Kırık, bir kemiğin tamamen veya kısmen kırılmasını ifade eder ve hareket sisteminin en sık görülen yaralanmaları arasında yer alır. Kemik kırığı, şiddetli bir darbe, çarpma veya dolaylı olarak aşırı yükleme sonucu meydana gelebilir. Bu durumda sıklıkla ağrı, şişlik ve etkilenen vücut bölgesinde işlev kısıtlılığı görülür.
Bazı kırık türleri osteoporoz veya kemik dokusundaki diğer hastalıklar nedeniyle de ortaya çıkabilir. Ortopedi ve travma cerrahisinde, açık kırıklar, komplike kırıklar veya kapalı kırıklar gibi çeşitli kemik kırığı türleri ayırt edilir. Teşhis için genellikle kırık boşluğunu ve olası kemik parçalarını görüntülemek amacıyla röntgen veya BT kullanılır. Kırık tedavisi, kemiğin konumu, kırık uçları ve stabilitesine bağlı olarak, immobilizasyondan cerrahi müdahaleye kadar değişebilir.
Kemik kırığı nedir?
Kemik yapılarında ve bunların uzantılarında bir hasar meydana geldiğinde kemik kırığı söz konusudur. Tıp dilinde buna fraktür de denir.
Kemik kırılmasının nedenleri şunlar olabilir
- Düşmeler
- Darbe
- bükülme veya
- darbe
olabilir.
İnsan iskeletinin küçük ayak parmağından kafatasına kadar nasıl oluştuğunu gösteren video:
Bir kemik her zaman tamamen kırılmak zorunda değildir; sadece çatlak da olabilir. Ayrıca
- çürükler de vardır; bu durumlarda kemikler ve yumuşak dokular dış kuvvetlerin etkisiyle hasar görür, ancak kırılmaz.
- Sıkışmalarda ise kemik yapıları birbirine sıkışır, ancak bu durum kemiklerin yerinden çıkmasına yol açmaz.
- Saçkıran çatlaklar, kemik yapısında oluşan ve genellikle hiç veya çok az görülebilen en küçük çatlaklardan kaynaklanır.
Hangi tür kemik kırıkları vardır?
Burada kemik kırığının yeri ve türü arasında ayrım yapılmalıdır. Prensip olarak, kafatasından ayak parmağına kadar vücuttaki her kemik kırılabilir. En sık olarak uzuvlar, yani kollar ve bacaklar etkilenir
Tıbbi açıdan ayrıca şu kırık türleri ayırt edilebilir:
- açık ve kapalı kırık
- enine kırık
- Yorgunluk kırığı
- Eğik kırık
- Kompresyon kırığı
- Yırtılma kırığı ve
- Eğilme kırığı
- Taze kemik kırığı
Açık kırıklarda, ciddi yumuşak doku hasarı nedeniyle kemik açıkta kalır ve dışarıdan görülebilir. Açık kırıklarda enfeksiyon riski çok yüksektir.
Enine kırıklar, kırık hattının neredeyse yatay bir seyir izlemesiyle karakterize edilir. Bu kırık türleri genellikle stabildir ve çok az yer değiştirir veya hiç yer değiştirmez. Uzun boru kemiklerde (örn. uyluk kemiği) sıkça görülür.
Yorgunluk kırığı, akut bir travma sonucu değil, kronik ve uzun süreli basınç yükü nedeniyle oluştuğu için kırık türlerinin özel bir şeklidir. Bunun tipik bir örneği, uzun bir yürüyüş veya koşu (maraton) sonrasında bir veya daha fazla ayak kemiğinin kırılmasına neden olan “yürüyüş kırığı”dır. Eğik kırık da en sık ekstremitelerde görülür ve burulma travmalarından kaynaklanır. Bu nedenle sıklıkla torsiyon kırığı (torsiyon = burulma) olarak da adlandırılır.
Kompresyon kırığının karakteristik özelliği, kemiğin sıkışması sonucu oluşmasıdır. Tipik olarak omurga bölgesinde görülür. Yırtılma kırıkları özellikle kasların kemiklere bağlandığı bölgeleri etkiler; insanın dik duruşu ve bacaklara binen özel yük nedeniyle, bu kırıklar daha sık alt ekstremite bölgesinde görülür. Buna örnek olarak, topuk kemiğinde Aşil tendonunun kopması veya diz kapağında patella tendonunun kopması verilebilir.
Eğilme kırıkları, burada bir kaldıraç etkisi oluşabileceğinden uzun kemikleri (tüp kemikler olarak da adlandırılır) etkiler. Bunlara üst ve alt kolun yanı sıra üst ve alt bacak kemiklerinde meydana gelen kırıklar da dahildir. 8 yaşına kadar olan çocuklarda bükülme kırıklarının özel bir türü görülebilir. Buna “yeşil odun kırığı” veya “Toddler kırığı” (İngilizce “toddler” – küçük çocuk) adı da verilir. Çocukların kemikleri nispeten esnektir, ancak bunun karşılığında sağlam ve elastik bir periosteye sahiptir. Bükülme mekanizması nedeniyle, kemik zarı hala sağlamken kemikte kırık meydana gelir. Bu durum, bükerek kırmaya çalıştığımız genç bir dal (yeşil odun) ile karşılaştırılabilir. Bu durumda genellikle dal kırılır, ancak dalın kabuğu uzun süre sağlam kalır.
