Diz TEP (Diz Protezi): Yapay diz eklemi ve diz endoprotezi hakkında her şey

Hastalık ileri bir aşamaya gelmişse ve konservatif tedavi yöntemleriyle artık tatmin edici bir şekilde tedavi edilemiyorsa, genellikle tek çare yapay diz eklemi, yani diz endoprotezi takmaktır. Bu sayede doktorlar, ağrı ve hareket kısıtlılığını etkili bir şekilde ortadan kaldırabilirler.

Artrozdan etkilenen diz eklemine hangi tür endoprotezin uygulanacağı, diz artrozunun derecesine ve diz ekleminin hangi bölgelerinin etkilendiğine bağlıdır. Her zaman bir total endoprotez gerekli değildir. Çoğu zaman eklemin sadece bazı bölgelerinin değiştirilmesi yeterlidir.

Diz protezi olarak aşağıdaki protez sistemlerinden biri kullanılır:

• Kızak protezi: Diz ekleminin iç (sık) veya dış (nadir) bölgesinde izole hasar olması durumunda.
• Diz kapağı arka yüzey protezi: İzole retropatellar artrozda (diz kapağının altındaki aşınma)
• Diz TEP (tam yüzey replasmanı)
  • Bağlantısız diz TEP (yüzey replasmanı): Eklemin tüm bölümlerinin tam replasmanı. Diz ekleminin birden fazla bölgesinde aşınma olduğu, ancak diz bağ sisteminin sağlam olduğu durumlarda.
  • Kısmen bağlantılı diz TEP: Bağ sisteminde orta derecede dengesizlik veya çapraz bağ hasarı olan deformitelerde uygulanan total endoprotez. Endoprotez aynı zamanda bağ fonksiyonunun bir kısmını da sağlar. Eklemin sadece kısmen stabilizasyonu ve mevcut kollateral bağ yapılarının desteklenmesi.
  • Bağlantılı diz total endoprotezi: Ciddi bağ instabiliteleri ve önemli eksenel deformasyonlarda uygulanan total endoprotez. Bu protez tipinde, tibia plato (kaval kemiği) ve femur kısmı (uyluk kemiği) bir bağlantı mekanizması vasıtasıyla birbirine sıkıca bağlanır.

Ayrıca, farklı diz protezi modelleri, örneğin aşağıdakiler gibi çok sayıda başka parametre açısından da birbirinden ayrılır:

• Malzeme (titanyum ve alaşımları, kobalt bazlı alaşımlar, çelik)
• Kaplama (titanyum/alüminyum ve seramik oksit)
• Yüzey yapısı (mikro/makro yapılandırma)
• Çimentolu ve çimentosuz
• Şaftlı ve şaftsız

Diz eklemi endoprotezinin çalışma prensibi videoda gösterilmektedir: 

Diz endoprotezinin implantasyonu, çimentosuz veya çimentolu teknikle gerçekleştirilebilir. Ancak diz protezi implantasyonlarının büyük çoğunluğu çimentolu olarak yapılır. Çimentolama, yeni eklem parçalarını kemiğe sıkıca sabitleyen, plastik bir malzeme olan kemik çimentosu şeklinde ek bir sabitleme maddesinin kullanılması anlamına gelir.

Çimentosuz diz protezi

Çimentosuz diz protezi ameliyatında, protez yatağı presleme veya kalıp uyumu yoluyla kemiğe sabitlenir. Diz protezinin bu şekilde “sıkıştırılması”, birincil stabilite sağlar. Daha sonra, süngerimsi kemik yapılarının ikincil olarak proteze entegre olması mümkündür. Bununla birlikte, genellikle diz protezine hemen yük bindirilmesi mümkündür.

Bu sabitleme yönteminde, iyi uzun vadeli sonuçlar için sağlıklı bir kemik matrisi şarttır. Bu nedenle osteoporoz ve her türlü kemik metabolizması bozukluğu kontrendikasyon olarak kabul edilir. Yani bu durumlarda yapay protez çimentosuz olarak implante edilemez.

Çimentosuz diz protezinin bir avantajı, protez değişimi gerektiğinde endoprotezin daha kolay çıkarılabilmesidir. Çıkarılma sırasında daha az kemik dokusu kaybı yaşanır.

Bununla birlikte, değişen yük koşulları nedeniyle kemik matrisinde bozulma (lizis) meydana gelebilir. Bu durumdan özellikle implantın altında bulunan uyluk kemiği bölgesi etkilenir.

