Sarkopeni — Yaşlılıkta kas kaybını fark etmek ve durdurmak

Sarkopeni, üç bileşenle tanımlanan ilerleyici bir kas hastalığıdır:

• Azalmış kas kütlesi: Bio-empedans analizi (BIA), DXA veya MRG ile ölçülebilir.
• Kas gücünde azalma: dinamometre ile el gücü ölçümü veya sandalye kalkma testi (Chair-Rise Test) yoluyla objektif olarak ölçülür.
• Fiziksel performansın azalması: Yürüme hızı, Timed-Up-and-Go veya Kısa Fiziksel Performans Bataryası (SPPB) ile ölçülür.

Klinik tanı için Avrupa Çalışma Grubu (EWGSOP2, 2019) iki aşamalı bir yaklaşım belirlemiştir: ilk olarak el kuvveti veya Sandalye Kalkma Testi ile tarama yapılır; herhangi bir anormallik saptanırsa, vücut kompozisyonu ölçümüyle teşhis doğrulanır.

• 60 ila 70 yaş: Yüzde 5 ila 10'u sarkopeniktir.
• 70 ila 80 yaş: Yüzde 10 ila 20.
• 80 yaş üstü: yüzde 20 ila 40.
• Bakım evlerinde: yüzde 40'ın üzerinde.
• Hastanede yatış sonrası: Belirgin artış — sarkopeni genellikle hastanede ilk kez ortaya çıkar.

Rakamlar son yıllarda nispeten sabit kalırken, aynı zamanda yaşam beklentisi artmaktadır. Bu da şunu anlamına gelir: Giderek daha fazla insan, yaşamlarını önemli ölçüde etkileyen — ve büyük ölçüde önlenebilir olan — bir kas kısıtlılığıyla giderek daha uzun süre yaşamaktadır.

30 yaşından itibaren bir yetişkin, yılda ortalama yüzde 0,5 ila 1 oranında kas kütlesi kaybeder. 60 yaşından itibaren bu kayıp hızlanarak yılda yüzde 1 ila 2’ye çıkar. Kas gücü, kas kütlesinden daha hızlı azalır — bu, sıklıkla gözden kaçan önemli bir noktadır. Kütlesi fazla olan kaslara sahip olunsa da, bu kaslar yine de güç kaybeder (dinapeni).

Sonuçlar doğrusal değil, aşamalı olarak ortaya çıkar. Belirli eşik değerler, klinik açıdan önemli geçiş noktalarını işaret eder: Destek almadan sandalyeden kalkma yeteneğinin kaybedilmesinden itibaren düşme riski ani bir şekilde artar. Yürüme hızı saniyede 0,8 metrenin altına düştüğünde, ölüm oranı ve bakım gereksinimi riski belirgin şekilde artar.

Basit bir günlük yaşam testi: Kolçakları kullanmadan normal bir sandalyeden arka arkaya beş kez 15 saniyeden daha kısa sürede kalkabiliyorsanız, kas fonksiyonunuz yaşınıza uygundur. 15 saniyeden fazla sürüyorsa: Sarkopeni şüphesi vardır; aile hekiminize veya geriatri uzmanına danışmayı düşünün.

Sarkopeni çok faktörlü bir durumdur. En önemli etkenler:

• Hareket eksikliği: En güçlü tek faktör. Yatakta veya koltukta geçirilen her gün kas kaybına yol açar. 80 yaşındaki bir kişi, bir hafta yatak istirahati durumunda kas kütlesinin yüzde 10’una kadarını kaybeder.
• Yetersiz protein alımı: Yaşa uygun olarak önerilen vücut ağırlığının kilogramı başına 1,0 ila 1,2 g'lık miktar, çoğu yaşlı tarafından karşılanmamaktadır. Akut hastalık durumunda bu miktar kilogram başına 1,5 g'a kadar çıkmaktadır. Daha fazla bilgi için: Yaşlılıkta yetersiz beslenme.
• Kronik iltihaplanma: “Inflammaging” olarak adlandırılan durum — interlökin-6, TNF-alfa ve CRP düzeylerinde kronik artış — kas kaybını hızlandırır.
• Hormonal değişiklikler: Testosteron, büyüme hormonu, IGF-1 ve D vitamini düzeylerinde azalma.
• Nörodejenerasyon: Motor nöronların kaybı, kas liflerinin işlevsel olarak birbirinden kopmasına yol açar.
• İlaçlar: Kortikosteroidler, belirli statinler (miyopati durumunda), proton pompa inhibitörleri (B12 malabsorpsiyonu yoluyla). Ayrıca bkz.: Yaşlılıkta ilaçların kesilmesi ve çoklu ilaç kullanımı.
• Kronik hastalıklar: Kalp yetmezliği, KOAH, kronik böbrek yetmezliği, tümör hastalıkları, diyabet — bunların tümü sarkopeniyi şiddetlendirir.
• Hastanede yatış: Yatağa bağımlılık gerektiren akut hastalıklar kas kaybını büyük ölçüde hızlandırır — bu, erken mobilizasyonun bu kadar önemli olmasının bir nedenidir.

