Nietrzymanie moczu z parcia: specjaliści i informacje

Nietrzymanie moczu z parcia, czyli nietrzymanie moczu z parcia, to typowy objaw zaburzeń czynności pęcherza moczowego. Opisuje się je również terminem „nadaktywny pęcherz”. Terminy te odnoszą się do nagłej, pojawiającej się bez ostrzeżenia potrzeby oddania moczu, która może być tak silna, że prowadzi do mimowolnego wycieku moczu.

Typowy opis pacjentów z nietrzymaniem moczu z parcia brzmi na przykład: „Kiedy stoję przed drzwiami domu, już czuję potrzebę oddania moczu, a jeszcze muszę szukać kluczy, parcie staje się coraz silniejsze i wtedy to się dzieje: Nie mogę już utrzymać moczu – moczę spodnie – zanim drzwi się otworzą”.

Zazwyczaj osoby te muszą oddawać mocz znacznie częściej niż normalnie. O nietrzymaniu moczu z parcia mówi się, gdy występuje ono częściej niż osiem razy w ciągu 24 godzin. Ponadto ich sen jest znacznie zakłócony, ponieważ również w nocy muszą wielokrotnie wstawać, aby udać się do toalety.

W przypadku nietrzymania moczu z parcia osoby dotknięte tą dolegliwością muszą oddawać mocz bardzo nagle i bez ostrzeżenia © doucefleur | AdobeStock

Przyczyny tej formy nietrzymania moczu, która bardzo ogranicza jakość życia, leżą

• bezpośrednio w miejscu zdarzenia – w pęcherzu moczowym w miednicy – lub/i
• w ośrodkowym układzie nerwowym.

W pęcherzu moczowym „nadaktywność” może być wywołana zaburzeniami funkcjonowania wewnętrznej błony śluzowej (urotelu) pęcherza oraz mięśni ściany pęcherza. W tym przypadku zwiększona ilość bodźców wywołujących potrzebę oddania moczu (pobudzające impulsy nerwowe) przepływa z pęcherza przez rdzeń kręgowy do mózgu. Równowaga między bodźcami pobudzającymi a hamującymi pęcherz zostaje wówczas zaburzona, co skutkuje zwiększoną potrzebą oddania moczu.

Przykładem takiego przejściowego zaburzenia funkcji urothelu jest bakteryjne zapalenie pęcherza.

Zaburzenie to może jednak występować również w rdzeniu kręgowym lub w samym mózgu. Przyczyną mogą być wówczas inne schorzenia, takie jak

• udar mózgu,
• urazy i wiele innych.

W tym przypadku hamowanie impulsów pobudzających pęcherz jest zazwyczaj zbyt słabe. W ten sposób pojawia się nietrzymanie moczu z parcia, mimo że sam pęcherz jest nadal zdrowy.

Jeśli te „centralnie” wywołane dolegliwości utrzymują się przez miesiące lub lata, pęcherz może ulec poważnemu uszkodzeniu. W konsekwencji może dojść do choroby nerek i rozwoju ciężkiej niewydolności nerek.

Niekontrolowane oddawanie moczu powinno być koniecznie zbadane. Czasami trudno jest odróżnić je od (raczej bezpędowego) nietrzymania moczu wysiłkowego (dawniej: nietrzymania moczu stresowego). Często występują też oba te schorzenia jednocześnie. Metody leczenia są bardzo różnorodne, ale w zależności od rodzaju nietrzymania moczu mogą się znacznie różnić.

Dlatego szczególnie ważna jest dokładna analiza objawów choroby i ustalenie przyczyny (diagnostyka). Często pacjenci cierpiący na nietrzymanie moczu z parcia, co zrozumiałe, pragną szybkiego rozwiązania tego bardzo uciążliwego problemu. Jednak szczególnie w diagnostyce wymagana jest cierpliwość zarówno ze strony lekarza, jak i pacjenta, co ma ogromne znaczenie dla powodzenia leczenia.

Ważnymi punktami diagnostyki nietrzymania moczu z parcia są:

• zebranie wywiadu (anamneza),
• prowadzenie dziennika nawyków związanych z piciem i oddawaniem moczu (dziennik mikcji),
• ukierunkowane badanie fizykalne,
• badanie moczu (i ewentualnie badanie krwi),
• diagnostyka obrazowa,
• diagnostyka inwazyjna w ramach niewielkich zabiegów.

