Bóle odcinka lędźwiowego kręgosłupa: bóle w dolnej części pleców, bóle pleców w odcinku lędźwiowym (bóle odcinka lędźwiowego, zespół odcinka lędźwiowego) – objawy i metody leczenia

Bóle pleców w okolicy odcinka lędźwiowego kręgosłupa należą do najczęstszych przyczyn wizyt u lekarza i niezdolności do pracy. Zwłaszcza ból w dolnej części pleców może pojawić się nagle lub przybrać postać przewlekłą, znacznie ograniczając sprawność ruchową w codziennym życiu.

Kręgosłup jest narażony na duże obciążenia, zwłaszcza w dolnej części pleców, gdzie współdziałają krążki międzykręgowe, mięśnie i trzon kręgowy. W zależności od przyczyny i nasilenia bóle pleców objawiają się różnie i mogą mieć charakter od łagodnych do silnych, promieniujących bólów.

Częstość występowania i przyczyny bólu w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego

Bóle pleców w okolicy dolnej części kręgosłupa lędźwiowego (LWS) są bardzo powszechne. Około 80 procent populacji doświadcza ich raz lub kilka razy w życiu.

Przyczyną tych bólów pleców jest często uszkodzenie krążka międzykręgowego. Również inne choroby zwyrodnieniowe kręgosłupa lędźwiowego mogą powodować bóle w okolicy LWS. Należy do nich na przykład zużycie małych stawów kręgowych (tzw. artroza stawów międzykręgowych).

Kręgosłup lędźwiowy to dolna część kręgosłupa © Peter Hermes Furian / Fotolia

Znacznie częściej jednak przyczyną bólu w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego jest dysbalans mięśniowy, czyli nierównomierny rozkład siły mięśni. Przykładem tego jest słaba muskulatura brzucha przy normalnej sile mięśni pleców. Zazwyczaj ból poprzedzają nietypowe obciążenia związane z podnoszeniem lub przenoszeniem ciężarów (np. nietypowe prace ogrodnicze itp.) na 1–2 dni przed jego wystąpieniem.

Niestety, napięcia mięśniowe nie są widoczne ani na zdjęciu rentgenowskim, ani w badaniu MRI. W związku z tym lekarze poszukując przyczyny często błędnie skupiają się na krążkach międzykręgowych i małych stawach kręgowych. Funkcjonalne zaburzenia równowagi mięśniowej są przy tym często pomijane jako przyczyna bólu.

Jak objawia się ból w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego?

Bóle w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego często objawiają się jako niestabilne „uczucie przełamania”. Występują również kłujące bóle związane z ruchem. Częściowo promieniują one w bok. Niektórzy pacjenci nie są w stanie szybko przejść z pozycji pochylonej do pozycji wyprostowanej.

Wiele osób w ciągu swojego życia cierpi na bóle dolnej części kręgosłupa lędźwiowego © artstudio_pro / Fotolia

Często pacjenci z objawami w okolicy kręgosłupa lędźwiowego przyjmują pozycję ochronną z powodu bólu. W rezultacie stoją w pozycji pochylonej lub przesuniętej.

W dłuższej perspektywie taka postawa ochronna prowadzi do dalszych dolegliwości. Dlatego ważnym celem terapii dla pacjenta jest wyjście z tej postawy ochronnej.

W przypadku bólu w odcinku lędźwiowym kręgosłupa mogą wystąpić różne objawy, w zależności od przyczyny. Dokładny charakter bólu dostarcza informacji na temat możliwego obrazu klinicznego:

• Ból podczas pochylania się: głównie w przypadku przepukliny dysku, zapalenia lub podrażnienia stawu krzyżowo-biodrowego lub zespołu stawów międzykręgowych
• Ból przy odchylaniu się do tyłu: przyczyną może być staw krzyżowo-biodrowy lub ucisk nerwów (zwężenie otworu międzykręgowego)
• Ból podczas siedzenia: często występuje w przypadku przepukliny dysku, zespołu stawów międzykręgowych i blokad stawów kręgowych lub zużycia krążków międzykręgowych (osteochondroza)
• Ulga w pozycji leżącej: w przypadku zwężenia kanału kręgowego, przepukliny dysku i kręgozmyku. Inne schorzenia odcinka lędźwiowego kręgosłupa mogą powodować ból nawet w spoczynku.
• Osłabienie: przede wszystkim w przypadku zwężenia kanału kręgowego