Çocuklarda, özellikle de çok küçük yaştaki çocuklarda görülen kemik kırıkları, çocuk doktorları veya çocuk cerrahları tarafından tedavi edilmelidir. Bu kırıklar genellikle sorunsuz ve hızlı bir şekilde iyileşir.
Kemik kırıkları vücudun hangi bölgelerinde meydana gelebilir?
Kırığın vücuttaki konumuna bağlı olarak yaralanmanın ciddiyeti değişir. Bu durumun tedavisi, farklı uzmanlık alanlarına ait olabilir. Uyluk kemiği çok güçlü ve sağlam kabul edilir; bu nedenle bir kırığa yol açmak için büyük kuvvetler gereklidir. Ayak parmağı gibi küçük kemiklerde ise nispeten önemsiz travmalarda bile kırıklar meydana gelebilir.
El bileği (skafoid kırığı veya distal radius kırığı) veya ayak (ayak kırığı veya ayak bileği kırığı) da kırılabilir.
Üst kol ve omuz kemerinde en sık görülen yaralanma, humerus başı kırığıdır. Bu, üst kol başının kırılmasıdır ve tipik olarak, uzanmış elin üzerine düşme sonucu – bir kompresyon kırığı şeklinde – gözlemlenir. Üst kol başı çok sağlam ve stabil bir kemik olduğu için, özellikle yaşlı kişilerde “patolojik” kırık olasılığı da göz önünde bulundurulmalıdır. Bununla, önceden hasar görmüş bir kemiğin kırılması kastedilir; örneğin, kemik tümörünün kendisi veya başka bir tümörün metastazları nedeniyle.
Çene kırığı son derece ağrılıdır ve yüz yapıları nedeniyle ağız-çene-yüz cerrahisi (MKG cerrahisi) alanına girer. Diz kapağı kırığı (patella kırığı olarak da bilinir), genellikle bir kaza veya düşmenin sonucudur. Omurga kırığı, omuriliğe yakınlığı nedeniyle tehlikeli olabilir; bu durumda hastanın tedavisi omurga cerrahları tarafından yapılır.
Kemik kırığı nasıl anlaşılır?
Kemik kırığında çeşitli belirtiler ortaya çıkabilir. Yaralanmış bölgede bir “çöküntü” veya yerinden çıkma varsa, kemiğin hasar gördüğü varsayılabilir.
Açık kırık durumunda kemik derinin dışına çıkar. Kırık genellikle şiddetli ağrıyla birlikte görülür ve buna şiddetli bir şişlik de eşlik eder. Bu şişlik, kemiğin yanı sıra etkilenen bölgedeki diğer dokuların da travma nedeniyle hasar görmesi durumunda daha da şiddetli olur.
Örneğin, kapsül yaralanması varsa, ağrılar da şiddetli olabilir ve şişlik ile birlikte görülebilir. Yalnızca kapsül yaralanmışsa, ağrı, sadece kemik kırılmasından daha şiddetli bile olabilir.
Bu nedenle, bir yaralanmayı mutlaka bir uzman – genellikle bir ortopedi veya travma cerrahisi uzmanı – tarafından muayene ettirmelisiniz. Çoğu zaman bir kemik kırığı ancak bu şekilde tespit edilebilir veya dışlanabilir.
Kemik kırığı nasıl tedavi edilir?
Bir kemik kırığının tedavisine başlanmadan önce, kesin bir teşhis konulması gerekir. Bu teşhis, klinik testlerin yanı sıra genellikle röntgen veya bilgisayarlı tomografi (BT) ile de yapılır. Kırığın türüne bağlı olarak farklı önlemler alınması gerekir. İki tedavi yöntemi vardır: konservatif ve cerrahi.
Stabil ve yerinden oynamamış kırıklarda genellikle konservatif tedavi uygulanır; bu tedavide stabilizasyon ve dinlendirme ön plandadır. İlaç tedavisi ve soğutma yoluyla "ilk yardım", şişlikleri ve ağrıları hafifletebilir. Kırığın stabilizasyonu genellikle atel veya alçı ile sağlanır. Kaymış (= dislokasyonlu) kırıklar söz konusu olduğunda, stabilizasyon için alçı uygulanabilmesi için önce kırık bölgesinin cerrahi olarak düzeltilmesi gerekir. Bunun için genellikle anestezi gereklidir.
Kemik uçları düzeltildikten sonra bile stabilize edilemeyen dislokasyonlu kırıklarda, kırık bölgesi vidalar, teller veya metal plakalarla sabitlenmelidir. Bu işlem cerrahide osteosentez olarak da adlandırılır.
