Staw kolanowy bierze udział w niemal wszystkich ruchach nóg. Nie dziwi więc, że przeciążenia należą do najczęstszych przyczyn bólu kolan. Dotyczy to wszystkich grup wiekowych, ponieważ nawet dzieci cierpią czasami na bóle w okolicy kolan, które można przypisać m.in. nadmiernemu obciążeniu. U sportowców może dojść do powstania tzw. „kolana skoczka”, które ortopedzi nazywają również zespołem czubka rzepki. Szczególnie osoby aktywne fizycznie doznają czasami podczas uprawiania sportu zerwania łąkotki lub więzadła krzyżowego.
W poniższym filmie można obejrzeć krótki przegląd anatomii stawu kolanowego:
W starszym wieku bóle kolan są często wynikiem zużycia (artrozy). Ponieważ staw kolanowy jest intensywnie eksploatowany, jest on szczególnie narażony na zużycie. Zazwyczaj objawy zużycia pojawiają się dopiero w wieku średnim. Nie jest to jednak regułą. W zależności od indywidualnej kondycji fizycznej i stylu życia zużycie stawu kolanowego może dać o sobie znać znacznie wcześniej, na przykład po wypadku lub poważnym urazie stawu kolanowego w młodym wieku.
© bilderzwerg / Fotolia
Czasami bóle stawu kolanowego mogą być również objawem choroby zapalnej, np. reumatyzmu. Pacjenci cierpią wówczas najczęściej również na bóle innych stawów (np. palców) i często zgłaszają poranną sztywność rąk. Czasami towarzyszą im również uczucie zmęczenia oraz gorączka; w przypadku chorób zapalnych stawy kolanowe często puchną.
Czasami jednak może się zdarzyć, że kolano „reaguje” na inną chorobę, która nie ma nic wspólnego ze stawami. Może to na przykład wystąpić kilka tygodni po infekcji (żołądkowo-jelitowej, grypowej, wirusowej itp.). Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej mówi się wówczas o reaktywnym zapaleniu stawów.
Ponadto na funkcjonowanie stawu kolanowego mogą wpływać również choroby metaboliczne lub krwi, takie jak dna moczanowa lub choroba spichrzeniowa żelaza.
Przegląd wybranych przyczyn bólu kolan:
Lekarze dzielą ból na ostry i przewlekły. Podczas gdy ból ostry ustępuje w ciągu kilku dni lub godzin, ból przewlekły utrzymuje się przez sześć tygodni lub dłużej. W stawie kolanowym ból może występować zarówno podczas wykonywania ruchu, jak i w spoczynku. W przypadku przewlekłego bólu kolana terapia zachowawcza może wprawdzie przynieść chwilową ulgę, jednak nawroty nie są rzadkością. Zwłaszcza choroby reumatyczne często prowadzą do ponownego nasilenia bólu.
Ból kolana może być kłujący, przeszywający i występować tylko przy obciążeniu. Inne urazy objawiają się pulsującym, tępym, ciągłym bólem, nawet w spoczynku lub w nocy. W zależności od przyczyny kolano boli podczas zginania, prostowania lub obracania. Na tej podstawie lekarz może ustalić potencjalną przyczynę bólu kolana.
Ponieważ ból kolana może mieć różne przyczyny, niezwykle ważna jest dokładna diagnoza. Rozpoczyna się ona od zebrania wywiadu medycznego (anamnezy). W tym celu pacjent szczegółowo opisuje obecne i przeszłe dolegliwości. Ponadto lokalizuje się ból i określa jego intensywność. Już na tym etapie doświadczony ortopeda może sformułować wstępne przypuszczenia i wykluczyć potencjalne przyczyny.
Po zebraniu wywiadu następuje kompleksowe badanie fizykalne. W naturalny sposób skupia się ono na stawie kolanowym. Większość lekarzy zaczyna od palpacji kolana. W ten sposób można zlokalizować punkty bolesne i obrzęki. Sprawdza się również, czy rzepka jest ruchoma.
Ponadto pomocne w diagnozie mogą być różne testy ruchowe. Są one stosowane przez ortopedów i lekarzy medycyny sportowej w celu rozróżnienia różnych obrazów klinicznych. Powszechną praktyką jest również pomiar obwodu i długości osi nóg oraz pozycji stóp.