Diagnoza w przypadku bólu w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego

W ostrej fazie często stosuje się konwencjonalną diagnostykę rentgenowską. Lekarze często dokumentują wówczas jedynie skrzywienie kręgosłupa lędźwiowego. W przypadku promieniowania bólu do nóg często stosuje się również rezonans magnetyczny (MRI). Pozwala to wykryć lub wykluczyć rozległe przepukliny krążków międzykręgowych.

Znacznie bardziej pomocne niż diagnostyka rentgenowska jest

• dokładne zebranie wywiadu (rozmowa z pacjentem i historia choroby), a także
• szczegółowe badanie kliniczne, w tym testowanie skróconych grup mięśni (np. mięśni brzucha, pośladków lub zginaczy bioder).

Prawie wszyscy pacjenci zgłaszają nietypowe przeciążenia mięśniowe na krótko przed wystąpieniem bólu. Diagnoza brzmi wówczas często: ostry lumbago (= ostry ból pleców w odcinku lędźwiowym kręgosłupa, zwany również lumbago) przy dysbalansie mięśniowym.

Leczenie bólu w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego

Jako pierwszy środek w przypadku bólu dolnej części pleców często stosuje się pozycję leżącą na łóżku z podniesionymi nogami. W tym celu pacjent kładzie się na plecach i zgina nogi w biodrach i kolanach pod kątem 90°. Pomocna jest w tym kostka z pianki, skrzynka na napoje z kocem lub krzesło.

Ta pozycja leżąca na łóżku schodkowym prowadzi do odciążenia

• krążków międzykręgowych,
• małych stawów łukowych kręgów oraz
• często skróconych mięśni brzucha.

Pomocna może być również termofor umieszczony na brzuchu i mięśniach pośladkowych.

W dalszym przebiegu wskazane jest również intensywne ogrzewanie grup mięśni otaczających biodro, np. poprzez gorący prysznic.

Również zabiegi fizjoterapeutyczne, w tym masaż i fango, są wskazane dla dotkniętych, przeciążonych grup mięśni. Dzięki temu mięśnie są rozciągane i rozluźniane, a w przypadku powodzenia powracają do stanu, w którym odczuwają mniejszy ból.

W przypadku bólu pleców spowodowanego problemami mięśniowymi tradycyjne leki przeciwbólowe rzadko pomagają. Leki z grupy środków zwiotczających mięśnie często działają tu lepiej.

Jeśli przyczyną bólu jest przepuklina dysku lub zespół stawów międzykręgowych, należy leczyć tę chorobę podstawową. Wyrównanie dysbalansu mięśniowego ma wówczas jedynie charakter wspomagający.

Czas trwania leczenia, w tym fizjoterapii, zależy od ogólnego stanu pacjenta i nasilenia bólu. Orientacyjnie trwa to około 3 do 6 tygodni. Jeśli po tym czasie nie nastąpi wyraźna poprawa, należy zweryfikować diagnozę i przeprowadzić dalsze badania.

W przypadku przepukliny dysku operacja może przynieść ulgę. Korzyści i ryzyko ocenia neurochirurg wspólnie z pacjentem. W przypadku zespołu stawów międzykręgowych skuteczne okazały się zastrzyki. Dokładny przebieg infiltracji stawów międzykręgowych jako terapii przeciwbólowej pokazuje film:

Perspektywy wyleczenia i opieka pooperacyjna w przypadku bólu w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego

Bóle w okolicy dolnej części kręgosłupa lędźwiowego mogą nawracać.

Jako środek zapobiegawczy zaleca się

• regularne rozciąganie grup mięśni, które mają skłonność do skracania się (czyli: mięśni pośladkowych, brzusznych i zginaczy bioder), a także
• wzmacnianie grup mięśni stabilizujących tułów (np. prostowników pleców).