Çimentolu diz protezi

Bu durumda, bir plastik malzeme (polimetilmetakrilat) kemik matrisi ile protez arasında bir bağlantı (arayüz) görevi görür. Bu implantasyon tekniği yaygın olarak kullanılmaktadır. Kemik kalitesi veya yoğunluğunun azalması nedeniyle çementsiz endoprotez uygulanamayan hastalarda da kullanılabilir.

Ameliyat sonrası diz total endoprotezine her zaman tam yük uygulanabilir.

Hibrit endoprotez

Bu yöntemde, her iki implantasyon tekniğinin avantajları bir araya getirilir. Çoğu durumda tibia kısmı (kaval kemiği) çimentolu, femur kısmı (uyluk kemiği) ise çimentosuz olarak implante edilir.

Bu durumda da ameliyat sonrası tam yükleme mümkündür.

Standart olarak diz eklemine çeşitli yollardan erişim sağlanabilir. İşlem sırasında hasta sırtüstü pozisyondadır.

Cilt kesiği çoğunlukla diz kapağının (patella) üzerinde anteriomedial (yani önden bacağın iç tarafına doğru) yapılır. Diz eklemi kapsülünün açılması standart olarak çeşitli şekillerde gerçekleştirilebilir.

Parapatellar (diz kapağının yanında bulunan) erişim, üç kompartmanın tümü üzerinde mükemmel bir cerrahi görüş sağlar.

Bu yaklaşımın bir dezavantajı, kesi nedeniyle vastus medialis kasının bozulmasıdır. Bu nedenle işlem, kasın zayıflamasına neden olabilir.

Midvastus erişimi olarak adlandırılan yöntem de neredeyse aynı derecede iyi bir görüş sağlar. Ancak vastus medialis bölgesindeki kesi nedeniyle kanamalar ve hematomlar oluşabilir.

Subvastus erişiminde vastus medialis kası hiç veya çok az travmaya maruz kalır. Ancak bu durum, işlem sırasında ameliyat alanına ilişkin görüşü kısıtlar.

Kalça endoprotesi ameliyatlarına benzer şekilde, diz ekleminde de minimal invaziv implantasyon yöntemleri uygulanabilir. Bu yöntemler, esas olarak vastus medialis kası ve quadriceps femoris kasının tendonu gibi yumuşak doku yapılarını korur. Özellikle dizde kısmi eklem protezi ameliyatlarında bu teknikler düzenli olarak kullanılır.

Bu sayede, ameliyat sonrası hastaların daha hızlı hareket kabiliyetine kavuşmasına ve kas yetersizliklerinin önlenmesine önemli ölçüde katkıda bulunurlar.

Tüm hastaların yaklaşık yüzde 7'si, diz protezi takıldıktan sonraki ilk on yıl içinde yeniden ameliyat olur.

Diz TEP'sinde revizyon ameliyatlarının nedenleri çok çeşitlidir. Bazen enfeksiyonlar ve yapay eklemin işlev bozuklukları ortaya çıkar. Diz protezi takıldıktan sonra eklem yüzeyi sürekli ağrıyorsa, nedenleri dikkatlice araştırılmalıdır.

Her zaman bir neden bulunamaz. Bunlara örneğin “artrofibroz” da dahildir; bu, eklem kapsülünde ağrılı bir kalınlaşma ve büzülmedir. Eklem kapsülü içinde aşırı yara dokusu oluşumu olduğu varsayılır. Bu durum, eklemin kalıcı olarak işlevini yitirmesine yol açar. Bu komplikasyonun nedenleri günümüze kadar büyük ölçüde açıklığa kavuşturulamamıştır.

Yapay eklemde aşınma belirtileri ve protez gevşemeleri genellikle ilk ameliyattan çok daha sonra ortaya çıkar. Bunlar genellikle teşhis edilebilir.

Diz protezi değiştirme ameliyatının planlanması

İlk olarak ayrıntılı bir klinik muayene yapılır. Bu muayenede aşağıdakiler değerlendirilir

• eklem fonksiyonu,
• bağ stabilitesi,
• kas fonksiyonu,
• yara durumu ve
• şişme eğilimi değerlendirilir.

Röntgen kontrolleri ile diz eklemi protezinin yerleşimi kontrol edilir. Protezin konumu, özel röntgen çekimleri ile ek olarak kontrol edilebilir.

