak için rekonstrüktif seçenekler ile
• yüz simetrisini ve gerekirse gülümsemeyi yeniden kazanmak için ağız köşesi hareketliliğini düzeltmeye yönelik yöntemler

ayrım yapılabilir.

Sinir rekonstrüksiyonu – Birincil sinir dikişi

Yaralanma sonrasında derhal müdahale edilmesi, başarılı bir reinnervasyon için en iyi şansı sunar.

İkincil sinir dikimi – Sinir greftleri

Bunun için duyu fonksiyonundan sorumlu deri sinirleri gereklidir. Örneğin, alt bacağın suralis siniri bu amaç için uygundur. Bu sayede, fasiyal sinirin seyri üzerindeki defektler başarıyla köprülenebilir.

Hipoglossus-Fasiyal Anastomoz

Bu işlemde, hipoglossus sinirinin (dil siniri) bazı kısımları, fasiyal sinirin periferik uçlarına bağlanır. Böylece doktorlar, felçli kasların yeniden sinirlenmesini sağlar.

Bu yöntemin dezavantajı, “sinkinezi” olarak adlandırılan, yani istenmeyen kas hareketlerinin ortaya çıkmasıdır.

Çapraz Yüz Siniri Grefti (CFNG)

Her zaman uygun bir merkezi N. facialis stumpu mevcut olmayabilir. Bu durumda baldırdan alınan bir sinir grefti kullanılabilir. Böylece hekimler, felçli tarafın kaslarına sağlıklı taraftan sinir beslemesi sağlayabilirler.

Ayrıca CFNG, serbest kas nakli için bağlantı siniri olarak da kullanılabilir. CFNG’nin bağlanması için sağlıklı taraftaki daha küçük bir fasiyal dalın kullanılması gerekir.

Sinirin besleme bölgesindeki yedekliliği nedeniyle, sağlıklı tarafta herhangi bir fonksiyonel kısıtlama yaşanmaz. Bu bağlamda yedeklilik, aynı fonksiyonun birden fazla sinir dalı tarafından gerçekleştirilmesi anlamına gelir.

Kas yer değiştirme/nakli (Nöromüsküler Transpozisyon)

İnerve edilmiş bir çiğneme kasının felçli mimik kaslarına yerleştirilmesi de mümkündür; örneğin, yer değiştirme yoluyla. Bunun için özellikle şakak kası veya çiğneme kası uygundur. Bu kaslar, etkilenmemiş bir kraniyal sinir olan trigeminal sinir tarafından beslenir.

Serbest nörovasküler fonksiyonel kas nakli de uzmanlaşmış merkezlerin rutin uygulamaları arasındadır. Bu, felçli yüz kaslarının yerine serbest bir kas-sinir-damar greftinin kullanılması anlamına gelir. Örneğin, uyluk kasının (M. gracilis) veya sırt kasının (M. latissimus dorsi) bir kısmı düşünülebilir.

Bu işlemde, kasın yüzdeki damar ve sinir beslemesi tamamen yeniden sağlanmalıdır. Bu, birkaç saat süren bir mikrocerrahi müdahaleyi gerektirir.

Bu tür bir müdahale, gülümsemenin dinamik bir şekilde yeniden yapılandırılmasını mümkün kıldığı için en iyi sonuçları verir. Böylece yüzdeki kasın vektörü (çekme yönü) serbestçe seçilebilir. Bu sayede istenen sonuç, karşı tarafa en iyi şekilde uyarlanabilir.

Donör sinir olarak

• önceki bir ameliyatta (6-9 aylık bir zaman aralığıyla) hazırlanan bir CFNG ya da
• doğrudan çiğneme kasının siniri kullanılır.

Statik sabitleme ameliyatları

Bazı durumlarda, tendon şeritleri (genellikle uyluktan alınır) ile statik germe gerekli olabilir. Bu durumda yalnızca yüzün simetrisi yeniden sağlanır. Ağız köşesinin dinamik hareketi, örneğin gülümseme, bu yöntemle elde edilemez.

Özellikle maksimum tedavi beklentisi olmayan ileri yaştaki hastalar için bu, tatmin edici bir seçenek olabilir.

Göz kapağı kapanması için rekonstrüktif müdahaleler

Statik germe ameliyatları, gerekirse üst göz kapağına ağırlık yerleştirilmesi: Çoğu durumda, göz kapağının kapanmasını sağlamak için alt göz kapağındaki bağın gerilmesi yeterlidir.

Ayrıca, gerekirse üst göz kapağına, örneğin altın veya platinden yapılmış ağırlıklar yerleştirilebilir. Bu durumda yerçekimi, gözlerin tamamen kapanmasına yardımcı olur.

Bazı hastalar, gözlerini istedikleri zaman tekrar kısabilmeyi isterler. Bu durumda, göz kapanmasının dinamik bir şekilde yeniden sağlanması gerekir.

Bunun için kas yeniden yerleştirme yöntemleri kullanılabilir. Örneğin, şakak kasının bir kısmı, ilk aylarda dişleri sıkmak suretiyle gözlerin kapanmasını sağlayacak şekilde yeniden yerleştirilebilir.

