Çürük ve burkulma: Künt travmalar ve çürükleri nasıl tanıyıp tedavi edersiniz?

Zedelenme (ICD kodu T14.05), açık deri yaralanması olmayan bir künt travmadır. Altta yatan yapılar hasar görmüş olsa da deri dıştan sağlam kalır. Genellikle deri, yağ dokusu, kaslar, tendon bağları veya bir eklem etkilenir. Künt bir darbe sonucu küçük kan damarları ile kan ve lenf damarları zarar görür ve kan dolaşımı bozulur. Bu da kanamaya, sıvı birikimine ve morarmaya yol açar.

Bu yaralanma genellikle zararsız bir yaralanmadır. Ağrı ve dokuda geçici bir hasarla birlikte görülse de, çoğunlukla kendiliğinden iyileşir.

Hafif bir kontüzyon genellikle sadece kısa süreli rahatsızlık verir. Buna karşın, şiddetli bir kontüzyon veya ağır bir kontüzyon ile kemik kontüzyonu daha uzun süre ağrılı olabilir ve bir doktor tarafından değerlendirilmelidir.

Bu tür yaralanmalar genellikle doğrudan bir kuvvetin etkisiyle meydana gelir. Tipik tetikleyiciler arasında düşmeler, darbeler, tekmeler, parmağın sıkışması veya düşen bir nesnenin çarpması sayılabilir.

Özellikle spor meraklıları, çürük veya burkulma riskine daha fazla maruz kalır. Bu durum, özellikle futbol, hentbol veya buz hokeyi gibi temas sporları için geçerlidir. 

İster bisiklet sürerken düşme, ister tenis oynarken göze gelen bir top olsun: Çürük, en sık görülen spor yaralanmaları arasında yer alır.

Bu nedenle sporcular kendilerini iyi korumalıdır. Spor türüne göre çeşitli koruyucu giysiler mevcuttur, örneğin

• kasklar
• sırt koruyucuları veya
• kaval kemiği koruyucuları

Uyluk bölgesinde meydana gelen kas ezilmesine halk dilinde "at çürüğü" de denir. Bu durumda, kas lifleri arasında kan birikimi meydana gelebilir; bu da kasın ağrılı bir şekilde sertleşmesine ve morarmasına neden olur.

Özellikle kemiklerin sadece ince bir deri ve doku tabakasıyla kaplı olduğu vücut bölgeleri, örneğin kaval kemiği, dirsek veya diz, çürük ve kırık riskine daha açıktır. 

Bir zedelenme genellikle az ya da çok şiddetli ağrılarla birlikte görülür. Diğer tipik belirtiler şunlardır: Basınca duyarlılık, kanama nedeniyle oluşan şişlik.

Ağrı, etkilenen vücut bölgesine göre farklılık gösterir: 

• Eklem zedelenmeleri, harekete bağlı ağrılara neden olur.
• Sırt zedelenmeleri, yürürken ve otururken ağrıya neden olabilir.
• Kokpeks kontüzyonlarında özellikle oturmak zorlaşır.
• Kafatası kontüzyonları, diğer belirtilerin yanı sıra baş ağrısına da neden olur; ancak bilinç kaybı ve epileptik nöbetler gibi ciddi belirtiler de ortaya çıkabilir. Bu durumda derhal tıbbi müdahale yapılmalıdır.
• Göz küresindeki ezilmeler görme yeteneğini kısıtlayabilir.
• Kaburgalarda veya göğüs kafesinde ezilme varsa, hastalar genellikle nefes alırken ve öksürürken ağrı çekerler. Kaburga ezilmesi, kırık olmasa bile son derece ağrılı olabilir.
• Diz zedelenmesi, hareket sırasında ağrıya, baskıya bağlı ağrıya, gözle görülür bir şişliğe veya morarmaya yol açar.

Bir zedelenme dıştan nasıl fark edilir?

Eklem zedelenmelerinde genellikle eklem kapsülünde morarma görülür. Bu durum dıştan

• eklemin şişmesi,
• belirgin bir baskı ağrısı ve
• kanama oluşumu

şeklinde fark edilir. En fazla kuvvetin uygulandığı bölge de kısmen görülebilir, çünkü buradaki cilt bazen kızarık ve şişmiş olur. Tıp uzmanları bu cilt değişikliğine “çürük izi” adını da verir. Ancak çürük izinin tipik özelliği, cildin dıştan bakıldığında sağlam görünmesidir. Buna karşılık, açık bir cilt yaralanması varsa, buna “ezilme” denir.