Często trening wykonywany jednostronnie raczej sprzyja nierównowadze mięśniowej, zamiast ją poprawiać. Dlatego lepiej jest go wykonywać pod okiem fizjoterapeuty.

Również poprawa ruchomości stawów ma pozytywny wpływ na bóle w dolnej części pleców. Spacery i jazda na rowerze to łagodne formy aktywności fizycznej, które są zalecane przy bólach pleców. 

Nadmierna oszczędność i przerwy w ruchu mają sens tylko jako pierwszy środek przeciwbólowy. Jak najwcześniej ruch powinien ponownie stać się częścią codziennego programu, aby mięśnie nie uległy zanikowi. Zacznij spokojnie od niewielkiego obciążenia, ważne jest regularność i łagodne zwiększanie intensywności. 

Nadwaga obciąża plecy i ich struktury. Zmniejsz nadmierną masę ciała, aby odciążyć kręgosłup. Zrównoważona dieta i większa aktywność fizyczna zgodnie z zasadą „spalaj więcej niż spożywasz” pomogą Ci osiągnąć ten cel. Konsultacja dietetyczna może dostarczyć Ci indywidualnych wskazówek. 

Przed uprawianiem sportu należy odpowiednio rozciągnąć i rozluźnić mięśnie © Nastassia Yakushevic / Fotolia

Ćwiczenia fizyczne po bólach w dolnej części kręgosłupa lędźwiowego

Z reguły można wznowić wszelką aktywność sportową, gdy tylko ból ustąpi. Warunkiem jest brak stwierdzonych uszkodzeń strukturalnych krążków międzykręgowych.

Wraz z wiekiem należy jednak kłaść coraz większy nacisk na tzw. higienę mięśni. Oznacza to, że przed wysiłkiem fizycznym należy rozgrzać, rozluźnić i rozciągnąć obciążone grupy mięśni. W ten sposób zapewni się optymalne funkcjonowanie mięśni i zapobiegnie kontuzjom. W przeciwnym razie wzrasta ryzyko zerwania włókien mięśniowych lub naciągnięcia mięśni.

Wnioski z praktyki

Ból w dolnej części pleców bardzo rzadko jest spowodowany uszkodzeniem krążka międzykręgowego lub przepukliną krążka. Znacznie częściej przyczyną jest przeciążenie mięśni. W związku z tym leczenie musi być ukierunkowane na przyczynę (= mięśnie).

Jeśli ból utrzymuje się dłużej, a leczenie zachowawcze nie przynosi efektów, należy kontynuować diagnostykę.

Jeśli pojawią się objawy neurologiczne, diagnoza powinna skupiać się na uszkodzeniu krążka międzykręgowego lub uszkodzeniu nerwów rdzeniowych. Objawy neurologiczne to na przykład

• mrowienie,
• uczucie gorąca lub zimna bez przyczyn zewnętrznych lub
• drętwienie.

Często zadawane pytania dotyczące zespołu lędźwiowego

Dlaczego bóle pleców często występują w dolnej części kręgosłupa?

Dolna część pleców przenosi znaczną część ciężaru ciała, dlatego kręgosłup lędźwiowy jest szczególnie obciążony. Częstymi przyczynami są zużycie, przepukliny dysków lub długotrwałe siedzenie.

Co to jest zespół lędźwiowy?

Zespół lędźwiowy to dolegliwości i bóle w okolicy kręgosłupa lędźwiowego. Objawy sięgają od ostrych bólów po przewlekłe bóle w dolnej części pleców.

Czy ból kręgosłupa lędźwiowego może promieniować do nogi?

Tak, w przypadku przepukliny dysku lub podrażnienia nerwów ból z dolnej części pleców może promieniować do nogi.

Kiedy ból pleców jest ostry, a kiedy przewlekły?

Ostry ból pleców trwa zazwyczaj tylko kilka dni lub tygodni, podczas gdy ból przewlekły utrzymuje się dłużej niż trzy miesiące i częściej nawraca.

Jak leczyć bóle w dolnej części pleców?

Leczenie zależy od przyczyny i obejmuje ćwiczenia, fizjoterapię i łagodzenie bólu, a także ukierunkowane działania w przypadku zespołu lędźwiowego.