Kronik inflamatuar bağırsak hastalıkları, yanlış yönlendirilmiş bir bağışıklık tepkisi sonucu sindirim sisteminde kalıcı iltihaplanmalara yol açan, uzun süreli seyreden bağırsak hastalıklarıdır. En sık görülen türleri arasında, alevlenmeler halinde ortaya çıkan ve hem bağırsağı hem de diğer organ sistemlerini etkileyebilen Crohn hastalığı ve ülseratif kolit yer alır. Günümüzde gastroenteroloji alanındaki modern tedaviler, hastalık aktivitesinin daha iyi kontrol edilmesini ve şikayetlerin az olduğu dönemlerin daha uzun sürmesini sağlamaktadır.
Bağırsak Hastalıklarının Tanımı
Kronik inflamatuar bağırsak hastalıkları (KIBH), bağırsak mukozasında iltihaplı değişikliklerin görüldüğü hastalık türleri olarak tanımlanır. Bu hastalıkların arka planında, bakteriyel veya diğer yapıları hedef alan şiddetli bir bağışıklık tepkisi yatar. Bu hastalıklar, remisyon veya alevlenme dönemleri şeklinde seyreder.
Sonuç olarak, bazen kanlı olabilen ishal ve karın ağrıları ortaya çıkar.
En önemli hastalık tabloları şunlardır:
- Crohn hastalığı: Sindirim sisteminin tamamını segmental olarak etkiler, mukoza tabakasının derinliklerine kadar nüfuz eder
- Ülseratif Kolit: kalın bağırsağın bağırsak mukozasında sürekli iltihaplanma
Diğer varyantlar arasında belirsiz kolit (Colitis Indeterminata) veya nadir durumlarda bağırsak iltihaplanma süreçleri bulunur. Tedavi edilmezse daralmalar, fistül oluşumu, komplikasyonlar veya belirgin kilo kaybı görülebilir.
Almanya’da yaklaşık 360.000 kişi IBD’den etkilenmektedir. Yıllık yeni vaka oranı 100.000 kişi başına yaklaşık 10’dur; bu da her yıl yaklaşık 7.600 ila 8.400 kişinin IBD’ye yakalandığı anlamına gelir.
Kronik iltihaplı bağırsak hastalıklarının nedenleri
Kronik inflamatuar bağırsak hastalıklarının kesin nedeni günümüze kadar tam olarak aydınlatılamamıştır. Çeşitli etkenlerin etkileşimi, çok faktörlü bir süreç olarak kabul edilmektedir.
Genetik yatkınlık: Birçok hasta, bağışıklık sisteminin aktivitesini etkileyen ve her iki hastalığın da ailede sık görülmesine neden olan genetik risk varyantlarına sahiptir.
Çevresel faktörler ve mikrobiyom: Bağırsak florasındaki değişiklikler, beslenme alışkanlıkları, stres, enfeksiyonlar ve diğer çevresel faktörler iltihaplanma süreçlerini tetikleyebilir. Bakteriyel kaynaklı bir bağışıklık sistemi bozukluğu da bu süreçte rol oynar.
İmmünolojik yanlış tepkiler: Yanlış yönlendirilmiş bir bağışıklık tepkisi, bağırsak mukozasının yapılarına karşı yönelir ve bu da dokuda uzun vadeli hasara yol açar.
Bu hastalığın belirtileri ve etkileri
Kronik inflamatuar bağırsak hastalıklarının sık görülen belirtileri arasında şiddetli ishal ve kramp benzeri şiddetli karın ağrıları yer alır. Ateş, dışkıda kan ve genel bir fiziksel halsizlik hissi de eşlik edebilir. Her hastada farklı faktörler bir araya gelir. Bu nedenle belirtilerin şiddeti de kişiden kişiye değişir.
Bağırsaktaki iltihaplanma tüm vücudu etkiler ve cilt, göz ve eklem hastalıkları şeklinde ortaya çıkabilir (bağırsak dışı belirtiler).
Bağırsak fonksiyonu tam olarak yerine getirilemediğinde, hastalık özellikle ciddi sonuçlar doğurur. Bu durumda bağırsak, besinleri yeterince emip sindiremez.
Bu durumda aşağıdakiler görülür:
- kilo kaybı,
- beslenme bozukluğu ve
- besin eksiklikleri ortaya çıkar.
İnflamatuar bağırsak hastalıkları (IBD) da, ince bağırsağın geniş bölümleri etkilenmişse bu tür bir yetersiz beslenmeye yol açabilir. Bu durum, Crohn hastalığında görülebilir.
Çok yüksek düzeyde protein kaybı, uygun besin alımıyla telafi edilemezse, hayati tehlike arz eden durumlar ortaya çıkabilir.
İshal tabii ki başka hastalıklar tarafından da tetiklenebilir. Ancak altı haftadan uzun sürerse, nadiren sadece bir mide-bağırsak enfeksiyonu ( gastroenterit ) söz konusudur. Bu durumda
- bir IBD,
- sindirim bezlerinde (örn. pankreas) bir işlev bozukluğu veya
- bağırsak mukozasındaki sindirim enzimlerinin işlev bozukluğu
muhtemel nedenler arasında sayılabilir.