Oprócz rozmowy i dokładnego badania, w zależności od dolegliwości, warto też skorzystać z metod obrazowania. Badania ultrasonograficzne (sonografia), zdjęcia rentgenowskie, tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny (TK lub MRI) dostarczają ważnych informacji o stanie kolana. W niektórych przypadkach konieczne jest wykonanie badania medycyny nuklearnej (scyntygrafii). Tylko w rzadkich przypadkach lekarze zlecają punkcję stawu lub artroskopię. Jak przebiega artroskopia stawu kolanowego, pokazuje film:
Zasadniczo można rozróżnić metody leczenia zachowawczego i zabiegi operacyjne:
- Terapia zachowawcza polega na tymczasowym oszczędzaniu stawu kolanowego. Dzięki zmniejszonemu obciążeniu ma on sam się zregenerować. Pacjenci mogą kierować się schematem P-E-C-H. Pierwsza pomoc w przypadku bólu kolana to zatem odpoczynek (Pause), schładzanie lodem (Eis), ucisk (Compression) – czyli delikatny nacisk w celu zmniejszenia obrzęków i siniaków – oraz uniesienie chorej nogi (Hochlagern). Lekarstwo przeciwbólowe o łagodnym działaniu, które zmniejsza również stan zapalny, jest zazwyczaj przepisywane na krótki okres.
- Dodatkowo stosuje się fizjoterapię. Przyczynia się ona do wzmocnienia mięśni, a tym samym wspomaga gojenie. Jeśli zalecono fizjoterapię, stosuje się środki pomocnicze, takie jak bandaże kolanowe, kule, laski lub wkładki.
- Zabiegi chirurgiczne w chirurgii kolana są stosowane jako terapia, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi już oczekiwanych rezultatów. Dzięki postępom współczesnej medycyny wiele zabiegów zachowujących staw (np. operacja łąkotki, przeszczepy chrząstki, operacje więzadeł krzyżowych) wykonywane są minimalnie inwazyjnie w formie artroskopii kolana (artroskopii), dzięki czemu powstają jedynie nacięcia o wielkości milimetra. Jeśli uszkodzenie chrząstki jest bardzo rozległe i konieczna jest wymiana powierzchni stawowej, stosuje się klasyczne otwarcie stawu (artrotomię). Również w tym przypadku techniki chirurgiczne uległy udoskonaleniu, a doświadczony chirurg może zastosować procedury operacyjne szczególnie oszczędzające mięśnie. Najważniejsze operacje kolana to wszczepienie protezy kolana, terapie chrząstki oraz rekonstrukcje więzadeł. Wszczepienie sztucznego stawu kolanowego powinno być rozważane dopiero po wyczerpaniu możliwości leczenia zachowawczego. Warto skorzystać z opcji uzyskania drugiej opinii w ośrodku specjalizującym się w tego typu zabiegach („Ośrodek endoprotezoplastyki o maksymalnym zakresie opieki”, baza danych pod adresem: endoMap – baza danych certyfikowanych ośrodków endoprotezoplastyki według EndoCert). Zabieg ten jest szczególnie precyzyjny przy zastosowaniu chirurgii wspomaganej komputerowo (nawigacja, robotyka).
Jakie są najczęstsze przyczyny bólu kolan?
Ból kolana może mieć różne przyczyny. Często dolegliwości wynikają z artrozy, gonartrozy, przeciążenia podczas uprawiania sportu lub urazów kolana, takich jak zerwanie więzadła krzyżowego i uszkodzenia łąkotki. Do częstych przyczyn zalicza się również stan zapalny, nieprawidłowe ustawienie lub zapalenie kaletki maziowej w stawie kolanowym.
Dlaczego ból kolana pojawia się podczas zginania?
Ból kolana podczas zginania wynika często z podrażnienia rzepki, uszkodzenia chrząstki stawowej lub problemów ze ścięgnami i więzadłami. Ból w okolicy rzepki często nasila się zwłaszcza podczas wchodzenia po schodach lub wstawania z pozycji kucającej. Również zużycie stawu rzepkowego może powodować dolegliwości.
Kiedy należy zgłosić się do lekarza z bólem kolana?
W przypadku silnego bólu kolan, wyraźnego obrzęku lub ograniczonej ruchomości należy zgłosić się na badanie lekarskie. Ostry ból pojawiający się po wypadku lub podczas uprawiania sportu może wskazywać na uraz więzadła krzyżowego, więzadła lub łąkotki. Należy również zbadać przyczyny przewlekłego bólu kolan.
Jak można zapobiegać bólom kolan?
Bólom kolan można zapobiegać poprzez regularną aktywność fizyczną, wzmacnianie ścięgien i mięśni oraz unikanie nieprawidłowego obciążania stawów. Odpowiednia dyscyplina sportowa, prawidłowa waga ciała i trening oszczędzający stawy pomagają zmniejszyć zużycie stawów i zapobiegać artrozie kolan. Również prawidłowe zginanie i prostowanie kolan w codziennym życiu odciąża staw kolanowy.
Jakie leczenie pomaga w przypadku dolegliwości kolanowych?
Leczenie zależy od przyczyny bólu kolan. W przypadku zapalenia pomocne jest oszczędzanie i chłodzenie, natomiast w przypadku artrozy często wskazana jest fizjoterapia i ruch. Dolegliwości związane z rzepką, ścięgnami i więzadłami można leczyć zachowawczo. W ciężkich przypadkach uszkodzenia lub martwicy kości konieczna może być operacja.