Zebranie wywiadu medycznego (anamneza)

W trakcie wywiadu lekarz pyta między innymi o:

• początku, czasu trwania i nasilenia objawów choroby,
• częstotliwości oddawania moczu (częstotliwości mikcji),
• nagłą potrzebę oddania moczu,
• niewolnym oddawaniu moczu i/lub stolca,
• ilości wypijanych płynów i ilości oddawanego moczu,
• krew w moczu,
• infekcje układu moczowo-płciowego,
• liczba porodów i zabiegów położniczych,
• obniżenie dna miednicy lub wypadanie macicy,
• choroby ginekologiczne,
• operacje lub radioterapia w okolicy brzucha lub miednicy,
• choroby kręgosłupa,
• choroby neurologiczne, takie jak stwardnienie rozsiane (SM) i udar mózgu,
• urazów,
• zapalnych chorób jelit, takich jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna,
• wzrost i waga,
• przyjmowanie leków,
• choroby metaboliczne, takie jak cukrzyca.

Prowadzenie dziennika nawyków związanych z piciem i oddawaniem moczu (dziennik oddawania moczu)

Przez kilka dni pacjent zapisuje w specjalnym dzienniku, który otrzymuje od lekarza, wraz z godziną

• , ilość wypijanych płynów,
• ilość oddawanego moczu,
• objawy parcia,
• bóle,
• masę (mokrych) wkładek w gramach itp.

Takie dane są często bardzo pouczające. Stanowią one bardzo ważną (i bezbolesną) metodę badania, której znaczenie jest niestety często niedoceniane i zaniedbywane.

Badanie fizykalne ukierunkowane na konkretny cel

Badanie fizykalne przeprowadza ginekolog lub urolog. Obejmuje ono w szczególności badanie narządów płciowych zewnętrznych, a u kobiet również badanie pochwy. Ponadto przeprowadza się krótkie badanie neurologiczne.

Diagnostyka obrazowa

W ramach diagnostyki obrazowej wykonuje się badanie ultrasonograficzne (sonografię)

• pęcherza (z oznaczeniem moczu resztkowego),
• nerek oraz
• krocza.

U kobiet wykonuje się badanie ultrasonograficzne pochwy (sonografia dopochwowa). U mężczyzn natomiast może być konieczne wykonanie badania ultrasonograficznego przez odbyt (USG przezodbytnicze). Ponadto można wykonać badanie rentgenowskie z użyciem środka kontrastowego, np. pęcherza moczowego (cystogram).

Diagnostyka inwazyjna

Obejmuje ona m.in. cystokopię i cystoskopię oraz pomiar ciśnienia w pęcherzu (cystometrię i urodynamikę).

Leczenie nietrzymania moczu z parcia odbywa się zgodnie z opublikowanymi zaleceniami (wytycznymi). Są one indywidualnie dostosowywane do konkretnych przypadków i życzeń pacjentów.

Z reguły lekarz stosuje terapię stopniową: jeśli dany etap terapii nie przynosi wystarczających efektów, przechodzi do następnego etapu.

Poniżej krótko opisano najważniejsze nowoczesne formy leczenia.

Leczenie niechirurgiczne (konserwatywne) nietrzymania moczu z parcia

Jednym z pierwszych kroków w terapii stopniowej jest trening behawioralny. Lekarz najpierw analizuje dziennik oddawania moczu, a następnie zaleca trening oddawania moczu i korzystania z toalety.

Wspomagające działanie ma tu często

• towarzysząca fizjoterapia z ćwiczeniami mięśni dna miednicy i treningiem biofeedbacku, a także
• dodatkowe leczenie elektrostymulacją.

Leczenie farmakologiczne nietrzymania moczu z parcia

Drugi etap obejmuje terapię farmakologiczną. Do wyboru są leki miejscowe lub tabletki. Kobiety z niedoborem estrogenów związanym z wiekiem mogą na przykład odnieść duże korzyści ze stosowania leków miejscowych, takich jak miejscowa maść estrogenowa lub czopki dopochwowe. Ponadto hormony można również podawać w postaci tabletek.

Odpowiednie leki hamujące nadaktywność pęcherza (leki antycholinergiczne) są również podawane w postaci tabletek lub plastrów. Wymagane jest ich długotrwałe stosowanie. W przypadku przerwania lub odstawienia leków objawy powracają.