Hemen hemen her vücut bölgesi çürükten etkilenebilir, ancak en sık olarak yüzeye yakın bölgeler etkilenir. Bununla birlikte iç organlar da çürük geçirebilir; ancak bu durumda genellikle çok daha güçlü bir kuvvet uygulanması gerekir. Organ çürüklerine örnek olarak şunlar verilebilir

• karın bölgesine alınan darbeler sonucu (örneğin bisiklet gidonuna düşme durumunda) karaciğer veya dalak zedelenmesi ya da
• Göğüs kafesine düşme sonucu oluşan akciğer kontüzyonları.

En sık görülen kontüzyonlar nelerdir?

Sadece ince bir deri tabakasıyla kaplı vücut bölgeleri ve özellikle kemikler, zedelenmeye karşı özellikle savunmasızdır. Bu nedenle en sık görülen zedelenme türleri şunlardır

• Kaburga zedelenmesi
• Diz zedelenmesi 
• Kafatası zedelenmesi
• Omuz zedelenmesi
• Dirsek ezilmesi
• Ayak incinmesi

Sadece hafif ağrıyla seyreden basit bir zedelenme söz konusuysa, doktora gitmeye gerek yoktur. Bu durumlarda zedelenmenin belirtileri genellikle birkaç gün içinde, en geç iki ila üç hafta sonra kendiliğinden geçer.

Ancak, birkaç gün içinde belirgin bir iyileşme görülmeyen ve muhtemelen başka şikayetlerin de eşlik ettiği şiddetli ve kalıcı ağrılar söz konusuysa, mutlaka bir doktora başvurmalısınız. Bu durumda, durumun basit bir çürük değil, daha ciddi yaralanmalar olabileceği riski vardır. Örneğin kemik kırığı, tendon veya bağ yırtılması gibi durumlar söz konusu olabilir.

Kafatası etkilenmişse, buna ek olarak beyin hasarı, özellikle de beyin sarsıntısı (komotio) söz konusu olabilir ve genel olarak bir doktora danışmalısınız.

İlk olarak, kaza geçmişi olarak da adlandırılan kaza olayının nasıl gerçekleştiğinin sorgulanması özellikle önemlidir. Burada öncelikle yaralanmanın nasıl meydana geldiği ve somut olarak hangi şikayetlerin ortaya çıktığı sorulacaktır. Ayrıca, önceden var olan hastalıklar ve özel ilaçların kullanımıyla ilgili sorular da anamnez alınmasının bir parçasıdır.

Etkilenen bölge veya alan dinlendirilmeli, soğutulmalı ve gözlem altında tutulmalıdır. Belirgin ağrı, artan şişlik, uyuşma hissi, devam eden hareket kısıtlılığı, büyük hematomlar, kırık şüphesi veya şikayetlerin birkaç gün içinde belirgin şekilde düzelmemesi durumunda doktora başvurulmalıdır.

Özellikle kafa travmalarında, kan sulandırıcı ilaçların kullanılıp kullanılmadığının bilinmesi çok önemlidir; çünkü bu ilaçlar, kafatasının içinde dışarıdan görünmeyen kanamalara neden olabilir. Bu kanamalar, özellikle yaşlı hastalarda olmak üzere (ancak sadece onlarla sınırlı olmamak üzere) ciddi komplikasyonlara yol açabilir ve ölümle sonuçlanabilir. 

Öykü alındıktan sonra fizik muayene yapılır. İdeal durumda, bu muayene ilk olarak yaralanma bölgesinden biraz uzakta başlar, çünkü zedelenmiş vücut bölgeleri genellikle çok ağrılıdır. 

Somut olarak, aşağıdakilerin olup olmadığı kontrol edilir:

• şişlik olup olmadığı,
• Sıvı birikimi, örneğin eklem efüzyonu olup olmadığı,
• yaralı bölgenin baskıya duyarlı olup olmadığı ve
• hareketsizliği olup olmadığı kontrol edilir.

Eklem içi sıvı birikimi veya kasların ve kemiklere bağlandıkları yerlerdeki (tendonlar) yaralanma şüphesi durumunda ultrason muayenesi (sonografi) yardımcı olur; bu muayene hızlıdır ve önemli bir yan etkisi yoktur.

Kemik kırığı şüphesi varsa röntgen çekilir. Bağ yaralanmalarını dışlamak veya beyin sarsıntısı şüphesi durumunda, başka görüntüleme yöntemleri de kullanılabilir. Bunlar arasında örneğin BT (bilgisayarlı tomografi) veya MRG (manyetik rezonans görüntüleme) sayılabilir.