Genellikle birkaç ay içinde bu mekanizma kendiliğinden çalışır hale gelir. Bu durumda, dişleri sıkmadan da gözlerin kapanması mümkün olur.

Genellikle özel bir takip tedavisi gerekli değildir. Yara sıvısını boşaltmak için ameliyat sırasında yerleştirilen drenajlar, hastanede kalış süresince çıkarılır. Dikişler 10-12 gün sonra alınır.

Sinirin yenilenmesine dayanan yöntemlerde (CFNG, serbest kas grefti), birkaç aylık bir yenilenme süresi beklenir. Ancak o zaman ilk kas hareketleri görülmeye başlar. Gerekirse, ameliyat sonrası yüz egzersizleri de yenilenme sürecini destekleyebilir.

Hiçbir müdahale, yüz mimiklerini veya işlevselliği tamamen geri getiremez. Yine de, genellikle damgalanmış olan hastalar için belirgin bir iyileşme anlamına gelen iyi sonuçlar elde edilebilir.

Ancak kısmen oldukça karmaşık ve uzun süren bu cerrahi müdahaleler bazı riskler de barındırır. Her ameliyatta olduğu gibi, ameliyat sonrası kanama veya enfeksiyon riski mevcuttur. Ancak bunlar kontrol edilebilir durumdadır. Müdahale ne kadar karmaşıksa, sonucun tatmin edici olmaması riski de o kadar yüksek olur.

Örneğin, sinir naklinde sinir rejenerasyonu gerçekleşmeyebilir. Serbest kas naklinde ise kan dolaşımı bozuklukları nedeniyle kas kaybı meydana gelebilir. CFNG'de ayrıca sağlıklı yüz tarafındaki sinir lifleri zarar görebilir.

Ancak genel olarak bu komplikasyonlar nadirdir. Ayrıca, başarılı bir sonuç elde edilememesi durumunda, başka alternatif müdahaleler için de imkânlar mevcuttur.

Fasiyal parez nedir ve tipik belirtileri nelerdir?
Fasiyal parez, fasiyal sinirin veya merkezi sinir yollarının hasar görmesi sonucu yüz kaslarında ortaya çıkan bir parez veya felçtir. Tipik bir belirti, ağız köşesinin tek taraflı olarak aşağıya doğru sarkmasıdır. Ayrıca hastalar alnını kırıştırmakta, dişlerini göstermekte veya gözlerini tamamen kapatmakta zorluk çekebilirler. Hasarın yerine bağlı olarak sinirin diğer işlevleri de etkilenebilir.

Periferik ve santral faziyal parezis arasındaki fark nedir?
Periferik faziyal pareziste, yüz sinirinin seyrinde, merkezi kontrol sistemi dışında bir hasar söz konusudur. Bu nedenle, alın kasları da dahil olmak üzere yüzün bir yarısındaki tüm mimik kasları felç olabilir. Buna karşılık, merkezi fasiyal parezis, beyindeki sinir yollarının hasar görmesi sonucu ortaya çıkar ve örneğin bir inme durumunda görülebilir. Bu nedenle, periferik veya merkezi fasiyal parezis ayrımı, ileri tanı için özellikle önemlidir.

Fasiyal felcin nedenleri nelerdir?
En sık görülen tür, nedeni kesin olarak belirlenemeyen idiyopatik fasiyal felçtir. Bunun yanı sıra, borreliosis veya herpes zoster ya da zoster oticus gibi enfeksiyonlar, iltihabi hastalıklar, kulak hastalıkları ve tümörler olası nedenler arasında sayılabilir. Yüz sinirinde cerrahi veya travmatik hasarlar da mümkündür. Santral faziyal parezide ise inme gibi beyin hastalıkları da akla gelmelidir.

Fasiyal parezide tanı nasıl konur?
Tanı, hastanın öyküsünün alınması ve yüz ile beyin sinirlerinin nörolojik muayenesi ile başlar. Bu muayenede, göz kapaklarının kapanması, ağız hareketleri ve kaşları çatma yeteneği gibi unsurlar değerlendirilir. Yüz felcinin şüphelenilen nedenine bağlı olarak kan tahlilleri, görüntüleme yöntemleri veya beyin omurilik sıvısı incelemesi gerekebilir. Amaç, hasarın yerini belirlemek ve özellikle tedavi edilebilir nedenleri tespit etmektir.

Yüz felci nasıl tedavi edilir ve tamamen düzelebilir mi?
Yüz felcinin tedavisi, nedenine bağlıdır. İdiyopatik yüz felci durumunda, DGN kılavuzu, diğer önlemlerin yanı sıra erken glukokortikoid tedavisini önermektedir; göz kapağının tam olarak kapanmaması durumunda ayrıca korneanın korunması da önemlidir. Diğer formlarda ise tedavi, altta yatan hastalığa yönelik olarak uygulanır. Özellikle idiyopatik formda tam bir iyileşme sıklıkla mümkündür; ancak hastaların bir kısmında fonksiyonel kısıtlılıklar veya sinkineziler, yani istemsiz eş hareketler kalabilir.