Preparaty te są stale udoskonalane i ulepszane. Leki nowej generacji, które obecnie działają głównie bezpośrednio na pęcherz, mają znacznie mniej skutków ubocznych. Nie wpływają one dodatkowo na ośrodkowy układ nerwowy (mózg).

Toksyna botulinowa (A) w przypadku nietrzymania moczu z parcia

Niektórzy pacjenci nie mogą lub nie chcą przyjmować tych leków ze względu na niepożądane skutki uboczne. Wówczas trzecim etapem terapii jest podanie toksyny botulinowej (A) do pęcherza moczowego, co stanowi kolejną opcję leczenia.

Zastrzyk wykonuje się po znieczuleniu dolnej części ciała lub w znieczuleniu ogólnym w ramach cystoskopii. Lekarz wstrzykuje mocno rozcieńczony „Botox” za pomocą cienkiej igły o długości około 5 mm w 10 do 30 miejsc w mięśnie pęcherza.

Botox powoduje rozluźnienie nadaktywnych mięśni pęcherza. Pełne działanie pojawia się po około jednym do dwóch tygodni i z doświadczenia utrzymuje się przez około dziewięć miesięcy.

Siły działania toksyny botulinowej nie da się dokładnie kontrolować. W bardzo rzadkich przypadkach opróżnienie pęcherza może być utrudnione (z dużymi ilościami moczu resztkowego) lub wręcz niemożliwe. Dlatego wszyscy pacjenci poddani tej terapii uczą się jednocześnie łatwego do wykonania samodzielnego cewnikowania. Oznacza to, że w razie potrzeby mogą oni opróżnić pęcherz za pomocą cewnika pęcherzowego.

Pomimo tej potencjalnej niedogodności coraz więcej osób z ciężkim wysiłkowym nietrzymaniem moczu decyduje się na tę bardzo skuteczną terapię.

W przypadku nawrotu objawów nagłego parcia można kontynuować wstrzykiwanie botoksu do pęcherza tak często, jak to konieczne. Jak dotąd nie opisano żadnych skutków ubocznych dotyczących innych narządów lub całego organizmu.

Leczenie operacyjne (chirurgiczne) nietrzymania moczu z parcia

Jeśli ta metoda leczenia nie jest możliwa lub nie przynosi oczekiwanych rezultatów, można rozważyć zabiegi chirurgiczne, takie jak neuromodulacja (krzyżowa).

Najpierw na kości krzyżowej (dolna część pleców na wysokości bioder) umieszcza się elektrody testowe bezpośrednio na nerwach zasilających pęcherz. Następnie przez około pięć dni ocenia się działanie niewielkiego prądu stymulującego przepływającego przez te elektrody.

Jeśli nietrzymanie moczu z parcia ulegnie znacznej poprawie, następuje kolejny krok. Chirurg wszczepia na stałe odpowiednie urządzenie o wielkości i kształcie rozrusznika serca w podskórną tkankę tłuszczową w dolnej części pleców.

U niektórych pacjentów pęcherz jest poważnie uszkodzony i już tak zmieniony strukturalnie, że żadne inne metody leczenia nie wchodzą w grę. Jeśli istnieje ryzyko poważnego uszkodzenia nerek, ostatnią opcją jest operacja pęcherza.

Jedną z możliwości jest powiększenie pęcherza poprzez zszycie „wyłączonych” fragmentów pochodzących z własnego organizmu (augmentacja pęcherza). Pochodzą one głównie z jelita cienkiego.

Jeśli to również nie jest możliwe, pozostaje jedynie usunięcie pęcherza. Przepływ moczu jest przekierowywany do sztucznego ujścia pęcherza (urostoma, konduit). Sztuczne ujście pęcherza jest zazwyczaj umieszczane w prawej części brzucha.

Ten ostatni etap wymienionych opcji leczenia jest niezwykle rzadko konieczny. Większość zabiegów ma obiecujące wyniki w ramach pierwszych trzech etapów terapii. Każda terapia wymaga jednak zawsze dobrej współpracy ze strony pacjenta.

Nawet jeśli po leczeniu objawy ulegną znacznej poprawie, pacjent powinien regularnie poddawać się kontrolom. W tym celu pozostaje pod stałą opieką specjalisty urologa przez całe życie.

Poważne zmiany strukturalne pęcherza moczowego, które wystąpiły jako późny skutek nadaktywności pęcherza, są nieodwracalne. W większości przypadków można im jednak zapobiec poprzez wczesne rozpoznanie i leczenie.