→ Dayanıklılık ve genel prognoz açısından genel önemi hakkında: Frailty sendromu.

Yapılandırılmış tanı süreci EWGSOP2 algoritmasına göre yapılır:

1. Adım: Tarama (SARC-F Anketi)

Güç, yürüme, ayağa kalkma, merdiven çıkma ve düşme konularında beş basit soru. 4 puan ve üzeri bir değer, sarkopeni şüphesini işaret eder. Ek olarak bir kırılganlık taraması yapılması önerilir.

Adım 2: Kuvvet ölçümü

• Dinamometre ile el kuvveti ölçümü: Erkeklerde 27 kg'ın altında, kadınlarda 16 kg'ın altında olan değerler dikkat çekicidir.
• 5-Chair-Rise Testi: Kol desteği olmadan 15 saniyenin altında beş kez ayağa kalkma.

Adım 3: Kas kütlesinin belirlenmesi

• Biyo-empedans analizi (BIA): Günlük hayatta uygulanabilir ve yaygın olarak kullanılabilir.
• DXA (Çift Enerjili X-ışını Absorpsiyometrisi): Altın standarttır, genellikle kemik yoğunluğu ölçümüyle birlikte yapılır.
• MRG: Araştırma standardıdır, klinik olarak nadiren gereklidir.

Adım 4: Fiziksel Performans

• Yürüme hızı: 0,8 m/s'nin altında olması dikkat çekicidir.
• Timed-Up-and-Go: 13,5 saniyenin üzerinde olması sarkopeniye işaret eder.
• SPPB (Kısa Fiziksel Performans Bataryası): 12 puan üzerinden 8'in altında olması patolojik kabul edilir.

Güç kaybı, kas kütlesi kaybı ve fiziksel performans düşüşü saptandığında tanı kesinleşir. En ağır formu “şiddetli sarkopeni” olarak adlandırılır. Kapsamlı bir geriatrik değerlendirme, bu tanıyı genel bağlam içine yerleştirir.

Sarkopeni, ilaçsız tedavinin ilaçlı tedaviyi açıkça geride bıraktığı az sayıdaki geriatrik tanılardan biridir. İki temel unsur belirleyicidir:

1. Aşamalı kuvvet antrenmanı

Bu, tedavinin temelini oluşturur. Aşamalı demek, kasın uyum sağladığı için ağırlığın veya direncin düzenli aralıklarla artırılması anlamına gelir. Kanıtlar çok nettir:

• Haftada iki ila üç kez, en az sekiz ila on iki hafta boyunca kuvvet antrenmanı
• Yük: orta ila ağır (başlangıç durumuna göre)
• Tekrar sayısı: Egzersiz başına 8 ila 12, iki ila üç set
• Hedef kaslar: büyük bacak kasları (kuadriseps, kalça ekstansörleri, baldır kasları) ve gövde
• Çalışmalardaki sonuçlar: %30'dan %100'ün üzerine kadar kuvvet artışı — 85 ve 90 yaşındaki kişilerde bile

Önemli: Kuvvet antrenmanı, aerobik dayanıklılık antrenmanı değildir. Yürüyüş, bisiklet ve yüzme kalp ve dolaşım sistemi için faydalıdır, ancak kas geliştirme açısından yeterli değildir. Sarkopeni için direnç antrenmanı gerekir — ideal olarak bir uzman rehberliğinde, kendi vücut ağırlığıyla veya hafif aletlerle başlayıp, daha sonra yoğunluğu artırarak. Buna ek olarak, özellikle hastanede yatıştan sonra, geriatrik erken rehabilitasyon faydalı olabilir.

2. Yeterli protein alımı

Kritik rakam: Sağlıklı yaşlılar için günde vücut ağırlığının kilogramı başına 1,0 ila 1,2 g protein. Hastalık veya stres durumunda ise kilogram başına 1,2 ila 1,5 g. 65 kg ağırlığındaki bir hasta için bu, günde 65 ila 80 g protein anlamına gelir — bu miktar, bilinçli bir planlama olmadan genellikle ulaşılamaz. Yaşlılıkta yetersiz beslenme riski, sarkopeni gelişimi ile yakından bağlantılıdır.