Açık kırık neden bu kadar tehlikelidir?
Açık bir kırık durumunda hızlı hareket etmek gerekir. Hasar görmüş deriden mikroplar ve bakteriler girebilir. En kötü durumda, sepsis (kan zehirlenmesi) gibi başka hastalıklar ortaya çıkabilir. Bu nedenle yara genellikle hemen kapatılmaz, bunun yerine özel pansumanlarla (süngerler ve negatif basınç tedavisi) tedavi edilir. Bu pansumanlar genellikle birkaç kez değiştirilmeli ve yara değerlendirilmelidir. Kemik iyi bir şekilde kaynadığında ve yarada enfeksiyon belirtisi görülmediğinde yara kapatılabilir. Ancak bu işlem birkaç hafta sürer ve bu süre zarfında hastanın hareket kabiliyeti önemli ölçüde kısıtlanır.
Kırık sonrası uzun süreli dinlenme durumunda kaslar genellikle zayıflar. Hasta daha sonra egzersizler yoluyla kaslarını kademeli olarak yeniden güçlendirmelidir. Güç geliştirme ve koordinasyon antrenmanı da fizyoterapötik tedavinin odak noktasıdır, özellikle de performans sporcularında.
Bir kemik kırığı ne zaman iyileşir?
Bu sorunun kesin bir cevabı aslında yoktur, çünkü iyileşme süresi çeşitli faktörlere bağlıdır. Örneğin, konservatif tedavi uygulandığında klavikula kırığı üç ila dört hafta içinde iyileşebilir. Buna karşılık, uyluk kemiği kırığının iyileşmesi birkaç ay sürebilir.
Bir kırığın konservatif mi yoksa cerrahi mi tedavi edileceği sorusu da iyileşme süresini etkiler. Sonuçta, ameliyat durumunda yara iyileşmesi de hesaba katılmalıdır. Son olarak, hastanın işbirliği (uyum) da gereklidir.
İyileşme süresi açısından aşağıdaki noktalar belirleyicidir:
- konservatif veya cerrahi tedavi
- etkilenen vücut bölgesi
- kapsül, kıkırdak, sinir veya bağlarda eşlik eden yaralanmalar
- Kırık uçları arasındaki mesafe
- Kırık bölgesinin kanlanması
- Hastanın disiplin ve davranışları
İlaçlar ve beslenme ne kadar önemlidir?
İlaçlar iyileşme süresini etkilemez, ancak ağrı tedavisinde çok yararlı olabilirler. Özellikle kırık sonrası ilk dönemde kullanılırlar.
Yeterli kalsiyum ve D vitamini içeren sağlıklı bir beslenme, kemiklerin dayanıklılığını artırabilir. Ayrıca kemiklerin temel yapı taşlarıyla beslenmesine önemli bir katkı sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
Kırık nedir?
Kırık, kemiğin kırılması anlamına gelir. Bu durumda kemik tamamen veya kısmen kırılmış olabilir. Ortopedi ve travma cerrahisinde, komplike kırıklar, açık kırıklar veya çocuklarda görülen Grönholz kırığı gibi çeşitli kırık türleri ayırt edilir.
Kemik kırığında hangi belirtiler görülür?
Tipik kırık belirtileri arasında ağrı, şişlik, deformasyon ve hareket kısıtlılığı yer alır. Morluklar veya basıldığında ağrı gibi kesin olmayan kırık belirtileri de ek olarak ortaya çıkabilir. Komplike kırıklarda yumuşak dokular, kemik zarı veya periost da zarar görebilir.
Kırık nasıl teşhis edilir?
Kemik kırığının teşhisi için genellikle röntgen çekilir. Karmaşık vakalarda ek olarak BT veya diğer yöntemler kullanılır. Bu sayede kırık aralığı, kemik parçaları ve kırık uçlarının konumu kesin olarak değerlendirilebilir.
Kemik kırıklarının tedavisi nasıl yapılır?
Kemik kırıklarının tedavisi, kırığın konumuna ve stabilitesine göre belirlenir. Birçok kırık, immobilizasyonla tedavi edilebilirken, komplike kırıklar genellikle cerrahi müdahale gerektirir. Kırık tedavisinin amacı, kemik uçlarını doğru şekilde hizalamak ve iyileşmeyi hızlandırmaktır.
Kırığın nedenleri nelerdir?
En sık görülen neden, düşme veya darbe gibi kemiğe uygulanan şiddetli bir kuvvet veya baskıdır. Bununla birlikte, osteoporoz veya kemik dokusu hastalıkları nedeniyle zayıflamış bir kemiğin kırıldığı patolojik kırıklar da mevcuttur. Kırıklar doğrudan veya dolaylı olarak meydana gelebilir ve sıklıkla kaval kemiği veya ayak bileği gibi vücut bölgelerini etkiler.
Yazıyı paylaş