Zedelenme nadiren invaziv (= cerrahi) bir tedaviye ihtiyaç duyar; uygulanan önlemler genellikle semptomatik, yani ağrıyı hafifletici ve iyileşmeyi destekleyici niteliktedir. Bu konuda, PECH kuralı kendini kanıtlamıştır:

• P - Dinlenme
• E - Buz
• C - Kompresyon
• H - Yükseltme

Özellikle spor faaliyetlerinden uzak durmak, özel hareketlerin ve fiziksel aktivitelerin ağrı semptomlarını şiddetlendirdiği ve bunlardan gönüllü olarak kaçınıldığı için doğal ve kendiliğinden anlaşılır bir durumdur. Bir ezilme sonrası spor yapmak ilk etapta kesinlikle yasak olmalıdır. Ezilme tamamen iyileştiğinde ancak tekrar aktif olabilirsiniz. 

Etkilenen bölgenin soğutulması da ağrıyı hafifletip şişliği azalttığı için tavsiye edilir. Bu, örneğin

• soğuk kompres
• soğuk bir bez veya
• bir beze sarılmış buz küpleri

ile yapılabilir.

Ekstremitelerde çürükler olması durumunda, kompresyon sağlamak için elastik bir baskı bandajı sarmalısınız. Ardından kolunuzu, ayağınızı veya bacağınızı yüksekte tutun; bu sayede şişlik azalır ve ağrı hafifler. 

Ağrıyı gidermek için ağrı kesici tabletler veya merhemler yardımcı olabilir. Ibuprofen içeren bir antienflamatuar merhem veya arnika içeren bitkisel bir preparat, genellikle eczanelerden temin edilebilir. Çürükleri tedavi etmek isteyenler, bir doktora danışmadan ağrı kesicileri sürekli olarak almamalıdır. Şikayetlerin şiddetli olması veya artması durumunda tıbbi tedavi gereklidir. Ciddi çürükler, göz yaralanmaları, kafa yaralanmaları veya bir organda meydana gelen çürükler, hastanede yatarak izlenmeyi gerektirebilir.

Ne zaman hastanede yatarak tedavi gerekir?

Tıbbi tedavi, çürüğün türüne ve şiddetine bağlıdır. Örneğin, göz küresindeki bir çürük durumunda, yalnızca hastanede yatarak gözetim altında verilebilen özel ilaçlar gerekebilir. Bu ilaçlar göz içi basıncını düşürür. Retina dekolmanı varsa, genellikle cerrahi müdahale kaçınılmazdır.

Beyin sarsıntısı (Commotio) durumunda, hasta genellikle birkaç günlüğüne (en az 24 saat) hastanede yatarak tedavi altına alınır.

Bu sayede, ciddi semptomlar veya durumun kötüleşmesi durumunda sağlık personeli hızlı bir şekilde müdahale edebilir. Özellikle kan sulandırıcı ilaçların alınması durumunda, derhal ve çok kapsamlı bir şekilde hastanede yatarak gözetim altına alınması gerekir.

İyileşme süreci, yaralanmanın ciddiyetine ve etkilenen vücut bölgesine bağlıdır; basit bir kontüzyon genellikle birkaç gün içinde belirgin şekilde azalır. Kural olarak, yaralanma ciddi bir sonuç bırakmadan 2-3 hafta içinde tamamen iyileşir.

Ağır yaralanmalarda, derin kas ezilmelerinde veya büyük morluklarda iyileşme bir aydan fazla sürebilir. Kas ezilmesi, kaburga ezilmesi veya diz ezilmesi de, etkilenen bölge ve çevresindeki dokunun günlük yaşamda sürekli hareket ettirilmesi veya yük altında kalması nedeniyle daha uzun süre rahatsızlık verebilir.

Önemli olan, aktiviteye yavaş yavaş yeniden başlamaktır. Ağrı ve diğer semptomlar bir uyarı işaretidir. Çok erken antrenmana başlayanlar, morlukların yeniden kanamasını ve iyileşmenin gecikmesini riske atarlar.

İlk muayene için aile hekimleri, ortopedistler, travma cerrahları ve spor hekimleri uygun adreslerdir.

Göz yaralanmaları durumunda bir göz doktoruna, kafa yaralanmaları durumunda ise ciddiyetine bağlı olarak acil servise veya nöroloji servisine başvurulmalıdır. 

Organ zedelenmeleri ise deneyimli travma cerrahlarının veya iç hastalıkları uzmanlarının eline aittir.

Uzmanlar, durumun gerçekten sadece bir çürük olup olmadığını veya eşlik eden yaralanmaların olup olmadığını kontrol eder. Bunlar arasında bağ yaralanmaları, tendon yırtıkları, kemik kırıkları, eklem içi kanamaları veya iç yaralanmalar bulunur. Böylelikle komplikasyonlar önlenebilir ve uygun tedaviye başlanabilir.