Toplam miktardan daha da önemli olan, protein alımının öğünlere dağılımıdır: Kas protein sentezinin uyarılması için her ana öğünde 25 ila 30 g protein alınması gerekir. Reçelli ekmekten oluşan bir kahvaltı ancak 5 g protein sağlar. Fındık ve çilekli süzme peynirli bir kahvaltı ise 25 g protein sağlar.

• Protein açısından zengin besinler: Quark, hüttenkäse, yumurta, balık, yağsız et, baklagiller, tofu, soya ürünleri, peynir altı suyu tozu.
• Yetersiz alım durumunda: İçilebilir besinler veya protein tozu — tıbbi açıdan mantıklıdır, spor pazarlaması değildir.

3. Kombinasyon: Antrenman artı protein

Bu iki unsur birbirini güçlendirir. Antrenman olmadan sadece protein almak kas gelişimine yol açmaz. Yeterli protein olmadan yapılan antrenman ise kas gelişimi olmadan yorgunluğa yol açar. İkisi bir araya geldiğinde etki katlanarak artar.

4. D vitamini eksikliğinin giderilmesi

Kanıtlanmış D vitamini eksikliği (50 nmol/l'nin altında) durumunda takviye yararlıdır — kas gücünü ve dengeyi orta derecede iyileştirir. Eksiklik yoksa rutin kullanım yapılmamalıdır.

5. Diğer müdahaleler

• Altta yatan hastalıkların tedavisi (kalp yetmezliği, KOAH, böbrek yetmezliği)
• Depresyonun tedavisi — depresyon, hareket eksikliği ve iştah kaybı yoluyla kas kaybını artırır
• Sarkopeni riskini artıran ilaçların gözden geçirilmesi — ilaçların kesilmesinin değerlendirilmesi
• Sosyal katılımı ve hareketliliği sağlamak için işitme cihazı ve görme yardımcılarının ayarlanması

→ Yetersiz beslenme ve sarkopeni arasındaki ilişki: Yaşlılıkta yetersiz beslenme.

→ Hastalıkta hareketsizliğin önemi: Yaşlılıkta hareketsizlik.

Sarkopeni nadiren tek başına görülür. Genellikle daha kapsamlı bir gelişimin erken belirtisidir:

• Frailty: Sarkopeni, frailty sendromunun temel bileşenlerinden biridir.
• Düşme ve kırık riski: Düşme riski üç katına, kırık riski iki katına çıkar. Özellikle korkulan: yaşlılıkta uyluk boynu kırığı.
• Ameliyat sonuçlarında kısıtlılık: Daha fazla ameliyat sonrası komplikasyon, daha uzun iyileşme süresi. Yaşlılıkta ameliyat riski açısından önemlidir.
• Hastalık sonrası iyileşmenin gecikmesi: Hastanede geçirilen her dönem, kas kaybına neden olur.
• Mortalite: 1 ve 5 yıllık ölüm riskinin artması için bağımsız bir öngörücü.

Sonuç: Yaşlılık döneminde aniden merdivenlerden kaçınan, alışverişten sonra yorgun düşen veya ayağa kalkarken kol dayama yerlerine ihtiyaç duyan kişiler, bu durumu hafife almamalıdır. Bu, hedefli bir müdahaleyle tersine çevrilebilen yapısal bir uyarı işaretidir. Her iki hastalık sıklıkla birlikte görüldüğünden, yaşlılıkta olası osteoporozun da göz önünde bulundurulması gerekir.

→ Kırılganlığın genel görünümü hakkında: Kırılganlık Sendromu.

→ Düşme önleme hakkında: Düşme önleme.

Somut durumlar:

• Koltuktan kalkarken, merdiven çıkarken veya bir şey taşırken giderek artan zorluklar
• Başka bir açıklaması olmayan istenmeyen kilo kaybı
• Yürürken giderek artan dengesizlik, düşme eğilimi
• Günlük aktiviteler sırasında hızlı yorgunluk
• Planlanmış büyük bir ameliyat öncesinde veya sonrasında — özellikle yaşlılarda eklem protezi ameliyatları için önemlidir
• Belirgin işlev kaybıyla sonuçlanan bir hastane yatışından sonra

İlk başvurulacak kişi aile hekimidir. Geriatri alanında sarkopeni her değerlendirmenin bir parçasıdır ve fizyoterapi, beslenme danışmanlığı ve — gerekirse — nöroloji veya endokrinoloji ile işbirliği içinde tedavi edilir.

→ Kapsamlı bir geriatrik değerlendirme, sarkopeni tanısını nasıl içerir: Geriatrik Değerlendirme.