Dizde enfeksiyon olasılığını dışlamak büyük önem taşır. Kan tahlillerinin yanı sıra, tanı koymak için eklem ponksiyonu da vazgeçilmezdir. Bazen doku örnekleri alınması da gerekebilir.

Revizyon ameliyatı, ancak nedenler netleştirildikten sonra yapılmalıdır. Ayrıca bir revizyon stratejisi belirlenmelidir. Diz protezinin değiştirilmesine ilişkin üç tipik örnek şunlardır:

• Aşınma/sürtünme veya hafif instabilite nedeniyle polietilen iç tabakanın (eklemin yürüme yüzeyi) değiştirilmesi
• Kalıcı ön diz ağrısı nedeniyle ikinci bir müdahale olarak diz kapağının arka yüzeyinin değiştirilmesi
• Enfeksiyon veya kontrol edilemeyen işlev bozukluğu/bağ instabilitesi, gevşeme veya yanlış konumlanma nedeniyle yapay eklemin değiştirilmesi (tek veya iki aşamalı)

Diz revizyon ameliyatında kullanılan protez modelleri

Revizyon endoprotezleri çoğunlukla modüler yapıdadır. Çok çeşitli şekillerde birleştirilebilen çok sayıda ayrı parçadan oluşurlar. Bu sayede hastanın bireysel durumuna çok iyi bir şekilde uyarlanabilirler.

Klinik ve cerrahın deneyimi, revizyonun başarılı olması açısından büyük önem taşır. Ameliyat öncesi planlama vazgeçilmezdir; olası komplikasyonlar da göz önünde bulundurulmalıdır.

Ortopedi uzmanlık klinikleri veya endoprotez merkezleri, gerekli deneyime ve uygun özel aletlere sahiptir.

Diz protezi değiştirme ameliyatı sonrası tedavi

Revizyon ameliyatının amacı, hastanın eklemini kısa sürede tekrar tam olarak yükleyebilmesini ve hareket ettirebilmesini sağlamaktır. Yalnızca istisnai durumlarda hasta, bu konuda belirli bir süre kısıtlamalara uymak zorundadır.

Kişiye özel olarak uyarlanmış ağrı tedavisi, eklemin nazik ve hızlı bir şekilde hareket ettirilmesini sağlar.

Fizyoterapistler, anestezi uzmanları ve cerrahlar arasındaki sıkı ve disiplinler arası işbirliği, ameliyatın başarısı için belirleyicidir. Genel olarak, ilk ameliyatta olduğu gibi benzer bir postoperatif tedavi planı uygulanır.

Diz revizyon ameliyatında elde edilen sonuçlar

Revizyon ameliyatından önce her hasta ile spesifik sorun ayrıntılı olarak görüşülmeli ve hedefler ile beklentiler birbiriyle uyumlu hale getirilmelidir. Komplikasyon riski her revizyon müdahalesiyle artar. Bu nedenle diz protezi değiştirme ameliyatı endikasyonu büyük bir titizlikle belirlenmelidir.

Bu konuda deneyimli bir endoprotez uzmanına danışılması tavsiye edilir.

Diz endoprotezi implantasyonunun ardından önemli bir rehabilitasyon aşaması başlar. Amaç, diz eklemi çevresindeki kasları güçlendirmek, yanlış pozisyonları önlemektir ve hareket kabiliyetini uzun vadede sağlamaktır. Ameliyattan sadece birkaç gün sonra fizyoterapistler, hastaların eklem yüzeyini dikkatli bir şekilde büküp uzatmalarına yardımcı olur.

Eklem yüzeylerini ve çevresindeki dokuları koruyan, eklemi zorlamayan bir egzersiz programı çok önemlidir. Buna özel egzersizlerin yanı sıra yüzme veya bisiklet sürme gibi eklemi zorlamayan sporlar da dahildir.

Yatarak tedavinin yanı sıra, genellikle ayakta tedavi de mümkündür. Bu tedavi, diz üzerine kademeli olarak yük bindirilmesine ve günlük yaşamda hareket kabiliyetinin yeniden kazanılmasına yardımcı olur. Cerrah tarafından yapılan düzenli kontrol muayeneleri, enfeksiyon veya protezin gevşemesi gibi durumların ortaya çıkmamasını ve implantın dayanıklılığının bozulmamasını sağlar.