IBD Tanısı | Crohn Hastalığı ve Ülseratif Kolit
Kronik inflamatuar bağırsak hastalığını kesin olarak teşhis etmek için, uzman hekim tarafından yapılan kapsamlı bir teşhis büyük önem taşır. Doktor, hastanın kişisel tıbbi geçmişini kaydeder ve hastalığı tetikleyebilecek tüm faktörleri değerlendirir. Bu “anamnez” olarak adlandırılan süreçte, olası stres durumları, beslenme alışkanlıkları, hastanın diğer hastalıkları ve ailede görülen olası hastalıklar hakkında bilgiler de yer alır.
Teşhis için görüntüleme yöntemlerinden yararlanılır. Ultrason muayenesi ve doku örneği (biyopsi) alınarak yapılan kolonoskopi önemli ipuçları sağlar. Bu işlem hafif bir anestezi altında gerçekleştirilebilir. Endoskop kullanılmayan sanal yöntemler de mümkündür.
Kan tahlili ve dışkı örneği, IBD tanısı için diğer önemli yöntemlerdir. Kan değerleri yüksekse, laboratuvar bulguları vücutta veya bağırsakta bir iltihaplanma sürecine işaret eder:
- yüksek lökosit sayısı (beyaz kan hücreleri),
- yüksek C-reaktif protein,
- yüksek kan çökme hızı.
Dışkı örneğinde öncelikle akut bakteriyel enfeksiyon aranır. Kronik inflamatuar bağırsak hastalığının diğer belirteçleri şunlardır:
- bağışıklık sistemi hücrelerinin bir proteini olan kalprotektin düzeyinde artış ve
- yüksek laktoferrin değerleridir.
Laktoferrin de bir proteindir ve bağışıklık sisteminde devam eden bir savunma reaksiyonuna işaret eder.
IBD’nin semptomları, iltihaplı olmayan bağırsak hastalıkları (örneğin irritabl bağırsak sendromu) ile benzerdir. Bu nedenle, kan ve dışkıdaki iltihap belirteçlerinin incelenmesi önemli bir tanı kriteridir.
Kronik iltihaplı bağırsak hastalıklarının tedavisi
Tedavi, hastalığın seyrine, yüksek hastalık aktivitesine, lokalizasyonuna ve bireysel seyrine göre belirlenir ve genellikle bir üniversite hastanesi, uzman IBD merkezleri veya deneyimli gastroenterologlarla işbirliği içinde gerçekleştirilir.
İlaç tedavisinin amacı, iltihaplanmayı kontrol altına almak ve semptomsuz dönemleri uzatmaktır. Önemli etken maddeler arasında akut alevlenmelerin tedavisi için kortikosteroidler, uzun vadeli kontrol için azatioprin, biyolojik ajanlar (örn. anti-antikorlar), tofacitinib ve diğer JAK inhibitörleri, antienflamatuar ve immün düzenleyici preparatlardır.
İlaçlara göre ağızdan, deri altına veya damardan uygulanır. Bu ilaç temelli tedavi, sekelleri azaltır ve alevlenmeleri önler.
Ciddi komplikasyonlar, kontrol altına alınamayan inflamatuar aktivite, fistüller veya darlıklar ortaya çıktığında cerrahi müdahale gerekli hale gelir. Viseral cerrahi, etkilenen bağırsak bölümlerini mümkün olduğunca dokuya zarar vermeden çıkarır ve en iyi durumda bağırsağın işlevini korur.
Prognoz
Hastalığın seyri kişiden kişiye büyük farklılıklar gösterir. Birçok kişi stabil remisyon dönemleri yaşarken, diğerleri tekrarlayan alevlenmelerle karşılaşır. Modern tedaviler ve uzman merkezlerdeki bakım sayesinde hastalık yükü önemli ölçüde azaltılabilir. Uzun vadede erken teşhis, tutarlı tedavi ve düzenli kontrol muayeneleri prognozu iyileştirir.
Bağırsaktaki çok faktörlü iltihaplanma hakkında sık sorulan sorular
Crohn hastalığı ve ülseratif kolit tedavi edilebilir mi?
Her iki hastalık da kronik inflamatuar bağırsak hastalıkları arasındadır ve şu anda tedavi edilemez. Ancak modern tedaviler sayesinde uzun süreli remisyonlar mümkündür.
Kronik inflamatuar bağırsak hastalığında (CED) hangi beslenme şekli yardımcı olur?
Bu konuda genel bir öneri yoktur. Birçok hasta, şikayetleri azaltan ve hastalık aktivitesini olumlu yönde etkileyen
, kişiye özel olarak uyarlanmış beslenme stratejilerinden fayda görür. Ne zaman ameliyat gerekir?
Fistüller, daralma, tedaviye dirençli iltihaplanmalar veya diğer komplikasyonlar durumunda ameliyat gerekli hale gelir. Genellikle bu müdahale, viseral cerrahi merkezlerinde gerçekleştirilir.
Crohn hastalığı ile ülseratif kolit arasındaki fark nedir?
Bu hastalıklar, iltihabın yayılma alanı, derinliği ve etkilenen bölgeler açısından birbirinden farklılık gösterir. Crohn hastalığında tüm sindirim sistemi etkilenirken, ülseratif kolit ise kalın bağırsakla sınırlıdır. Tanı net değilse, buna belirsiz kolit (Colitis Indeterminata) denir.
Yazıyı paylaş